Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Przygody Sherlocka Holmesa

ARTHUR CONAN DOYLE
PRZYGODY DETEKTYWA SHERLOCKA HOLMESA
TYTUŁ ORYGINAŁU: ADVENTURES OF SHERLOCK HOLMES
SKANDAL W CZECHACH
I
Dla Sherlocka Holmesa była zawsze kobietą… i nigdy nie słyszałem, by mówił o niej używając innego określenia. Jego zdaniem usuwała w cień wszystkie przedstawicielki swej płci, górując nad nimi bezapelacyjnie. Nie znaczyło to bynajmniej, że obdarzał Irenę Adler uczuciem zbliżonym do miłości. Wszelkie uczucia, a zwłaszcza to, były obce temu chłodnemu, dokładnemu, doskonale zrównoważonemu umysłowi. Holmes był, muszę to przyznać, najdoskonalej rozumującą, obserwującą maszyną, jaką kiedykolwiek oglądał świat, i jako kochanek postawiłby sam siebie w fałszywej sytuacji. O bardziej subtelnych uczuciach wyrażał się zawsze z pogardą i drwiną. Uważał je za doskonały materiał dla obserwatora — wspaniały sposób, by zedrzeć zasłonę z ludzkich pobudek i czynów.
Dla człowieka posługującego się wyłącznie rozumem wpuszczenie tego rodzaju intruzów do tak precyzyjnego aparatu, jakim był jego umysł, było jednoznaczne z wprowadzeniem czynnika zaburzającego, który mógł podać w wątpliwość wszystkie wyniki dotychczasowych dociekań. Ziarnko piasku w czułym przyrządzie albo pęknięcie soczewki w mikroskopie nie wywołałyby większego niepokoju niż silne wzruszenie u takiego jak on człowieka.
Ale i dla niego istniała tylko jedna kobieta i tą kobietą była właśnie Irena Adler, śpiewaczka o wątpliwej przeszłości.
Ostatnio rzadko widywałem Holmesa. Moje małżeństwo oddaliło nas od siebie. Byłem — niezwykłe szczęśliwy i przejęty życiem „rodzinnym. Zainteresowania, które budzą się w człowieku, gdy po raz pierwszy poczuje się panem domu, pochłonęły mnie całkowicie. Holmes zaś, który z całej swej cygańskiej duszy nienawidził każdej formy współżycia społecznego, pozostał w naszym mieszkaniu na Baker Street, zakopany w starych książkach. Był, jak zwykle, pochłonięty studiowaniem zbrodni. Nadal poświęcał bez reszty swe wielkie zdolności i niezwykły dar obserwacji odczytywaniu nikłych poszlak i wyjaśnianiu tajemnic, które oficjalna policja uznała za beznadziejne. Od czasu do czasu dochodziły mnie jakieś mgliste wieści o tym, czego dokonał: o wezwaniu go do Odessy w sprawie morderstwa Trepowa, o rozwiązaniu przez niego dziwnej tragedii braci Atkinsonów w Trinconmalee i wreszcie o misji, z której wywiązał się tak delikatnie i pomyślnie dla rodziny panującej Holandii. Ale oprócz tych informacji, o których dowiadywałem się wraz z innymi czytelnikami prasy codziennej, nie wiedziałem wiele więcej o moim dawnym przyjacielu i towarzyszu.
Pewnego wieczoru — było to 20 marca 1888 roku — wracałem właśnie z wizyty u chorego (w tym czasie podjąłem na nowo prywatną praktykę) i droga moja prowadziła przez Baker Street. Gdy mijałem dobrze znane drzwi, ogarnęła mnie nagle nieprzeparta chęć, by znów zobaczyć Holmesa i dowiedzieć się, nad czym teraz ten niezwykły człowiek pracuje. W jego pokojach światło paliło się jasno i kiedy spojrzałem w górę, szczupła, ciemna sylwetka mignęła mi dwukrotnie na tle zasłony. Przemierzał pokój szybko, gwałtownie, z głową opuszczoną na piersi, z założonymi do tyłu rękami. Mnie, który znałem każdy jego nastrój, najdrobniejsze przyzwyczajenia, ta postawa i to zachowanie powiedziały wszystko. Znów był przy pracy, na tropie jakiejś nowej sprawy. Zadzwoniłem i zostałem wprowadzony do pokoju, który był kiedyś również moim.
Holmes nie był wylewny, rzadko mu się to zdarzało, ale widziałem, że jest zadowolony z mej wizyty. Powiedział zaledwie kilka słów, lecz z przyjaznym błyskiem w oczach wskazał mi fotel, podsunął pudełko z cygarami, wskazał skrzynkę z trunkami i syfon w rogu stolika. Potem stanął przed kominkiem i spojrzał na mnie w znany mi dobrze, badawczy sposób.
— Wedlock ci służy — zauważył — myślę, Watsonie, że od czasu naszego ostatniego widzenia przybyło ci z siedem i pół funta.
— Siedem — sprostowałem.
— Przypuszczam jednak, że nieco więcej, Watsonie, tak mi się zdaje. Jak widzę, praktykujesz. Nic mi nie mówiłeś, że znów zamierzasz wejść w ten kierat.
— Skąd o tym wiesz?
— Widzę fakty i wyciągam odpowiednie wnioski. A skąd wiem na przykład, żeś ostatnio bardzo przemókł i że masz najbardziej niezdarną i niedbałą służącą pod słońcem?
— Mój drogi Holmesie, tego już za wiele. Gdybyś żył kilka wieków temu, niewątpliwie zostałbyś spalony na stosie. To prawda, że w czwartek odbyłem mały spacer i wróciłem do domu w opłakanym stanie, zmieniłem jednak ubranie i nie rozumiem, z czego to wywnioskowałeś. Co do Mary Jane, jest ona niepoprawnym stworzeniem i moja żona wielokrotnie zwracała jej uwagę; ale i tym razem nie rozumiem, jak wpadłeś na to.
Zaśmiał się cicho i zatarł szczupłe, nerwowe dłonie.
— To takie proste — powiedział — moje oczy mi mówią, że na wewnętrznej stronie twego lewego buta, akurat tam, gdzie pada odblask kominka, skóra jest zadrapana sześcioma prawie równoległymi rysami. Oczywiście zostały one zrobione przez kogoś, kto bardzo niestarannie zdrapywał zaschłe wokół zelówki błoto. Skąd, jak widzisz, mój podwójny wniosek, że przebywałeś na dworze podczas niepogody i że posiadasz wyjątkowo złośliwy, niszczący buty okaz służby londyńskiej. Co się tyczy twojej praktyki, to jeżeli do mego pokoju wchodzi dżentelmen pachnący na milę jodoformem, który ma na prawym serdecznym palcu plamę od azotanu srebra i wypukłość na cylindrze, wskazującą, gdzie schował stetoskop — musiałbym rzeczywiście być niezwykle tępy, gdybym nie stwierdził, że stał się czynnym przedstawicielem zawodu lekarskiego.
Słysząc, z jaką łatwością przytaczał mi przebieg rozumowania, nie mogłem powstrzymać śmiechu.
— Kiedy wyłuszczasz mi swoje przesłanki — powiedziałem — cały problem okazuje się doprawdy śmiesznie prosty i wydaje mi się wtedy, że sam mógłbym dojść do takiego wyniku, chociaż przy każdym kolejnym etapie twego rozumowania jestem zupełnie zaskoczony, dopóki nie wytłumaczysz mi wszystkiego do końca. A przecież myślę, że mam równie dobre oczy jak ty.
— Z pewnością — odparł zapalając papierosa i opierając się wygodnie w fotelu — ale ty patrzysz i nie obserwujesz. Różnica jest wyraźna. Na przykład: często widziałeś schody, które prowadzą z hallu do tego pokoju?
— Często.
— Ile razy?
— Chyba kilkaset.
— No, to powiedz mi, ile mają stopni?
— Ile? Nie wiem.
— Otóż to. Nie zauważyłeś, a jednak patrzyłeś. O to mi właśnie chodzi. Ja wiem, że mają siedemnaście stopni, ponieważ patrzę i obserwuję. A teraz przy okazji, ponieważ interesujesz się mymi drobnymi sprawami, a nawet niektóre z nich zapisujesz, może zajmie cię również i to. — Podał mi leżący dotąd na stole arkusik zapisany czerwonym atramentem. — Przyszedł ostatnią pocztą — dodał. — Przeczytaj głośno.
List był bez daty, podpisu i adresu nadawcy.
„Dziś wieczorem za piętnaście ósma odwiedzi pana — brzmiał list — pewien dżentelmen, który pragnie zasięgnąć rady w niezwykle ważnej sprawie. Przysługa, jaką oddał pan ostatnio jednej z królewskich rodzin europejskich, dowiodła, że jest pan człowiekiem, któremu z całkowitym zaufaniem można powierzyć sprawę niezwykłej doniosłości. Takie świadectwo o
panu było ze wszystkich stron otrzymane. Proszę być o oznaczonej godzinie w domu i nie wziąć za złe, jeżeli pański gość będzie nosił maskę”.
— To rzeczywiście bardzo tajemnicza sprawa — powiedziałem — Jak myślisz, o co tu chodzi?
— Na razie nie mam żadnych danych. Wielkim błędem jest teoretyzować, zanim ma się dokładne dane. Na chybił trafił łączy się fakty, tak by odpowiadały teoriom, a nic — by teorie odpowiadały faktom. Ale wróćmy do listu. Co możesz o nim powiedzieć?
Uważnie obejrzałem pismo i papier, na którym skreślone były te słowa.
— Człowiek, który to napisał, jest zapewne dobrze sytuowany — zacząłem starając się naśladować system rozumowania mego przyjaciela — ponieważ paczka takiego papieru kosztuje co najmniej pół korony, poza tym jest on dziwnie mocny i sztywny.
— „Dziwnie sztywny”, dobrze to określiłeś — powiedział Holmes — gdyż to nie jest angielski papier. Podnieś go do światła.
Uczyniłem tak i zauważyłem wodne znaki — duże „E” z małym „g”, „p” i’ duże „G” z małym „t”.
— Jak myślisz, co to znaczy? — spytał Holmes.
— Jest to zapewne nazwisko fabrykanta albo raczej jego monogram.
— A właśnie, że nie. „Gt” jest skrótem „Gesellschaft”, co znaczy po niemiecku „Towarzystwo”, zwykły skrót, taki jak nasz „Tow.”, „P” naturalnie zamiast słowa papier. Teraz co do „Eg”. Zajrzyjmy do naszej encyklopedii geograficznej. — Zdjął z półki ciężki brązowy tom. — „Eglow”, „Eglonitz”, o mam, „Egria”! „Miejscowość w Czechach niedaleko Karlsbadu, w powszechnym użyciu język niemiecki. Znana z tego, że zmarł tu Wallenstein, jak również z licznych hut szkła i papieru”. Ha, ha, mój stary, i co powiesz na to? — Oczy mu błyszczały, triumfalnie wydmuchnął kłąb błękitnego dymu z papierosa.
— Więc to jest czeski papier.
— Masz rację, a człowiek który napisał list, jest Niemcem. Czyś zwrócił uwagę na dziwaczną budowę zdania: „Takie świadectwo o panu było ze wszystkich stron otrzymane”. Ani Francuz, ani Rosjanin by tego nie napisali. Tylko Niemiec może tak nieuprzejmie traktować czasowniki. Pozostało nam więc jedynie dowiedzieć się, czego pragnie ten Niemiec, który pisze na czeskim papierze i woli nosić maskę na twarzy. Jeżeli się nie mylę, właśnie nadjeżdża i sam rozwiąże nasze wątpliwości.
Ledwie skończył mówić, dał się słyszeć mocny stukot kopyt końskich i zgrzyt kół ocierających się o krawędź chodnika, a zaraz potem ostre szarpnięcie dzwonka. Holmes zagwizdał.
— Sądząc po hałasie, to para. Tak — ciągnął wyglądając przez okno — piękna kareta i para cugowych koni, po 150 gwinei sztuka. W tej sprawie kryją się pieniądze, a może i coś jeszcze.
— Może lepiej pójdę, Holmesie.
— Nie ma mowy, doktorze. Pozostań na swoim miejscu. Bez mego Boswella* jestem zgubiony, a sprawa zapowiada się ciekawie. Szkoda byłoby ją stracić.
— Ale twój klient…
— Mniejsza o niego. Być może będę potrzebował twojej pomocy, a tym samym i on. Ale oto nadchodzi. Siadaj, doktorze, w tym fotelu i pilnie uważaj.
Ciężkie, powolne kroki, które słychać było na schodach i korytarzu, zatrzymały się w tej chwili przed drzwiami, potem rozległo się mocne, pewne pukanie.
Proszę wejść! — powiedział Holmes.
Mężczyzna, który wszedł, liczył nieco mniej niż sześć stóp i sześć cali wzrostu, a zbudowany był jak Herkules. Miał na sobie bogaty strój, którego przepych uważany byłby w Anglii za dowód złego smaku. Rękawy i dwurzędowa kurtka obszyte były karakułami, a
* James Boswell (1740–1795) — szkocki pisarz, przyjaciel i biograf dra Johnsona, znakomitego filologa i krytyka literackiego.
peleryna, przerzucona przez ramię, obrzeżona szkarłatnym jedwabiem i spięta przy szyi wspaniałym berylem oprawnym w broszę. Buty sięgające do połowy łydki, oblamowane u góry bogatym futrem, dopełniały wrażenia barbarzyńskiego zbytku, jaki wywierała cała postać przybysza. W ręku trzymał kapelusz o szerokim rondzie, górną część twarzy miał zasłoniętą czarną maską sięgającą poza kości policzkowe, którą założył widocznie przed chwilą, gdyż wszedł z podniesioną jeszcze ręką. Z dolnej części twarzy można było sądzić, że jest człowiekiem o zdecydowanym charakterze, a wydęta warga i prosty, mocny podbródek świadczyły o silnej woli przechodzącej w upór.
— Czy otrzymał pan mój list? — spytał mocnym, ostrym głosem, z silnym niemieckim akcentem. — Uprzedziłem, że przyjdę. — Patrzył to na jednego, to na drugiego z nas, jakby niepewny, do kogo ma się zwrócić.
— Proszę, niech pan zajmie miejsce — powiedział Holmes. — Oto mój przyjaciel i kolega, doktor Watson, który czasami pomaga mi w moich sprawach. Z kim mam przyjemność rozmawiać?
— Może się pan do mnie zwracać jako do księcia von Kramm, czeskiego szlachcica. Wierzę, iż ten dżentelmen, pański przyjaciel, jest człowiekiem honoru i dyskrecji, któremu mogę zaufać w sprawie doniosłej wagi. Jeżeli nie, wolałbym to omówić tylko z panem.
Wstałem, by wyjść, ale Holmes złapał mnie za przegub ręki i lekko pchnął na fotel.
— Albo my dwaj razem, albo żaden — powiedział — może pan mówić przy tym dżentelmenie wszystko, co by pan chciał powiedzieć tylko mnie.
Książę wzruszył ramionami.
— A więc na wstępie proszę panów o absolutną dyskrecję w ciągu dwóch lat; gdy minie ten okres, sprawa ta nie będzie miała żadnego znaczenia. Dziś jednak, bez przesady, wpłynąć może na historię Europy.
— Obiecuję — przyrzekł Holmes.
— I ja.
— Wybaczcie, panowie, tę maskę — ciągnął dalej nasz dziwny rozmówca — ale wysoko postawiona osobistość, na której usługach jestem, pragnie, by jej pośrednik pozostał dla was nie znany, i wyznam od razu, że tytuł i nazwisko, które wymieniłem, jest zmyślone.
— Wiedziałem o tym — powiedział sucho Holmes.
— Sprawa jest niezwykle delikatna i trzeba przedsięwziąć wszelkie środki ostrożności, by nie dopuścić do wielkiego skandalu i kompromitacji jednej z rodzin panujących w Europie. Mówiąc otwarcie, sprawa ta dotyczy domu królewskiego Ormstein, dziedzicznie panującego w Czechach.
— I o tym również wiedziałem — mruknął Holmes sadowiąc się wygodniej i przymykając oczy.
Nasz gość z widocznym zdumieniem spojrzał na nieruchomą, leniwie wyciągniętą w fotelu postać człowieka, o którym bez wątpienia słyszał, że jest najbardziej bystrym i energicznym detektywem w Europie. Holmes powoli otworzył oczy i spojrzał niecierpliwie na swego imponującego klienta.
— Gdyby wasza wysokość zechciał przedstawić jasno całą sprawę — zauważył — mógłbym lepiej udzielić rady.
Mężczyzna zerwał się z krzesła i zaczął chodzić po pokoju wzburzony. Nagle rozpaczliwym gestem zerwał maskę i rzucił ją na ziemię.
— Ma pan rację — krzyknął. — Jestem królem. Po cóż mam to ukrywać?
— Istotnie, po co? — mruknął Holmes. — Zanim wasza wysokość odezwał się, byłem przekonany, że mam przed sobą Wilhelma Gottsreicha, Zygmunta von Ormstein, wielkiego księcia Cassel–Falstein i dziedzicznego króla Czech.
— Musi pan zrozumieć — powiedział nasz niezwykły gość, ponownie siadając i przesuwając dłonią po wysokim białym czole — musi pan zrozumieć, że nie zwykłem tego
rodzaju spraw załatwiać osobiście, ta jest jednakże tak delikatnej natury, że nie mogę powierzyć jej żadnemu detektywowi, gdyż mógłbym znaleźć się całkowicie w jego ręku. Przybyłem tu z Pragi incognito, by zasięgnąć pańskiej rady.
— A więc proszę — powiedział Holmes zamykając ponownie oczy.
— Pokrótce fakty przedstawiają się następująco: jakieś sześć lat temu, w czasie dłuższego pobytu w Warszawie, poznałem znaną awanturnicę Irenę Adler. Nazwisko to nie jest panu zapewne obce.
— Doktorze, zechciej spojrzeć do mego rejestru — szepnął Holmes nie otwierając oczu.
Od wielu lat miał zwyczaj robienia krótkich notatek dotyczących ludzi i zdarzeń, dzięki czemu, jeżeli mówiło się o jakiejś sprawie albo osobie, miał zawsze dokładną informację pod ręką. Życiorys Ireny Adler znalazłem pomiędzy życiorysami jakiegoś rabina i oficera marynarki, który napisał rozprawę o głębinowych rybach morskich.
— Sprawdźmy — powiedział Holmes. — Hm, „urodzona w New Jersey w roku 1858, kontralt”, hm. „La Scala!” „Primadonna opery w Warszawie!”, no tak. „Wycofała się ze sceny operowej, mieszka w Londynie…” aha!… Więc tak, wasza wysokość, jak przypuszczam, związał się z tą młodą osobą, napisał do niej kilka kompromitujących listów i teraz pragnie je odzyskać.
— Owszem, ale jak…
— Czy doszło do potajemnego małżeństwa?
— Nie.
— Czy w grę wchodziły jakieś urzędowe papiery albo świadectwa?
— Żadne.
— Tutaj nie rozumiem waszej wysokości. Gdyby ta młoda osoba przedstawiła listy, aby nimi szantażować albo dla jakichś innych powodów, jak dowiedzie ich autentyczności?
— A charakter pisma?
— Phi! Sfałszowany.
— Mój prywatny papier listowy.
— Ukradziony.
— Moja własna pieczęć.
— Podrobiona.
— Moja fotografia.
— Kupiona.
— Jesteśmy razem na tej fotografii.
— O, to już gorzej. Wasza wysokość naprawdę popełnił nierozważny krok.
— Byłem szalony, niespełna rozumu.
— Pan się poważnie skompromitował.
— Byłem dopiero następcą tronu, bardzo młodym, dopiero niedawno skończyłem trzydzieści lat.
— Trzeba odzyskać tę fotografię.
— Próbowałem, ale na próżno.
— Wasza wysokość musi zapłacić, trzeba ją odkupić.
— Ona jej nie sprzeda.
— A więc wykraść.
— Pięć razy próbowano. Dwukrotnie włamywacze opłaceni przeze mnie splądrowali jej dom, raz w podróży przeszukano jej bagaż, dwukrotnie była napadnięta, ale wszystko bez skutku.
— Ani śladu fotografii?
— Absolutnie żadnego. Holmes roześmiał się.
— A więc mamy ciekawy problem do rozwiązania.
— Ale dla mnie bardzo poważny — odparł z wyrzutem król.
— Nawet bardzo. I cóż zamierza ona zrobić z tą fotografią.
— Chce mnie zniszczyć.
— Ale w jaki sposób?
— Mam zamiar się ożenić.
— Owszem, słyszałem o tym.
— Z Klotyldą Lothman von Saxe–Meningen, drugą córką króla Skandynawii. Zapewne słyszał pan o niewzruszonych zasadach tej rodziny. Moja narzeczona jest niezwykle wrażliwa, cień wątpliwości co do mego prowadzenia się zakończy natychmiast całą sprawę.
— A Irena Adler?
— Grozi, że pośle im tę fotografię. Zrobi to z pewnością, jestem o tym przekonany. Pan jej nie zna, ma serce ze stali. To kobieta o najpiękniejszej na świecie twarzy i umyśle najbardziej stanowczego mężczyzny. Pójdzie na wszystko, byle nie dopuścić do mego małżeństwa.
— Czy jest pan pewien, że już jej nie przesłała?
— Jestem pewien.
— Dlaczego?
— Ponieważ uprzedziła, że wyśle ją w dniu publicznego ogłoszenia zaręczyn, a to ma nastąpić w przyszły poniedziałek.
— No, to mamy jeszcze trzy dni — powiedział ziewając Holmes. — Bardzo szczęśliwie się składa, ponieważ mam kilka spraw, których muszę teraz dopilnować. Wasza wysokość naturalnie tymczasem zostanie w Londynie?
— Tak, znajdzie mnie pan w hotelu Langham pod nazwiskiem księcia von Kramm.
— Zawiadomię pana, jak tylko będę coś wiedział.
— Bardzo o to proszę, oczekiwać będę z niepokojem.
— Teraz co do spraw pieniężnych.
— Ma pan carte blanche.
— Całkowicie?
— Powiadam panu, oddałbym jedną z prowincji mego królestwa, żeby tylko zdobyć tę fotografię.
— A na bieżące wydatki?
Młody król wyjął spod peleryny ciężki woreczek skórzany i położył na stole.
— Tutaj jest trzysta funtów w złocie i siedemset w banknotach — powiedział.
Holmes napisał pokwitowanie na kartce z notesu i podał mu.
— A teraz poproszę o adres panny Adler.
— Briony Lodge, przy Serpentine Avenue, dzielnica St. John’s Wood.
Holmes zapisał to sobie.
— Jeszcze jedno pytanie — powiedział. — Czy fotografia była rozmiarów portretowych?
— Tak.
— Więc dobranoc, wasza wysokość. Jestem przekonany, że wkrótce będziemy mieli dobre wiadomości dla pana.
— Dobranoc, Watsonie — dodał, gdy na ulicy ucichł hałas kół karety królewskiej. — Gdybyś był tak dobry i wpadł do mnie jutro po południu o trzeciej, omówiłbym z tobą tę sprawę.
II
Punktualnie o trzeciej byłem na Baker Street, ale Holmes jeszcze nie wrócił. Gospodyni powiedziała mi, że wyszedł z domu około ósmej rano. Usiadłem przy kominku postanawiając, że będę tak długo czekać, dopóki nie wróci. Zaciekawiło mnie to nowe zadanie, chociaż nie otaczała go ponura i dziwna atmosfera dwóch zbrodni, które opisałem poprzednio, jednak istota sprawy i wzburzenie nowego klienta Holmesa nadały tej historii specyficzny charakter. Muszę też wyznać, że poza samą metodą prowadzenia badań, którą mój przyjaciel miał w małym palcu, było coś w mistrzowskim ocenianiu sytuacji przez niego i bystrym, wnikliwym rozumowaniu, co sprawiało, że z prawdziwą przyjemnością obserwowałem jego system pracy, szybkie subtelne chwyty, dzięki którym wyjaśniał zawsze najbardziej zawikłane tajemnice. Tak byłem przyzwyczajony do nieustannych sukcesów, że nigdy nie dopuszczałem myśli o jego niepowodzeniu.
Była blisko czwarta, gdy drzwi się otworzyły i do pokoju wszedł nędznie ubrany stajenny, rozczochrany i z bokobrodami, wyglądający na pijanego.
Przyzwyczaiłem się już do niezwykłych umiejętności przebierania się mego przyjaciela, musiałem jednak ze trzy razy spojrzeć, żeby się upewnić, że to naprawdę on. Skinął mi głową i zniknął w sypialni, skąd wyszedł po pięciu minutach ubrany w tweedowy garnitur, wytworny jak zawsze. Włożył ręce do kieszeni, wyciągnął nogi w stronę ognia i przez kilka minut śmiał się serdecznie.
— Nie, doprawdy! — zawołał i znów zaczął się krztusić ze śmiechu, aż wreszcie opadł bezwładnie na oparcie fotela.
— O co chodzi?
— To takie śmieszne. Jestem przekonany, że nigdy byś się nie domyślił, czym byłem zajęty rano i czego dokonałem.
— Nie mam pojęcia, przypuszczam, żeś obserwował zwyczaje Ireny Adler, a może jej dom.
— Masz rację, a wynik jest zupełnie nieoczekiwany. Ale wszystko opowiem ci po kolei. Dziś rano wyszedłem z domu trochę po ósmej jako stajenny bez pracy. Wśród ludzi zajmujących się końmi istnieje wspaniałe porozumienie i koleżeństwo. Stań się jednym z nich, a dowiesz się wszystkiego, co trzeba. Wkrótce odnalazłem Briony Lodge, jest to urocza, niewielka dwupiętrowa willa, stojąca w ogrodzie tuż przy ulicy; w drzwiach ma patentowy zamek. Po prawej stronie ładnie umeblowana bawialnia, z sięgającymi nieomal do podłogi oknami, zamykanymi na te niedorzeczne zasuwy angielskie, które byle dziecko potrafi otworzyć. Poza tym nie zauważyłem nic ciekawego, chyba tylko to, że okno od korytarza sięga dachu wozowni. Obszedłem cały dom i przekonałem się, że w bocznej uliczce, przylegającej z jednej strony do boku ogrodu, znajduje się stajnia. Pomogłem stajennemu w czyszczeniu koni, za co dostałem dwa pensy, kufel mieszanego piwa, machorki na dwa nabicia fajki i tyle informacji o Irenie Adler, ile dusza zapragnie, nie mówiąc o kilku innych osobach w sąsiedztwie, które nic mnie nie obchodziły, ale których życiorysów musiałem wysłuchać.
— Czego dowiedziałeś się o niej?
— Och, że zawróciła głowy wszystkim mężczyznom w okolicy, że jest najpiękniejszą kobietą na naszej planecie. Takie jest zdanie stajennych z ulicy Serpentine, kiedy pyta o nią mężczyzna. Irena Adler żyje bardzo spokojnie, śpiewa czasem na koncertach, codziennie o piątej po południu wyjeżdża na przechadzkę powozem i punktualnie o siódmej wraca na obiad. Rzadko wychodzi o innej porze, chyba że ma występ. Odwiedzają tylko jeden mężczyzna, ale za to często. Jest nim przystojny, pewny siebie brunet: bywa u niej co najmniej raz dziennie, a często nawet dwa. Nazywa się Godfrey Norton i jest adwokatem Inner Temple*. Oto, jak
* Palestra londyńska podzielona jest na cztery jak gdyby izby: Gray, Lincoln, Middle Temple i Inner Temple.
widzisz, korzyści płynące ze zdobycia zaufania dorożkarza. On i jego koledzy ze Stajni Serpentine kilkanaście razy odwozili Nortona do domu i wszystko o nim wiedzą. Kiedy już wysłuchałem wszystkiego, co miał mi do powiedzenia, zacząłem się przechadzać koło Briony Lodge, żeby przemyśleć plan działania.
Było całkiem oczywiste, że Norton Godfrey stał się ważnym czynnikiem w tej sprawie; jest prawnikiem, a to brzmi groźnie. Jakie są ich wzajemne stosunki i co jest przedmiotem jego częstych wizyt? Czy Irena Adler jest jego klientką czy kochanką? Jeżeli jest jego klientką, zapewne powierzyła mu fotografię, jeśli kochanką — przypuszczenie to jest mniej prawdopodobne. Od rozwikłania tego problemu zależało, czy mam kontynuować swoją pracę w Briony Lodge, czy zwrócić uwagę na pokoje tego dżentelmena w Temple. Była to sprawa bardzo delikatna i rozszerzała zasięg moich poszukiwań. Obawiam się, że cię znudziłem tymi szczegółami, ale staram się naświetlić moje drobne trudności, żebyś lepiej zrozumiał całą sytuację.
— Słucham uważnie.
— Ciągle jeszcze rozważałem tę sprawę, kiedy przed Briony Lodge zatrzymała się kareta i wyskoczył z niej bardzo przystojny brunet, z wąsami, o orlim profilu — bez wątpienia dżentelmen, o którym przed chwilą słyszałem. Zdawał się bardzo śpieszyć; krzyknął woźnicy, żeby zaczekał, a służącą, która mu otworzyła drzwi, minął spiesznie z miną człowieka, który czuje się jak u siebie w domu.
Przebywał tam około pół godziny. Od czasu do czasu przechadzając się po bawialni migał mi w oknie, mówił coś gorączkowo i gestykulował żywo. Jej nie udało mi się wtedy dostrzec. Wreszcie znów się ukazał, robiąc wrażenie jeszcze bardziej zaaferowanego niż przedtem. Kiedy wsiadał do karety, wyciągnął złoty zegarek i spojrzał na niego z niepokojem.
— Pędź jak wszyscy diabli — zawołał do woźnicy — najpierw do Grossa i Hankeya na Regent Street, a potem do kościoła Świętej Moniki na Edgware Road. Jeśli dojedziesz w dwadzieścia minut, dostaniesz pół gwinei!
Ledwo odjechali, a ja zastanawiałem się właśnie, czy nie należałoby ich śledzić, kiedy ukazało się małe lando powożone przez woźnicę w na pół zapiętej liberii i przekrzywionym krawacie; wszystkie rzemienie uprzęży byle jak zapięte sterczały na różne strony. Pojazd nie zdążył się jeszcze zatrzymać, gdy Irena Adler wybiegła z drzwi hallu i wskoczyła do landa. Przez mgnienie oka widziałem jej twarz, to doprawdy piękna kobieta, dla której mężczyzna zgodziłby się nawet umrzeć.
— Kościół Świętej Moniki, Johnie — zawołała — i pół suwerena, jeżeli dojedziesz tam w ciągu dwudziestu minut.
Ta okazja, Watsonie, była zbyt dobra, by ją tracić. Już się zastanawiałem, czy biec za powozem, czy uczepić się z tyłu, kiedy nadjechała dorożka. Woźnica spojrzał z ukosa na tak marnego pasażera, ale wskoczyłem, zanim zdążył się sprzeciwić.
— Kościół Świętej Moniki — powiedziałem — i pół suwerena, jeżeli dojedziesz tam w dwadzieścia minut.
Była za dwadzieścia pięć minut dwunasta i wiedziałem już, co się szykuje. Mój dorożkarz pędził co koń wyskoczy. Chyba nigdy w życiu nie jechałem tak szybko, ale tamtych dwoje dotarło na miejsce przed nami. Kiedyśmy dojechali, kareta i lando stały przed kościołem, a konie aż parowały ze zmęczenia. Zapłaciłem woźnicy i wszedłem spiesznie do kościoła. Nie było tam nikogo prócz pary, którą goniłem, i duchownego w komży, który zdawał się przekonywać ich o czymś z ożywieniem. Wszyscy troje stali przed ołtarzem. Zacząłem powoli iść boczną nawą, udając przypadkowego przechodnia, który na chwilę wpadł do kościoła. Nagle, ku memu zdziwieniu, cała trójka odwróciła się w moją stronę i Godfrey Norton szybko podbiegł do mnie.
— Chwała Bogu! — zawołał. — To nam wystarczy. Chodźcie tu prędko!
— Ale co takiego? — spytałem.
— Chodźcie prędko, człowieku, bo za trzy minuty będzie za późno. Zostałem prawie zaciągnięty przed ołtarz i zanim zdałem sobie sprawę, co się dzieje, mruczałem jakieś odpowiedzi i świadczyłem o sprawach, o których nie miałem pojęcia. Jednym słowem asystowałem przy zawarciu związku małżeńskiego Ireny Adler, panny, z Godfreyem Nortonem, kawalerem. Wszystko to trwało bardzo krótko i po chwili z jednej strony dziękował mi pan młody, z drugiej panna młoda, a przede mną stał promieniejący z radości ksiądz. Była to najkomiczniejsza sytuacja w moim życiu i właśnie wspomnienie tego pobudziło mnie przed chwilą do śmiechu. Mam wrażenie, że w ich zezwoleniu na małżeństwo była jakaś niedokładność i że ksiądz stanowczo odmówił udzielenia im ślubu bez jakiegoś świadka. Moje szczęśliwe nadejście oszczędziło im poszukiwania na ulicy kogoś odpowiedniego. Panna młoda dała mi suwerena, którego postanowiłem nosić przy łańcuszku od zegarka jako pamiątkę tego zdarzenia.
— No, to rzeczywiście sprawy przybrały nieoczekiwany obrót — powiedziałem. — I co dalej?
— Uważam, że moje plany zostały poważnie zagrożone. Wygląda na to, że młoda para może natychmiast wyjechać, a to wymaga z mojej strony podjęcia szybkich i energicznych kroków. Co prawda w drzwiach kościoła rozstali się, on pojechał z powrotem do Temple, a ona do domu.
— Wyjadę do parku o piątej, jak zwykle — powiedziała mu na pożegnanie.
Więcej nic nie słyszałem; rozjechali się w różne strony, a ja poszedłem poczynić pewne przygotowania.
— Jakie?
— Postarać się o zimną wołowinę i szklankę piwa — odpowiedział ciągnąc za dzwonek. — Byłem zbyt zajęty, żeby myśleć o jedzeniu, i zapewne tego wieczoru będę jeszcze bardziej zajęty. Ale przy okazji, doktorze, chciałem cię prosić o współpracę.
— Służę z największą radością.
— Czy nie boisz się złamać prawa?
— Ani trochę.
— Ani zaryzykować możliwości aresztowania?
— W dobrej sprawie na pewno nic.
— Och, sprawa jest znakomita!
— A więc rozporządzaj mną.
— Wiedziałem, że można na tobie polegać.
— Ale o co ci chodzi?
— Ponieważ pani Turner wniosła właśnie tacę, zaraz ci wszystko wyjaśnię — powiedział i zgłodniały zajął się skromnym posiłkiem, który przygotowała nasza gospodyni. — Muszę z tobą omówić tę sprawę w trakcie jedzenia, ponieważ mam niewiele czasu. Dochodzi teraz piąta, a za dwie godziny musimy być na miejscu akcji. Panna Irena, albo raczej pani, wraca ze swej przejażdżki o siódmej.
— I co wtedy?
— To już pozostaw mnie. To, co się ma stać, zostało już przeze mnie przygotowane. Jest tylko jeden punkt, na którym mi zależy. Nie wolno ci się wtrącać, cokolwiek by się stało. Rozumiesz?
— To znaczy mam pozostać neutralny?
— Tak, nic nie robić. Może powstać niemiła sytuacja, trzymaj się na uboczu, zakończy się ona wniesieniem mnie do willi, potem w jakieś cztery, pięć minut zostanie otworzone okno i ty musisz znaleźć się blisko tego właśnie otwartego okna.
— Tak.
— Masz pilnie mnie obserwować, ponieważ będę dla ciebie widoczny.
— Tak.
— Kiedy podniosę rękę, o, w ten sposób, wrzucisz do pokoju przedmiot, który ci dam, i w tej samej chwili zaczniesz wołać „pali się!” Czy dokładnie mnie rozumiesz?
— Całkowicie.
— To nie jest nic groźnego — powiedział wyjmując z kieszeni długą rurkę, z kształtu podobną do cygara. — To po prostu zwyczajna świeca dymna, używana przez instalatorów, opatrzona z obu stron w spłonkę, żeby mogła się sama zapalić. Twoje zadanie ogranicza się do następujących czynności: kiedy zaczniesz krzyczeć „pali się”, powtórzą to za tobą ludzie na ulicy. Powinieneś odejść wtedy na róg ulicy, a ja dołączę się do ciebie w jakieś dziesięć minut potem. Mam nadzieję, że wszystko jasno podałem?
— Mam się do niczego nie wtrącać, zbliżyć się do okna, obserwować ciebie i na dany znak wrzucić ten przedmiot przez okno do pokoju, potem krzyczeć „pali się!” i wreszcie czekać twego powrotu na rogu ulicy.
— Tak, co do joty.
— Możesz więc polegać na mnie.
— To doskonale, a teraz już czas, byś się przygotował do nowej roli, jaką mam odegrać.
Zniknął w sypialni i po paru minutach wrócił jako sympatyczny, naiwny duchowny, w szerokim czarnym kapeluszu, workowatych spodniach i białym krawacie; ujmująco się uśmiechał patrząc badawczo, a zarazem dobrodusznie. To nowe wcielenie było tak doskonałe w każdym szczególe, że chyba tylko sam John Hare* mógłby mu dorównać. Przebierając się Holmes nie tylko zmieniał ubiór. Jego twarz, sposób bycia, cała jego istota zdawały się zmieniać z każdym nowym przebraniem, jakie przywdziewał. Z chwilą gdy poświęcił się badaniu zbrodni, scena straciła doskonałego aktora, a nauka wnikliwego badacza.
Piętnaście po szóstej wyszliśmy z Baker Street i przed upływem godziny znaleźliśmy się na Serpentine Avenue. Zapadał już zmierzch i właśnie zapalano lampy, kiedy zaczęliśmy się przechadzać przed Briony Lodge czekając na przybycie właścicielki willi. Dom był dokładnie taki, jak sobie wyobraziłem na podstawie dokładnego opisu Sherlocka Holmesa, ale dzielnica wydawała się mniej zaciszna, niż oczekiwałem. Wprost przeciwnie, jak na małą uliczkę w spokojnej dzielnicy była niezwykle ożywiona. Na rogu stało bezczynnie kilku nędznie ubranych mężczyzn, którzy paląc papierosy śmiali się głośno; niedaleko zatrzymał się szlifierz ze swym kołem, dwaj gwardziści flirtowali ze służącą, a kilku starannie ubranych młodzieńców przechadzało się powoli tam i z powrotem z cygarami w ustach.
— Widzisz — zauważył Holmes, kiedyśmy zaczęli przechadzać się przed domem — to małżeństwo raczej upraszcza sprawę. Dowód stał się teraz obosieczną bronią. Jest bardzo prawdopodobne, że pokazanie tej fotografii Godfreyowi Nortonowi będzie dla Ireny Adler równie niemiłe, jak dla naszego klienta pokazanie jej księżniczce. Najważniejsze zadanie — to znaleźć fotografię.
— Masz rację.
— Zupełnie niemożliwe, żeby nosiła ją przy sobie, jest przecież za duża i nie można jej ukryć w fałdach sukni. Wie, że król gotów jest ukartować jakiś nowy napad. Zakładamy więc, że nie nosi jej przy sobie.
— Więc gdzie jest?
— Może być u jej bankiera albo prawnika. Zawsze istnieje ta podwójna możliwość. Ale jestem skłonny obie odrzucić. Kobiety z natury są skryte i lubią same pilnować swoich tajemnic. Po cóż miałaby ją powierzać komuś innemu? Sobie ufa, a nie może być pewna, że bankier lub prawnik nie ulegnie jakiemuś na przykład politycznemu wpływowi. Poza tym pamiętaj, że postanowiła wykorzystać fotografię w przeciągu najbliższych paru dni. Musi ją mieć pod ręką, a więc znajduje się ona w jej własnym domu.
— Przecież dwukrotnie był już przeszukany.
* John Hare — wybitny aktor londyński w drugiej połowie XIX w.
— Phi, nie wiedzieli, jak szukać.
— A jak ty będziesz szukał?
— Wcale nie będę szukał.
— I co potem?
— Zmuszę ją, by sama mi pokazała.
— Ona odmówi.
— Nie będzie mogła. Ale słyszę już turkot kół, to jej powóz. Pamiętaj wykonać moje polecenie co do joty.
Gdy to mówił, na zakręcie ukazały się boczne światła jej pojazdu — było to małe, eleganckie lando, które podjechało do drzwi Briony Lodge. W tej chwili jeden z próżniaków, stojących na rogu, rzucił się, by otworzyć drzwi, w nadziei, że uda mu się zarobić parę groszy, został jednak odepchnięty przez innego obdartusa, który nadbiegł w tym samym celu. Wybuchła kłótnia; podsycał ją jeszcze szlifierz i gwardziści, którzy przyłączyli się do awantury. Ktoś zadał cios i nagle wysiadająca kobieta znalazła się w środku walczących mężczyzn, bijących się na oślep pięściami i kijami. Holmes rzucił się w tłum, by jej bronić, ale w chwili gdy znalazł się przy powozie, krzyknął i upadł na ziemię z twarzą zalaną krwią. Na ten widok gwardziści uciekli w jedną stronę, obdartusy w drugą, a kilku lepiej ubranych przechodniów, którzy obserwowali bijatykę nie biorąc w niej udziału, pośpieszyło pomóc kobiecie i rannemu. Irena Adler — tak już dalej będę ją nazywał — wbiegła na schody, ale zatrzymała się na ostatnim stopniu, by spojrzeć na ulicę; jej wspaniała figura rysowała się wyraźnie na tle świateł hallu.
— Czy ten biedny pastor jest poważnie ranny? — spytała.
— On nie żyje — odezwały się głosy.
— Nie, nie, oddycha — zawołał ktoś inny — ale umrze, zanim ero wezmą do szpitala.
— To dzielny człowiek — odezwała się jakaś kobieta — żeby nie on, ukradliby tej pani woreczek i zegarek. To była jedna szajka. No, już oddycha.
— Nie może tak leżeć na ulicy, może go wnieść do domu, psze pani?
— Ależ tak, zanieście go do bawialni, tam jest wygodna kanapa, o, tędy proszę!
Powoli i uroczyście Holmes został wniesiony do Briony Lodge i ułożony w najpiękniejszym pokoju, gdy ja tymczasem obserwowałem to wszystko ze swego stanowiska przy oknie. Zapalono lampy, ale jeszcze nie spuszczono zasłon, tak że mogłem widzieć mego przyjaciela leżącego na kanapie. Nie wiem, czy w tej chwili trapiły go wyrzuty sumienia z powodu roli, jaką odgrywał; jeśli o mnie chodzi, to nigdy w życiu nie wstydziłem się tak swego postępowania jak wtedy, gdy zobaczyłem tę uroczą kobietę, przeciwko której spiskowałem, jej wdzięk i łagodność, z jaką się krzątała przy rannym. Wycofać się teraz z roli, jaką mi powierzył Holmes, byłoby jednak najczarniejszą zdradą. Uspokoiłem wyrzuty sumienia i wyciągnąłem spod płaszcza świecę dymną. Mimo wszystko — pocieszałem się — nie zrobimy jej krzywdy, po prostu staramy się zapobiec, by ona nie skrzywdziła kogoś innego.
Holmes usiadł na kanapie i zobaczyłem, że ciężko oddycha, jak człowiek, któremu brak powietrza; widząc to pokojówka podbiegła do okna i otworzyła je szeroko. W tej samej chwili mój przyjaciel podniósł rękę, a ja według umowy rzuciłem świecę do pokoju i zawołałem „pali się!” Ledwo to się stało, mój okrzyk został pochwycony przez tłum gapiów na ulicy — byli to dobrze i źle ubrani przechodnie, dżentelmeni, stajenni i służące. Ciężkie kłęby dymu zasnuły bawialnię 1 zaczęły się wydobywać przez okno. Widziałem biegające w popłochu postacie, a zaraz potem usłyszałem uspokajające słowa Holmesa, ze to fałszywy alarm. Wysunąłem się z krzyczącego tłumu, a po dziesięciu minutach, ku mojej radości, Holmes wziął mnie pod rękę i odeszliśmy, zostawiając za sobą cały zgiełk. Przez kilka chwil szedł szybko, bez słowa, aż wreszcie skręciliśmy w jedną z cichych ulic prowadzących do Edgware Road.
— Bardzoś to zręcznie zrobił, doktorze — zauważył. — Nie można było lepiej. Wszystko udało się znakomicie.
— Masz fotografię?!
— Na razie wiem tylko, gdzie się znajduje.
— Jak doszedłeś do tego?
— Pokazała mi; uprzedzałem cię, że to zrobi.
— Nadal błądzę w ciemności.
— Nie zamierzam robić z tego tajemnicy — powiedział ze śmiechem. — Sprawa jest bardzo prosta. Zauważyłeś pewnie, że wszyscy przechodnie na Serpentine Avenue byli mymi wspólnikami, wynająłem ich na ten wieczór.
— Tak przypuszczałem.
— Kiedy wybuchła kłótnia, miałem na dłoni trochę wilgotnej, czerwonej farby, rzuciłem się w zbiegowisko, przycisnąłem rękę do twarzy, w ten sposób budząc litość Ireny Adler. To stary trik.
— Tego się również domyśliłem.
— Potem wnieśli mnie do domu — musiała zezwolić, nie miała innego wyjścia. Znalazłem się w jej bawialni, a miejsce, które najbardziej podejrzewałem, znajdowało się właśnie pomiędzy sypialnią a bawialnią; byłem zdecydowany zbadać tę sprawę. Położyli mnie na kanapie, udałem, że mi duszno, musieli otworzyć okno i w ten sposób stworzyłem pomyślną dla ciebie sytuację.
— Ale w czym ci to pomogło?
— Właśnie od tego zależało wszystko. Kiedy wybucha pożar, kobieta ratuje rzecz, która jest dla niej najbardziej cenna. Jest to impuls dominujący nad wszystkimi i nieraz z niego korzystałem. Przydał mi się w sprawie darlingtońskiego skandalu, jak również w sprawie zamku Arnsworth. Mężatka chwyta dziecko, kobieta niezamężna szkatułkę z biżuterią. Było jasne, że nasza dzisiejsza ofiara za najcenniejszą rzecz uważa fotografię, której szukamy. Wiedziałem, że rzuci się ją ratować. Fałszywy alarm z pożarem został zaaranżowany doskonale. Dym i krzyki mogły poruszyć nawet nerwy ze stali. A ona zareagowała wspaniale. Fotografia schowana jest we wnęce ukrytej za ruchomą taflą boazerii, nieco powyżej rączki prawego dzwonka. W jednej chwili znalazła się przy schowku i już wyjmowała fotografię, gdy zawołałem, że to fałszywy alarm. Wtedy zamknęła szybko schowek, spojrzała na świecę i wybiegła z pokoju. Więcej jej nie widziałem. Wstałem z kanapy, przeprosiłem za kłopot i uciekłem z domu. Wahałem się, czy od razu nie zabezpieczyć fotografii, ale do pokoju wszedł stangret i obserwował mnie tak bacznie, że postanowiłem poczekać. Zbytni pośpiech może zepsuć wszystko.
— I co dalej?
— W praktyce nasze poszukiwania są skończone. Jutro rano złożę jej wizytę z królem; jeżeli masz ochotę, możesz iść z nami. Zostaniemy wprowadzeni do bawialni, by zaczekać na panią; bardzo możliwe, że kiedy wejdzie, nie zastanie już ani nas, ani fotografii. Dla jego wysokości odzyskanie fotografii własnoręcznie będzie na pewno wielką satysfakcją.
— Kiedy zamierzasz złożyć tę wizytę?
— Jutro rano o ósmej. Ona o tej porze jest jeszcze w łóżku, więc będziemy mieli swobodne pole do działania. Poza tym musimy się śpieszyć, gdyż małżeństwo może zmienić całkowicie jej tryb życia i przyzwyczajenia. Natychmiast wysyłam depeszę do króla.
Doszliśmy do Baker Street. Mój przyjaciel szukał właśnie klucza w kieszeni, gdy jakiś przechodzień odezwał się:
— Dobranoc, panie Sherlock Holmes.
W tym momencie minęło nas kilka osób, ale mnie się zdawało, że słowa te wypowiedział szczupły młodzieniec w sportowym palcie, który odszedł szybkim krokiem.
— Ten głos już kiedyś słyszałem — powiedział Holmes wpatrując się z natężeniem w słabo oświetloną ulicę. — Któż by to mógł być, u diabła?
III
Tej nocy spałem na Baker Street i właśnie jedliśmy tosty popijając kawę, gdy król Czech wszedł do pokoju.
— Czy naprawdę pan ją odzyskał? — zawołał chwytając Sherlocka Holmesa za ramię i patrząc na niego z niepokojem.
— Jeszcze nie.
— Ale ma pan pewne nadzieje?
— Tak, pewne nadzieje.
— No to chodźmy. Drżę z niecierpliwości, żeby już wyjść.
— Musimy wziąć dorożkę.
— Nie trzeba, na dole czeka moja kareta.
— To nam uprości sprawę.
Zeszliśmy i ruszyliśmy raz jeszcze do Briony Lodge.
— Irena Adler wyszła za mąż — zauważył Holmes.
— Wyszła za mąż? Kiedy?
— Wczoraj.
— Za kogo?
— Za prawnika angielskiego nazwiskiem Norton.
— Ale chyba go nie kocha?
— Mam nadzieję, że nawet bardzo.
— Dlaczego nadzieję?
— Ponieważ to oszczędzi waszej wysokości ewentualnych kłopotów. Jeżeli ta kobieta kocha swego męża, to nie kocha waszej wysokości i nie ma powodu, dla którego miałaby pokrzyżować plany waszej wysokości.
— Tak, to prawda, a jednak… Gdyby pochodziła z tej samej sfery co ja, byłaby nadzwyczajną królową! — Po tych słowach król pogrążył się w rozmyślaniach, których nikt nie przerywał aż do Serpentine Avenue.
Drzwi Briony Lodge były otwarte, a na schodach stała starsza, siwa kobieta. Przyglądała się nam ironicznie, kiedy wysiadaliśmy z karety.
— Zapewne pan Sherlock Holmes? — spytała.
— Tak, nazywam się Sherlock Holmes — potwierdził mój przyjaciel, patrząc na nią pytającym i nieco zaskoczonym wzrokiem.
— Moja pani mi powiedziała, że pan z pewnością przyjdzie. Wyjechała dziś rano z mężem na kontynent, pociągiem piąta piętnaście, z dworca Charing Cross.
— Co takiego? — Holmes aż się cofnął i pobladł z wrażenia. — Mówi pani, że wyjechała z Anglii?
— I nigdy nie wróci.
— A fotografia? — spytał ochryple król. — Wszystko stracone.
— Zaraz się przekonamy — Holmes odsunął gospodynię i wpadł do bawialni, za nim król i ja. Meble stały nieporządnie porozsuwane, półki były opróżnione, a szuflady otwarte, jak gdyby pani domu przeszukiwała je w pośpiechu przed ucieczką. Holmes podszedł do rączki dzwonka, usunął ruchomą taflę i wyjął fotografię z listem. Było to zdjęcie samej Ireny Adler w balowej sukni, na liście widniał napis:
„WPan Sherlock Holmes, wydać na żądanie”.
Mój przyjaciel rozdarł kopertę i wszyscy trzej zaczęliśmy czytać. List datowany był o północy poprzedniego dnia i brzmiał następująco:
„Drogi panie Sherlock Holmes! Zrobił pan to rzeczywiście doskonale. Zaskoczył mnie pan zupełnie. Aż do chwili udanego pożaru niczego nie podejrzewałam. Kiedy jednak sama się zdradziłam, zaczęłam myśleć. Już kilka miesięcy temu ostrzeżono mnie przed panem. Powiedziano mi, że jeżeli król użyje detektywa, będzie to z pewnością pan. Dano mi nawet pański adres. Mimo to zmusił mnie pan, bym zdradziła to, czego chciał się pan dowiedzieć. Nawet kiedy zbudziły się we mnie podejrzenia, nie mogłam uwierzyć, by taki miły, stary pastor mógł mieć złe zamiary. Ale jak pan wie, mam doświadczenie aktorskie. Męskie przebranie nie jest dla mnie niczym nadzwyczajnym, a daje swobodę, z której często korzystam. Posłałam Johna do bawialni, żeby pana pilnował, a tymczasem sama pobiegłam na górę, przebrałam się w mój strój spacerowy (jak go nazywam) i w chwilę po panu byłam na dole.
Szłam za panem aż do mieszkania na Baker Street i dopiero wtedy upewniłam się ostatecznie, że stałam się przedmiotem zainteresowania słynnego Sherlocka Holmesa. Pod wpływem nieostrożnego odruchu życzyłam panu dobrej nocy i ruszyłam do Temple, by zobaczyć się z mężem.
Doszliśmy oboje do wniosku, że skoro mamy tak wybitnego przeciwnika, najlepszym dla nas wyjściem będzie ucieczka, dlatego gdy pan przyjdzie do mnie jutro rano, zastanie pan dom pusty. Co zaś do fotografii, pański klient może być spokojny. Kocham i jestem kochana przez człowieka lepszego niż on. Król może sobie robić, co mu się podoba, bez przeszkód ze strony kogoś, kogo okrutnie skrzywdził. Zatrzymuję to zdjęcie, by się zabezpieczyć i mieć broń, która mnie uchroni przed ewentualną napaścią w przyszłości. W zamian zostawiam fotografię, którą może chciałby mieć, i pozostaję szczerze panu oddana
Irena Norton, z domu Adler”
— Niezwykła kobieta! Och, jaka niezwykła kobieta! — wykrzyknął król Czech, kiedy przeczytaliśmy list. — Czy nie mówiłem, jaka jest inteligentna i odważna? Byłaby wspaniałą królową! Jaka szkoda, że nie dorównuje mi poziomem.
— Z tego, co widziałem, ta kobieta rzeczywiście różni się bardzo poziomem od waszej wysokości — powiedział chłodno Holmes. — Przykro mi, że nie zdołałem doprowadzić sprawy waszej wysokości do bardziej pomyślnego końca.
— Wprost przeciwnie, drogi panie — zawołał król — nie mógł pan załatwić tego lepiej. Wiem, że ona zawsze dotrzymuje słowa. Fotografia jest teraz równie bezpieczna, jak gdyby znalazła się w ogniu.
— Z wielką radością słucham waszej wysokości.
— Zawdzięczam panu bardzo wiele, proszę mi więc powiedzieć, w jaki sposób mogę spłacić swój dług? Może ten pierścień… — zsunął z palca szmaragdowy pierścień w kształcie węża i położył na dłoni.
— Wasza wysokość posiada coś, co przedstawia dla mnie o wiele większą wartość — powiedział Holmes.
— Niech pan tylko powie.
— Tę oto fotografię!
Król spojrzał na niego ze zdumieniem.
— Fotografię Ireny? Jeżeli pan chce, niech pan bierze.
— Dziękuję waszej wysokości. W tej sprawie nie pozostało nic więcej do zrobienia. Mam zaszczyt pożegnać pana — skłonił się i odwrócił, nie widząc wyciągniętej ręki króla. Razem wróciliśmy na Baker Street.
Taki oto skandal groził królestwu czeskiemu i tak kobiecy rozum pokrzyżował starannie opracowane plany Sherlocka Holmesa. Zwykle żartował sobie z mądrości kobiet, ale ostatnio nie słyszałem, by to robił. Kiedy zaś wspomina o historii z fotografią albo Irenę Adler, mówi o niej zawsze z szacunkiem jako o kobiecie.
Przełożyła Irena Doleżal–Nowicka
STOWARZYSZENIE CZERWONOWŁOSYCH
Pewnego dnia odwiedziłem mego przyjaciela Sherlocka Holmesa i znalazłem go pogrążonego w rozmowie z bardzo otyłym, rumianym starszym panem o płomiennie czerwonych włosach. Przepraszając za najście, chciałem się wycofać, lecz Holmes wciągnął mnie gwałtownie do pokoju i zamknął za mną drzwi.
— Nie mogłeś przyjść w bardziej stosownej chwili, mój drogi Watsonie — powiedział serdecznie.
— Myślałem, że jesteś zajęty.
— Jestem. Nawet bardzo.
— Wobec tego zaczekam w sąsiednim pokoju.
— Ależ nie. Ten dżentelmen, panie Wilson, był mi towarzyszem i pomocnikiem w moich najbardziej udanych dochodzeniach i nie wątpię, że okaże się bardzo użyteczny także i w pańskiej sprawie.
Otyły pan na wpół uniósł się z krzesła i lekko skinął głową, obejmując mnie szybkim, badawczym spojrzeniem swych małych, tonących w tłuszczu oczu.
— Siadaj na kanapie — powiedział Holmes, opadając znowu na swój fotel i stykając palce obu dłoni, co oznaczało u niego, że rozmyśla nad jakąś sprawą. — Wiem, mój drogi Watsonie, że dzielisz ze mną miłość do spraw niezwykłych, leżących poza konwencjami i nużącą monotonią codziennego życia. Twój entuzjazm dla tych spraw kazał ci spisać i — jeśli wybaczysz mi takie określenie — nieco upiększyć wiele moich małych przygód.
— Twoje dochodzenia były rzeczywiście niezwykle interesujące dla mnie — zauważyłem.
— Przypominasz sobie zapewne, co powiedziałem onegdaj, zanim zaczęliśmy rozwiązywać bardzo prosty problem, który przedstawiła nam panna Mary Sutherland — że niezwykłych wrażeń i niecodziennych powikłań należy szukać w prawdziwym życiu, które jest zawsze śmielsze niż jakikolwiek wysiłek wyobraźni.
— Był to wniosek, o którego słuszności pozwoliłem sobie wątpić.
— To prawda, doktorze, niemniej jednak będziesz musiał zgodzić się z moim poglądem, gdyż w przeciwnym wypadku będę tak długo zasypywał cię faktami, aż wreszcie rozumowanie twoje załamie się i przyznasz mi słuszność. Obecny tu pan Jabez Wilson był tak uprzejmy, że zgłosił się do mnie dzisiejszego ranka i właśnie rozpoczął swoją opowieść, zapowiadającą się może najbardziej niezwykle spośród tych, jakie ostatnio słyszałem. Przypominasz sobie zapewne moje twierdzenie, że najdziwniejsze i najrzadsze wydarzenia połączone są zwykle nic z dużymi, ale z małymi przestępstwami, tak że czasem można mieć wątpliwości, czy w ogóle zostały one popełnione. Z tego, co dotychczas usłyszałem, nie mogę stwierdzić, czy w tej sprawie mamy do czynienia z przestępstwem, czy nie, ale przebieg wypadków na pewno należy do najbardziej osobliwych, jakie kiedykolwiek do mnie dotarły. Panie Wilson, może będzie pan tak dobry i rozpocznie raz jeszcze swoje opowiadanie. Proszę o to nie tylko dlatego, że mój przyjaciel doktor Watson nie słyszał początku, ale także dlatego, że dziwaczny charakter tej historii skłania mnie do zebrania wszystkich możliwych szczegółów wprost z pańskich ust. W zasadzie, kiedy usłyszę nawet pobieżną relację wypadków, mam możność kierowania się tysiącem podobnych zdarzeń, które pojawiają się w mojej pamięci. Ale w obecnym przypadku jestem zmuszony przyznać, że fakty są bez precedensu.
Korpulentny interesant wypiął pierś z wyrazem dumy i wyciągnął z zewnętrznej kieszeni tużurka pomiętą i brudną gazetę. Podczas gdy spoglądał na kolumnę ogłoszeń, mając głowę pochyloną ku przodowi, a pismo rozpostarte na kolanach, przyjrzałem mu się dokładnie, usiłując metodą mego przyjaciela wyciągnąć wnioski, które mogły nasuwać jego wygląd i ubranie.
Niestety, obserwacje moje nie dały mi wiele. Nasz gość był w każdym szczególe zwykłym handlowcem brytyjskim, tęgim, okazałym i powolnym. Ubrany był w nieco workowate, szare, kraciaste spodnie, nie za czysty czarny tużurek z poodpinanymi guzikami i płową kamizelką ozdobioną ciężkim, miedzianym łańcuszkiem w stylu księcia Alberta. Z łańcuszka zwisał kwadratowy, przebity po środku, metalowy brelok. Wytarty cylinder i wyblakły, brązowy płaszcz z pomarszczonym aksamitnym kołnierzem wisiały na oparciu jego krzesła. We wszystkim, co zauważyłem patrząc na tego człowieka, nie było nic godnego uwagi, poza płomiennie czerwonymi włosami oraz wyrazem wielkiego zmartwienia i niezadowolenia, jaki malował się na jego twarzy.
Czujne oko Sherlocka Holmesa dostrzegło, czym jestem zajęty. Widząc moje pytające spojrzenie uśmiechnął się i potrząsnął głową.
— Poza rzucającymi się w oczy faktami, jak na przykład: że swego czasu zajmował się pracą fizyczną, że zażywa tabakę, że jest wolnomularzem, że był w Chinach i że ostatnio pisał wiele, nic więcej nie dostrzegam.
Pan Jabez Wilson wyprostował się gwałtownie. Jego wskazujący palec wciąż jeszcze spoczywał na gazecie, ale oczy wlepione były w mego towarzysza.
— W jaki sposób, na litość boską, zgadł pan to wszystko, panie Holmes? — zapytał. — Skąd pan wiedział na przykład, że pracowałem kiedyś fizycznie? To prawdziwe jak Ewangelia. Zacząłem pracować jako stolarz na statku.
— Pańskie dłonie, drogi panie. Prawa dłoń jest o wiele większa niż lewa. Widać, że pan nią pracował, zresztą mięśnie prawej są o wiele bardziej wyrobione.
— No dobrze, ale tabaka i wolnomularstwo?
— Nie chciałbym uwłaczać pańskiej inteligencji tłumacząc panu, jak to odczytałem; zresztą, wbrew ścisłym regułom swego związku, nosi pan spinkę w kształcie łuku i cyrkla.
— Tak, rzeczywiście. Zapomniałem o tym. Ale pisanie?
— A czymże innym tłumaczyć sobie można to, że prawy rękaw jest wyświecony na przestrzeni pięciu cali, a lewy ma lśniący ślad w pobliżu łokcia, w miejscu, gdzie opiera go pan o biurko?
— No dobrze, a Chiny?
— Ryba, którą wytatuował pan sobie tuż nad prawym przegubem, mogła być zrobiona tylko w Chinach. Przez pewien czas zajmowałem się studiowaniem tatuaży i przyczyniłem się nawet do powiększenia literatury dotyczącej tego tematu. Ten sposób barwienia łuski rybiej delikatnym różowym kolorem jest właściwy jedynie Chinom. A kiedy w dodatku widzę chińską monetę zwisającą z pańskiego łańcuszka od zegarka, sprawa staje się jeszcze prostsza.
Pan Jabez Wilson roześmiał się z przymusem.
— Rzeczywiście — powiedział. — Początkowo myślałem, że wymyślił pan to bardzo mądrze, ale teraz widzę, że nie było w tym ostatecznie nic nadzwyczajnego.
— — Zaczynam sądzić, Watsonie — powiedział Holmes — że źle robię wyjaśniając to wszystko. Omne ignotum pro magnifico*, jak wiesz, a moja niewielka, skromna reputacja zostanie strzaskana, jeśli będę tak szczery. Czy nie może pan znaleźć tego ogłoszenia, panie Wilson?
— Tak. Już je mam — odpowiedział wskazując grubym, czerwonym palcem środek kolumny. — Tu jest. Od tego właśnie wszystko się rozpoczęło. Ale niech pan to sam przeczyta.
Wziąłem od niego pismo i przeczytałem, co następuje: „Do Stowarzyszenia Czerwonowłosych: W związku z zapisem spadkowym pozostawionym przez zmarłego Ezechiasza Hopkinsa z Lebanon, Pensylwania, USA, każdy członek Stowarzyszenia będzie mógł otrzymywać uposażenie w wysokości czterech funtów tygodniowo w zamian za czysto formalne usługi. Wszyscy czerwonowłosi mężczyźni, zdrowi na ciele i umyśle, którzy
* Omne ignotum pro magnifico (łac.) — wszystko, co nieznane, wydaje się wspaniałe.
przekroczyli dwudziesty pierwszy rok życia, mogą ubiegać się o przyjęcie. Zgłaszać się osobiście w poniedziałek o godzinie jedenastej u Duncana Rossa w biurach Stowarzyszenia pod adresem 7 Pope’s Court Fleet Street”.
— A cóż to, na miłość boską, oznacza? — zawołałem po dwukrotnym przeczytaniu tego zdumiewającego ogłoszenia.
Holmes zachichotał i zaczął kołysać się w krześle, jak to miał we zwyczaju, kiedy był w doskonałym humorze.
— To odbiega nieco od utartych ścieżek, prawda? — powiedział. — A teraz, panie Wilson, proszę natychmiast opowiedzieć nam wszystko o sobie, swoim otoczeniu domowym i o tym, jak to ogłoszenie wpłynęło na pańskie życie. Przede wszystkim zanotuj, doktorze, nazwę i datę gazety.
— To jest „Morning Chronicie” z dnia 27 kwietnia 1890. Dokładnie sprzed dwóch miesięcy.
— Więc było to tak, jak już panu opowiedziałem, panie Sherlock Holmes — powiedział Jabez Wilson ocierając czoło. — Jestem właścicielem małego lombardu przy Coburg Square, niedaleko City. Nie jest to wielkie przedsiębiorstwo i w ostatnich latach zaledwie wystarcza mi na jakie takie utrzymanie. Niegdyś miałem dwóch pomocników, obecnie utrzymuję tylko jednego i miałbym trudności z płaceniem mu, ale zgodził się pracować za pół wynagrodzenia, licząc na to, że nauczy się zawodu.
— A jak brzmi nazwisko tego pilnego młodzieńca? — zapytał Sherlock Holmes.
— Nazywa się Vincent Spaulding i nie jest znowu tak bardzo młody. Trudno zgadnąć, ile ma lat. Nie życzyłbym sobie bardziej bystrego pomocnika, panie Holmes, i wiem, że mógłby poprawić swój los zarabiając dwa razy więcej, niż ja mogę mu dać. Ale ostatecznie, jeżeli jest zadowolony, to czemu mam podsuwać mu takie pomysły?
— Oczywiście, powinien pan być bardzo zadowolony mając pracownika za pół ceny rynkowej. Nie zdarza się to często pracodawcom w naszych czasach. Nie wiem, czy pański pomocnik nie jest równie zdumiewający jak to pańskie ogłoszenie.
— Och, ma on także swoje wady — powiedział pan Wilson. — Nigdy nie widziałem człowieka tak zakochanego w fotografowaniu. Węszy z aparatem wtedy, gdy powinien rozwijać swój umysł, a potem ucieka do piwnicy, jak królik do swojej nory, żeby wywoływać zdjęcia. To jego główna wada. Ale ogólnie biorąc, jest dobrym pracownikiem. Nie ma żadnych nałogów.
— Pracuje nadal u pana?
— Tak. On i czternastoletnia dziewczyna, która trudni się gotowaniem naszych prostych posiłków i utrzymuje dom w czystości. To całe moje otoczenie domowe, gdyż jestem wdowcem i nie mam rodziny. Żyjemy we trójkę bardzo spokojnie, proszę pana. Staramy się zachować dach nad głową i płacić nasze zobowiązania, jeśli nie możemy dokonać więcej. Pierwszą rzeczą, która wytrąciła nas z równowagi, było to ogłoszenie. Osiem tygodni temu Spaulding wszedł do biura z gazetą w ręce i powiada:
— Chciałbym być rudy, daję słowo, panie Wilson!
— Dlaczego? — pytam.
— Dlaczego! — powiada on. — Oto jest wolna posada dla członka Stowarzyszenia Czerwonowłosych. Niezły dochód dla człowieka, który ją dostanie. A podobno jest więcej posad niż ludzi, którzy mogą je dostać, i powiernicy testamentu zachodzą w głowę, jak te pieniądze zużytkować. Gdyby tylko moje włosy chciały zmienić barwę, zaraz bym pobiegł do tego żłobu, który tylko czeka, żeby z niego jeść.
— A o co chodzi? — zapytałem.
Widzi pan, panie Holmes, jestem domatorem, a ponieważ moi interesanci przychodzą do mnie, a nie ja do nich, więc często całe tygodnie nie wychylam nosa z domu. W ten sposób niewiele wiem o tym, co się dzieje, i byłem zadowolony, że usłyszę jakieś nowiny.
— Czy nie słyszał pan nigdy o Stowarzyszeniu Czerwonowłosych? — pyta mnie on ze zdziwieniem w oczach.
— Nigdy.
— Patrzcie! Aż dziwne, bo przecież posada w sam raz dla pana.
— A cóż ona jest warta? — zapytałem.
— Och, mniej więcej paręset funtów rocznie, ale praca prawie żadna i nie zawadza w innych zajęciach.
Domyślacie się panowie, że nadstawiłem uszu, bo interes kiepsko szedł w ostatnich latach, a paręset funtów rocznie ekstra bardzo by się przydało.
— Opowiedz mi wszystko, co wiesz — powiedziałem.
Jak widać z tego — rzekł pokazując mi ogłoszenie — stowarzyszenie ma wolne posady, a tu jest adres, pod który należy się udać po szczegóły. O ile wiem, stowarzyszenie zostało założone przez amerykańskiego milionera Ezechiasza Hopkinsa, który był nieco dziwacznym człowiekiem. Sam był rudy i darzył wielką sympatią wszystkich rudych ludzi. A kiedy umarł, pozostawił swój ogromny majątek w rękach powierników, z poleceniem, aby procenty szły na stworzenie wygodnych stanowisk dla ludzi o tym właśnie kolorze włosów. Z tego, co słyszałem, stanowiska te są znakomicie płatne i nie wymagają prawie żadnej pracy.
— Są przecież miliony rudych ludzi, którzy staraliby się o nie.
— Nie tak wielu, jak pan przypuszcza — odpowiedział. — Korzystać z tego mogą jedynie londyńczycy, i to dorośli. Ów Amerykanin karierę swoją rozpoczął w Londynie i w ten sposób chciał odwdzięczyć się miastu. Poza tym włosy muszą być prawdziwie rude, a nie jasnorude, ciemnorude czy ogniste. Oczywiście, gdyby pan chciał się o to starać, panie Wilson, mógłby pan tam pójść. Ale może nie warto zawracać sobie głowy kilkuset funtami.
Faktem jest, panowie, że włosy moje, jak to sami widzicie, mają bardzo pełną i bogatą barwę. Wydało mi się, że gdyby doszło rzeczywiście do współzawodnictwa pod tym względem, mogę mieć takie same możliwości jak każdy inny człowiek. Vincent Spaulding wiedział tak wiele, że pomyślałem, by załatwić sprawę przy jego pomocy. Kazałem mu zamknąć okiennice i pójść tam wraz „ze mną. Ucieszył się bardzo tym niespodziewanym świętem, więc zamknęliśmy biuro i ruszyliśmy w stronę ulicy wskazanej w ogłoszeniu.
Takiego widoku nie będę miał już chyba nigdy w życiu, panie Holmes. Z północy, południa, wschodu i zachodu każdy człowiek, który miał chociaż odcień czerwieni we włosach, ruszył do City, by odpowiedzieć na ogłoszenie. Fleet Street była wypełniona po brzegi rudym tłumem, a Pope’s Court wyglądał jak stragan z pomarańczami. Nie uwierzyłbym nigdy, że tylu ich jest w całym kraju, ilu zebrało się po tym jednym ogłoszeniu. Były różne odcienie: słomy, pomarańczy, cegły, irlandzkiego setera, wątroby, gliny — ale, jak to Spaulding powiedział przedtem, niewielu było takich, którzy mieliby prawdziwie rude włosy. Kiedy zobaczyłem te tłumy, byłbym już dał za wygraną, lecz Spaulding nie chciał nawet o tym słyszeć. Jak tego dokonał, nie umiem sobie wyobrazić, ale pchał się i roztrącał tłum, aż wreszcie wydobył mnie ze ścisku i znaleźliśmy się na schodach prowadzących do biura.
— Musiało to być bardzo zajmujące — zauważył Holmes, podczas gdy jego klient urwał i próbował odświeżyć swą pamięć potężnym niuchem tabaki. — Błagam, niech pan mówi dalej, to nadzwyczaj ciekawa historia.
— W biurze nie było nic poza parą drewnianych krzeseł i sosnowym stołem, a za nim siedział mały człowieczek, którego głowa była chyba jeszcze bardziej czerwona niż moja. Zamieniał kilka słów z każdym podchodzącym do niego kandydatem i u każdego znajdował jakąś wadę, która powodowała odrzucenie kandydatury. Jak z tego wynika, otrzymanie posady nie było rzeczą łatwą. Lecz kiedy nadeszła nasza kolejka, mały człowieczek okazał się łaskawszy dla mnie niż dla innych. Zamknął drzwi, aby móc zamienić z nami kilka słów na osobności.
— To jest pan Jabez Wilson — powiedział mój pomocnik. — Pragnie on uzyskać posadę w Stowarzyszeniu.
— I cudownie się do niej nadaje — odpowiedział tamten. — Spełnia wszystkie wymagania. Nie pamiętam już, kiedy ostatni raz widziałem coś tak znakomitego.
Cofnął się o krok, przechylił głowę na bok i zaczął wpatrywać się w moje włosy tak długo, że wreszcie poczułem się onieśmielony. Wtedy niespodziewanie rzucił się naprzód, chwycił moją rękę i zaczął mi gorąco gratulować sukcesu.
— Byłoby niesłuszne, gdybym się wahał — powiedział. — Ale wierzę, że wybaczy mi pan konieczną przezorność. — Z tymi słowami chwycił mnie oburącz za włosy i szarpał tak długo, aż krzyknąłem z bólu. — Pana oczy są wilgotne — powiedział puszczając mnie. — Widzę, że wszystko jest tak, jak być powinno. Lecz musimy być ostrożni, gdyż dwukrotnie już byliśmy oszukani przez peruki, a raz za pomocą farby. Mógłbym panu opowiedzieć takie historyjki, które wywołałyby w panu wstręt do natury ludzkiej.
Podszedł do okna i krzyknął na cały głos, że wolna posada została już zajęta. Jęk rozczarowania dobiegł do naszych uszu i ludzie rozeszli się we wszystkich kierunkach. Po chwili nie widać już było ani jednej rudej głowy poza moją własną i tą, która należała do kierownika biura.
— Moje nazwisko brzmi Duncan Ross — powiedział — i jestem jednym ze stypendystów funduszu pozostawionego przez naszego szlachetnego dobroczyńcę. Czy jest pan człowiekiem żonatym, panie Wilson, czy ma pan rodzinę?
Odpowiedziałem, że jestem samotny. Jego twarz wydłużyła się natychmiast.
— O Boże! — powiedział ponurym głosem. — To rzeczywiście bardzo niedobrze. Przykro mi słyszeć o tym. Fundusz jest przeznaczony na rozmnażanie rudych, jak i na ich utrzymanie. Nieszczęśliwie się składa, że pan jest kawalerem.
Twarz mi się wyciągnęła, panie Holmes, i pomyślałem sobie, że nic dostanę w końcu tej posady. Ale po parominutowym namyśle powiedział, że wszystko będzie dobrze.
— W każdym innym wypadku — powiedział — ten brak mógłby być zgubny, ale musimy przymknąć oko, gdy chodzi o człowieka z taką głową jak pańska. Kiedy będzie pan w stanie objąć swoje nowe obowiązki?
— Hm, to jest mi trochę nie na rękę; mam własne przedsiębiorstwo — powiedziałem.
— Och, tym niech się pan nie przejmuje, panie Wilson! — powiedział Vincent Spaulding. — Wszystko panu załatwię.
— Jakie byłyby godziny pracy? — zapytałem.
— Od dziesiątej do drugiej.
Musi pan wiedzieć, panie Holmes, że dawanie pieniędzy pod zastaw odbywa się przeważnie wieczorem, a najczęściej we wtorki i piątki, tuż przed dniami wypłat. Dlatego byłoby mi na rękę dorobić sobie coś niecoś w godzinach rannych. Poza tym wiedziałem, że mój pomocnik jest odpowiedzialnym człowiekiem i przypilnuje wszystkiego, co może się zdarzyć.
— Bardzo mi to odpowiada — powiedziałem. — A pensja?
— Cztery funty tygodniowo.
— A praca?
— Jest tylko czysto nominalna.
— Co pan nazywa czysto nominalną pracą?
— No, musi pan być w biurze, a co najmniej w budynku, w godzinach pracy. Jeżeli pan wyjdzie, utraci pan swoją posadę na zawsze. Testament nic pozostawia wątpliwości pod tym względem. Nie spełni pan warunków, jeśli ruszy się pan z biura w tych godzinach.
— To tylko cztery godziny na dzień i nie przyszłoby mi nawet do głowy wychodzić — powiedziałem.
— Żadne usprawiedliwienie nie będzie istotne — powiedział pan Duncan Ross — ani choroba, ani interesy, ani nic innego. Musi pan być na miejscu albo straci pan stanowisko.
— A praca?
— Chodzi o przepisywanie Encyclopaedia Britannica. Pierwszy jej tom znajduje się tutaj. Musi się pan zaopatrzyć we własny atrament, pióra i bibułę, my damy stół i krzesło. Czy będzie pan gotów jutro?
— Oczywiście — odpowiedziałem.
— W takim razie do widzenia, panie Jabez Wilson, i raz jeszcze gratuluję panu tego znakomitego stanowiska, które pan tak szczęśliwie zdobył.
W ukłonach odprowadził mnie do drzwi. Gdy szliśmy do domu z moim pomocnikiem, nie bardzo wiedziałem, jak się zachować, tak byłem uradowany szczęśliwym darem losu.
Przez cały dzień myślałem nad tą sprawą i wieczorem znowu mój nastrój się pogorszył. Doszedłem do przekonania, że cała ta afera musi być wielką kpiną albo oszustwem, chociaż jaki mógłby być powód tego, nie mogłem sobie wyobrazić. Wydawało mi się nie do wiary, że ktoś pozostawił taki testament albo że ktoś mógł płacić taką sumę za tak prostą pracę, jak przepisywanie Encyclopaedia Britannica. Vincent Spaulding robił, co mógł, aby mnie podtrzymać na duchu, ale w chwili udania się do łóżka wybiłem sobie z głowy całą sprawę. Jednak rano postanowiłem przyjrzeć się wszystkiemu, kupiłem więc butelkę atramentu za pensa, a potem z gęsim piórem i siedmioma arkuszami papieru ruszyłem w stronę Pope’s Court.
Ku memu zdumieniu i zadowoleniu wszystko okazało się prawdziwe. Stół był już dla mnie przygotowany, a pan Duncan Ross czekał, żeby sprawdzić, czy uczciwie zasiądę do pracy. Kazał mi rozpocząć od litery „A” i wyszedł, lecz od czasu do czasu zaglądał, by sprawdzić, czy wszystko jest w porządku. O drugiej wpadł, pogratulował mi ilości przepisanego tekstu, pożegnał się i wyszedł.
Powtarzało się to dzień po dniu, panie Holmes, a w sobotę kierownik biura przyszedł i położył przede mną cztery złote suwereny jako zapłatę za moją tygodniową pracę. Tak samo było następnego tygodnia i w tydzień później. Każdego ranka byłem tam o dziesiątej i odchodziłem o drugiej. Stopniowo pan Duncan Ross zaczął zaglądać tylko rano, a po pewnym czasie przestał przychodzić w ogóle. W dalszym ciągu, oczywiście, nie ośmieliłem się opuszczać pokoju nawet na chwilę, bo nie byłem pewien, kiedy może nadejść, a praca była tak dobra i odpowiadała mi tak znakomicie, że nie chciałem ryzykować jej utraty.
Osiem tygodni minęło w ten sposób i napisałem już o „Abbasydach” i „Abacji”, „Architekturze” i „Attyce”, mając nadzieję, że przy pilnej pracy niezadługo dojdę do „B”. Zajęło mi to wiele stron pełnego formatu i prawie zupełnie zapełniłem już półkę tym, co napisałem. Wtedy niespodziewanie wszystko się skończyło.
— Skończyło się?
— Tak, proszę pana. Nie dalej jak dzisiaj rano. Przyszedłem jak zwykle do pracy o dziesiątej, ale zastałem drzwi zamknięte i zaryglowane, a na nich był przybity pluskiewką kawałek tektury. Mam go tu i może go pan sam przeczytać.
Uniósł kawałek białej tekturki wielkości kartki z notesu. Napis na nim brzmiał następująco:
„Stowarzyszenie Czerwonowłosych jest rozwiązane
9 października 1890”
Sherlock Holmes i ja patrzyliśmy na to krótkie oświadczenie i żałosną twarz naszego klienta tak długo, aż wreszcie zabawna strona wydarzenia tak zupełnie przesłoniła wszystko inne, że obaj wybuchnęliśmy szalonym śmiechem.
— Nie widzę w tym nic śmiesznego — zawołał nasz klient, czerwieniąc się aż po korzonki swoich płomiennych włosów. — Jeśli potraficie tylko śmiać się ze mnie i nic więcej, mogę pójść gdzie indziej !
— Nie, nie! — krzyknął Holmes sadzając go na krześle z powrotem. — Nie zrezygnuję z tej sprawy za skarby świata. Jest ona tak odświeżająco niezwykła. Ale, jeżeli mi pan wybaczy to
określenie, jest coś niesłychanie komicznego w tym wszystkim. Proszę, niech pan opowie, jakie podjął pan kroki po znalezieniu tej kartki na drzwiach?
— Byłem oszołomiony, proszę pana. Nie wiedziałem, co robić. Później zacząłem wypytywać się w sąsiednich biurach, ale okazało się, że nikt nic nie wie. Wreszcie poszedłem do właściciela domu, który jest z zawodu rachmistrzem i mieszka na parterze. Spytałem go, czy może mi powiedzieć, co się stało ze Stowarzyszeniem Czerwonowłosych. Odpowiedział mi, że nigdy nie słyszał o takim stowarzyszeniu. Wówczas zapytałem go, kim jest pan Duncan Ross. Odpowiedział, że nazwisko to jest mu zupełnie nieznane.
— No, a ten pan spod numeru 4? — zapytałem.
— Ten rudy?
— Tak.
— Aa, on się nazywa William Morris. Jest adwokatem i używał mego pokoju jako tymczasowego locum, póki nie przeniesie się do własnego. Wczoraj się wyprowadził.
— A gdzie mógłbym go znaleźć?
— W jego nowym biurze. Pozostawił mi adres. Tak, ulica Króla Edwarda 17, niedaleko katedry Świętego Pawła.
Wyruszyłem tam, panie Holmes, ale kiedy znalazłem się na miejscu, okazało się, że jest to fabryka protez i nikt tam nigdy nic słyszał ani o panu Williamie Morris, ani o panu Duncanie Ross.
— Co pan zrobił wówczas?
— Wróciłem do domu na Saxe–Coburg Square i zapytałem o radę mego pomocnika. Ale nic mi nie mógł poradzić. Wyraził tylko przypuszczenie, że jeśli zaczekam cierpliwie, powinienem otrzymać wiadomość pocztą. Ale to nie była najlepsza rada, panie Holmes. Nie chciałem stracić tak dobrego miejsca bez walki, więc wiedząc o tym, że jest pan tak uprzejmy, by udzielać porad biednym ludziom, którzy ich potrzebują, poszedłem wprost do pana.
— I bardzo roztropnie pan postąpił — powiedział Holmes. — Pana sprawa jest naprawdę godna uwagi i będę szczęśliwy mogąc się nią zająć. Z tego, co mi pan opowiedział, odnoszę wrażenie, że będzie poważniejsza w skutkach, niż to się na pierwszy rzut oka wydaje.
— Już są poważne! — powiedział pan Jabez Wilson. — Przecież straciłem cztery funty tygodniowo.
— Jeżeli chodzi o pana — zauważył Holmes — to nie widzę powodu, dla którego miałby pan żywić urazę do tego niezwykłego stowarzyszenia. Przeciwnie, jest pan, jak się domyślam, bogatszy o mniej więcej trzydzieści funtów, nie mówiąc już o dokładnej wiedzy, którą pan musiał zdobyć o każdym przedmiocie, znajdującym się pod literą „A”. Nic pan przez nich nie stracił.
— Nie, proszę pana. Ale chcę się dowiedzieć, kim oni są i jaki mieli cel wciągając mnie w ten żart, jeżeli to naprawdę był żart. Kosztował ich zresztą dość drogo, bo trzydzieści dwa funty.
— Postaramy się wyjaśnić panu poszczególne punkty. Ale najpierw jedno albo dwa pytania, panie Wilson. Ten pański pomocnik, który pierwszy zwrócił pana uwagę na ogłoszenie, jak dawno pracuje u pana?
— Wtedy był już miesiąc u mnie.
— Jak go pan znalazł?
— Stawił się w odpowiedzi na ogłoszenie.
— Czy był jedynym kandydatem?
— Nie. Było ich tuzin.
— Dlaczego wybrał pan jego?
— Bo wydawał się zręczny i nie żądał wiele.
— Pół pensji, mówiąc szczerze.
— Tak.
— A jak wygląda ten Vincent Spaulding?
— Niski, krępy, szybki w ruchach, bez zarostu na twarzy, chociaż niewiele mu brakuje do trzydziestki. Ma na czole biały ślad po oparzeniu kwasem.
Holmes wyprostował się na krześle, bardzo podniecony.
— Tak myślałem — powiedział. — Czy zauważył pan, że ma przekłute uszy?
— Tak, proszę pana. Powiedział, że mu Cyganka przekłuła, kiedy był chłopcem.
— Hm! — powiedział Holmes, zamyślając się znowu. — Czy jest ciągle jeszcze u pana?
— O, tak, proszę pana. Przed chwilą rozstałem się z nim.
— A czy pańskie przedsiębiorstwo było dobrze obsłużone podczas pana nieobecności?
— Nie można się skarżyć, proszę pana. Nigdy zresztą nie ma rano za wiele roboty.
— To na razie wszystko, panie Wilson. Bardzo bym chciał w możliwie najkrótszym czasie przekazać panu mój pogląd na tę sprawę. Dziś jest sobota i mam nadzieję, że nim minie poniedziałek, dojdziemy do ostatecznych wniosków.
— I cóż, Watsonie? — powiedział Holmes, kiedy nasz gość odszedł. — Co sądzisz o tym wszystkim?
— Nic nie sądzę — odpowiedziałem szczerze. — To bardzo tajemnicza historia.
— Jest zasada — powiedział Holmes — że im bardziej rzecz się wydaje niezwykła, tym mniej w końcu okazuje się tajemnicza. To te najzwyklejsze, pozbawione cech szczególnych zbrodnie są naprawdę zagadkowe, tak jak pospolita twarz jest najtrudniejsza do zidentyfikowania. Ale muszę przyspieszyć tę sprawę.
— A co chcesz zrobić? — zapytałem.
— Zapalić — odpowiedział. — To jest problem na trzy fajki i bardzo cię proszę, nie odzywaj się do mnie przez pięćdziesiąt minut.
Zwinął się w kłębek na fotelu, podciągając kolana pod swój jastrzębi nos, i znieruchomiał z przymkniętymi oczyma i czarną fajką wysuniętą jak dziób jakiegoś dziwacznego ptaka. Doszedłem do wniosku, że zasnął, i sam nawet zacząłem drzemać, kiedy nagle zerwał się z fotela jak człowiek, który ustalił swój pogląd na sprawę. Położył fajkę na kominku.
— Sarasate gra dziś po południu w St. James Hall — zauważył. — Co myślisz o tym, Watsonie? Czy twoi pacjenci mogliby ci dać spokój przez kilka godzin?
— Nie ma dzisiaj nic do roboty. Moja praktyka nigdy mnie zanadto nie absorbuje.
— W takim razie włóż kapelusz i chodźmy. Idę przez City i po drodze możemy coś przekąsić. Zauważyłem, że jest w programie dużo muzyki niemieckiej, która lepiej przypada mi do gustu niż muzyka włoska czy francuska. Jest wnikliwa, a ja chcę dziś też być wnikliwy. Chodźmy!
Pojechaliśmy kolejką podziemną aż do Adersgate i krótka przechadzka zaprowadziła nas do Saxe–Coburg Square, miejsca owego zdumiewającego zdarzenia, o którym dowiedzieliśmy się dzisiaj rano. Był to nędzny, niewielki placyk. Cztery rzędy brudnych piętrowych domów z cegły spoglądały na niewielkie, otoczone sztachetami ogrodzenie, gdzie zachwaszczony trawnik i kilka kępek usychających krzaczków wawrzynu toczyło ciężką walkę z niemożliwym do zniesienia, zadymionym powietrzem. Trzy pozłacane kule i brązowy szyld na narożnym domu: „Jabez Wilson”, wypisany białymi literami, ogłaszały miejsce, gdzie nasz czerwonowłosy klient prowadził swój interes. Sherlock Holmes zatrzymał się i przekrzywiwszy głowę na bok obejrzał dokładnie to miejsce. Jego oczy lśniły jasno spod zmrużonych powiek. Poszedł wolno w górę ulicy, później zawrócił, ciągle spoglądając uważnie na domy. Wreszcie podszedł do lombardu i uderzywszy mocno dwa albo trzy razy laską w chodnik zbliżył się do drzwi i zapukał. Otworzył je niezwłocznie gładko ogolony młody człowiek o pogodnym wyrazie twarzy i poprosił nas do środka.
— Dziękuję panu — powiedział Holmes. — Chciałem tylko zapytać, jak można dojść stąd do Strandu.
— Trzecia ulica na prawo, czwarta na lewo — odpowiedział młody człowiek bez wahania i zamknął drzwi.
— Bystry chłopak — zauważył Holmes, kiedy odchodziliśmy. — Mani wrażenie, że jeżeli chodzi o bystrość, to zajmuje czwarte miejsce w Londynie, a jeżeli weźmiemy pod uwagę śmiałość, to nie wiem, czy nawet nie trzecie. Niejedno już o nim dawniej słyszałem.
— Widocznie pomocnik pana Wilsona zajmuje wiele miejsca w tajemnicy Stowarzyszenia Czerwonowłosych. Zdaje się, że zapytałeś o drogę tylko po to, by go zobaczyć.
— Nie jego.
— A co?
— Jego spodnie w okolicy kolan.
— I co zobaczyłeś?
— To, czego się spodziewałem.
— A czemu uderzałeś laską — w chodnik?
— Mój drogi doktorze, ten czas jest przeznaczony na obserwację, a nie na rozmowę. Jesteśmy wywiadowcami w nieprzyjacielskim kraju. Wiemy coś o Saxe–Coburg Square. Teraz powinniśmy zbadać ścieżki, które leżą poza nim.
Ulica, na którą weszliśmy po opuszczeniu placu Saxe–Coburg, różniła się od niego jak niebo i ziemia. Była to jedna z głównych arterii miasta, przez którą tłum pieszych i pojazdów przepływa ku północy i zachodowi. Jezdnia zatarasowana była olbrzymim strumieniem wozów z towarami, które sunęły podwójnym szeregiem w obie strony, podczas gdy chodniki były aż czarne od śpieszącego się tłumu przechodniów. Patrząc na rzędy pięknych sklepów i okazałych przedsiębiorstw handlowych, trudno było zrozumieć, że na tyłach ich jest wyblakły i zapomniany plac, który przed chwilą opuściliśmy.
— Chciałbym bardzo popatrzeć — powiedział Sherlock zatrzymując się na rogu i spoglądając wzdłuż ulicy — i zapamiętać kolejność, w jakiej stoją tu domy. Absolutna znajomość Londynu to mój konik. Najpierw jest Mortimer, potem sklep tytoniowy, mały sklepik z gazetami, oddział Coburg Bank dla City i Przedmieść, restauracja dla jaroszy i skład powozów firmy Macfarlan. Na tym kończy się jeden blok. A teraz, doktorze, dokonaliśmy naszego dzieła i czas już na rozrywki. Mała przekąska i filiżanka kawy, a potem naprzód do krainy skrzypiec, gdzie wszystko jest słodyczą, wrażliwością i harmonią i gdzie nie ma żadnych rudych klientów, którzy by nas dręczyli swymi zagadkami.
Mój przyjaciel był entuzjastą muzyki, będąc nie tylko dobrym wykonawcą, ale i kompozytorem niemałej wartości. Całe popołudnie siedział w loży, pogrążony w zachwycie. Jego długie palce poruszały się miękko w takt muzyki, podczas gdy łagodnie uśmiechnięta twarz i rozmarzone oczy były tak bardzo niepodobne do oczu Holmesa — psa gończego, Holmesa nieugiętego, przenikliwego detektywa, jak tylko można sobie było wyobrazić. W tym osobliwym człowieku obie strony jego natury wyłaniały się kolejno, a jego niezwykła ścisłość i przebiegłość okazywały się, jak często obserwowałem, reakcją przeciw poetyckim i kontemplacyjnym nastrojom, które od czasu do czasu brały w nim górę. Wahadłowy ruch jego natury przerzucał go z zupełnego rozmarzenia do stanu wrzącej energii i — jak dobrze wiedziałem — nigdy nie był tak straszliwy jak wówczas, gdy przez długie dni drzemał w fotelu pomiędzy swymi improwizacjami muzycznymi i starymi książkami. W takich chwilach żądza pościgu ogarniała go niespodziewanie, a siła rozumowania rozwijała się aż po granice intuicji, tak dalece, że ci, którzy nie byli przyzwyczajeni do jego metod, spoglądali na niego z ukosa, jak na człowieka, którego wiedza jest nie z tego świata. Kiedy przyglądałem mu się tego popołudnia w St. James Hall, tak pogrążonemu w muzyce, poczułem, że złe chwile mogą nadejść dla tych, których postanowił doścignąć.
— Pragniesz na pewno pójść do domu, doktorze — zauważył, kiedy wychodziliśmy.
— Właściwie wszystko mi jedno.
— A ja mam pewne zajęcie, które zabierze mi kilka godzin. Ta sprawa na Coburg Square jest poważna.
— Dlaczego poważna?
— Zaplanowane jest morderstwo. Mam jednak wszelkie podstawy, aby przypuszczać, iż potrafimy na czas temu zapobiec. Ale fakt, że dzisiaj jest sobota, trochę komplikuje zagadnienie. Będę potrzebował twojej pomocy dziś wieczorem.
— O której godzinie?
— Najlepiej będzie o dziesiątej.
— Zjawię się o tej godzinie na Baker Street.
— Bardzo dobrze. I jeszcze jedno, doktorze! Może być trochę niebezpiecznie, weź więc łaskawie ze sobą swój wojskowy rewolwer.
Skinął mi dłonią, zakręcił się na pięcie i natychmiast zniknął w tłumie. Myślę, że nie jestem bardziej tępy niż moi bliźni, ale zawsze przytłacza mnie poczucie własnej głupoty, kiedy mam do czynienia z Sherlockiem Holmesem. Słyszałem przecież wszystko to, co on usłyszał, widziałem to, co on zobaczył, a jednak z jego słów wynikało jasno, że zrozumiał dokładnie nie tylko to, co zaszło, ale także i to, co miało zajść, podczas kiedy dla mnie cała sprawa wciąż jeszcze była pogmatwana i groteskowa.
Powracając do siebie na Kensington, przemyślałem raz jeszcze wszystko, od zdumiewającej opowieści rudego przepisywacza Encyclopaedia Britannica aż do wizyty na Coburg Square i złowróżbnych słów, którymi mój przyjaciel mnie pożegnał. Cóż miała znaczyć ta nocna wyprawa i dlaczego powinienem być uzbrojony? Gdzie pójdziemy i co będziemy robić? Wprawdzie Holmes wspomniał, że ten gładkolicy pomocnik lichwiarza jest straszliwym człowiekiem — człowiekiem zdolnym do wszystkiego. Starałem się sprawę rozwikłać, ale moje wysiłki okazały się beznadziejne, dałem więc spokój, licząc na to, że noc wszystko wyjaśni.
Było piętnaście po dziewiątej, kiedy wyruszyłem z domu i rozpocząłem drogę przez Hyde Park, Oxford Street na Baker Street. Dwie dorożki stały przed bramą, a kiedy minąłem drzwi wejściowe, usłyszałem gwar ludzkich głosów na górze. Gdy wszedłem do pokoju, zastałem Holmesa w ożywionej rozmowie z dwoma ludźmi. W jednym z nich rozpoznałem Petera Jonesa, agenta policji, podczas gdy drugi był wysokim, chudym człowiekiem o smutnej twarzy, bardzo lśniącym kapeluszu i narzucającym szacunek surducie.
— Ha! Nasza grupa jest w komplecie! — powiedział Holmes zapinając płaszcz i biorąc szpicrutę z wieszaka. — Watsonie, wydaje mi się, że znasz pana Jonesa ze Scotland Yardu? Pozwól, że cię przedstawię panu Merryweatherowi, który będzie nam towarzyszył w naszej nocnej przygodzie.
— Znowu będziemy polować parami, doktorze — powiedział Jones. — Nasz przyjaciel Holmes wspaniale się nadaje do pościgu. Potrzebuje tylko starego psa, który by mu pomógł dopaść zwierzynę.
— Mam nadzieję, że zwykła kaczka nie będzie nas oczekiwać na końcu drogi — zauważył pan Merryweather ponuro.
— Może pan całkowicie zaufać panu Holmesowi, proszę pana — powiedział agent policji z dumą. — Jego metody są, jeśli nie będzie mi miał za złe tego stwierdzenia, nieco zbyt teoretyczne i fantastyczne, ale ma on zadatki na detektywa. Nie będzie przesadą, jeżeli powiem, że raz albo dwa razy, jak na przykład w sprawie zamordowania Sholto i skarbu Agra, był tak dokładny albo nawet bardziej dokładny w swoich poszukiwaniach niż przedstawiciele prawa.
— No, jeśli pan tak twierdzi, panie Jones, w takim razie wszystko w porządku — powiedział nieznajomy z szacunkiem. — Muszę jednak przyznać, że żal mi mojej partyjki. Od dwudziestu siedmiu lat to pierwsza noc sobotnia bez wista.
— Wydaje mi się — powiedział Sherlock Holmes — że dzisiejszej nocy będzie pan grał o wyższą stawkę, niż się to panu kiedykolwiek zdarzyło. Ręczę, że gra będzie także o wiele
bardziej podniecająca. Dla pana, panie Merryweather, stawką będzie około trzydziestu tysięcy funtów, a dla ciebie, Jones, będzie to człowiek, którego już od dawna chcesz mieć w swoim ręku.
— John Clay, morderca, złodziej, rozpruwacz i fałszerz. To młody człowiek, panie Merryweather, ale jest mistrzem w swoim zawodzie i wolałbym założyć moje bransoletki jemu niż jakiemukolwiek innemu przestępcy w Londynie. To godny uwagi człowiek ten John Clay. Jego dziadek był księciem krwi, a on sam uczył się w Eton i Oxfordzie. Umysł ma równie przebiegły, jak palce, i chociaż napotykamy jego ślady na każdym kroku, nigdy nie wiemy, gdzie go znaleźć. Jednego tygodnia robi włamanie w Szkocji, a w następnym zbiera w Kornwalii pieniądze na budowę sierocińca. Jestem na jego tropie od lat i nigdy jeszcze nie widziałem go na oczy.
— Mam nadzieję przedstawić go panu dziś w nocy. Miałem także jedną czy dwie sprawy związane z panem Johnem Clayem i zgadzam się, że w swoim zawodzie dzierży on palmę pierwszeństwa. Ale już dziesiąta minęła i najwyższy czas, żebyśmy wyruszyli. Jeśli wy dwaj weźmiecie pierwszą dorożkę, Watson i ja pojedziemy za wami drugą.
Podczas tej długiej jazdy Sherlock Holmes nie był zbyt rozmowny; siedział wygodnie rozparty, nucąc melodie zasłyszane w ciągu popołudnia. Koła turkotały wzdłuż niekończącego się labiryntu oświetlonych latarniami gazowymi ulic. Wreszcie wjechaliśmy na Farringdon Street.
— Jesteśmy już niedaleko — zauważył mój przyjaciel. — Merryweather to dyrektor banku i jest osobiście zainteresowany całą sprawą. Uważałem, że będzie dobrze, jeżeli Jones pojedzie razem z nami. To nie jest zły chłop, chociaż absolutnie niedołężny w swoim zawodzie. Ma jednak pewną zasadniczą cnotę. Jest odważny jak buldog i wytrwały jak homar, gdy uchwyci kogoś swymi kleszczami. Oto jesteśmy, a oni już czekają.
Zajechaliśmy na tę samą zatłoczoną ulicę, na której byliśmy rankiem. Odesłaliśmy dorożki i pod przewodnictwem pana Merryweathera weszliśmy w wąską przecznicę, a stamtąd w jakieś boczne drzwiczki, które przed nami otworzył.
Dalej był niewielki korytarz, który kończył się masywną, żelazną bramą. Otworzył ją również i zeszliśmy kręconymi kamiennymi schodami ku drugiej potężnej bramie. Pan Merryweather zatrzymał się, by zapalić latarnię, a potem poprowadził nas ciemnym, pachnącym wilgocią korytarzem. Wreszcie, po otwarciu trzecich drzwi, znaleźliśmy się w wielkiej piwnicy zawalonej ciężkimi pakami i skrzyniami.
— Nie jesteście nieprzezorni, jeżeli chodzi o włamanie z góry — zauważył Holmes podnosząc latarnię i rozglądając się.
— Ani z dołu! — powiedział pan Merryweather, uderzając laską w płyty kamienne, które tworzyły podłogę. — Jak to, przecież to brzmi pusto! — zawołał ze zdumieniem.
— Prosiłbym bardzo, żeby pan spróbował zachowywać się trochę ciszej — powiedział Holmes ostro. — Już w tej chwili naraził pan powodzenie naszej wyprawy na niebezpieczeństwo. Czy mogę prosić, żeby pan usiadł na jednej z tych skrzynek i postarał się nie wtrącać?
Dostojny pan Merryweather z urażoną miną zasiadł na jednej z pak, a Holmes osunął się tymczasem na kolana i świecąc sobie latarnią zaczął badać za pomocą powiększającego szkła szpary pomiędzy płytami. Kilka sekund wystarczyło, by go upewnić, gdyż zerwał się na nogi i wsunął szkło do kieszeni.
— Mamy przed sobą co najmniej godzinę — zauważył. — Nie mogą rozpocząć żadnych kroków, zanim nasz dobry lichwiarz nie uśnie bezpiecznie w swoim łóżku. Wówczas natychmiast wezmą się do dzieła, gdyż im prędzej wykonają swoją pracę, tym więcej czasu pozostanie im na ucieczkę. Jesteśmy w tej chwili, jak się na pewno domyślasz, doktorze, w podziemiach oddziału jednego z największych banków londyńskich. Pan Merryweather jest
przewodniczącym rady nadzorczej i wytłumaczy ci, dlaczego najbezczelniejsi przestępcy Londynu interesują się tą piwnicą.
— Chodzi o nasze francuskie złoto — szepnął dyrektor. — Mieliśmy już liczne ostrzeżenia, że grozi nam włamanie.
— Francuskie złoto?
— Tak. Przed kilku miesiącami zaistniała konieczność wzmocnienia naszych zapasów, pożyczyliśmy więc trzydzieści tysięcy napoleonów od Banku Francuskiego. Stało się publiczną tajemnicą, że nie rozpakowaliśmy jeszcze tych pieniędzy i że znajdują się one nadal w naszym podziemiu. Skrzynka, na której siedzę, zawiera dwa tysiące napoleonów opakowanych w ołowianą folię. Nasza rezerwa w sztabach jest w tej chwili o wiele większa, niż bywa zwykle rezerwa przechowywana w jednym oddziale banku, i dyrektorzy mają ciągłe obawy.
— Które są zupełnie uzasadnione — zauważył Holmes. — A teraz przystąpmy do ułożenia naszych małych planów. Mam wrażenie, że w ciągu godziny sprawy osiągną punkt kulminacyjny. Tymczasem, panie Merryweather, musimy osłonić latarkę.
— I siedzieć w ciemności?
— Obawiam się, że tak. Przyniosłem w kieszeni talię kart, sądząc, że skoro jesteśmy partie carree*, będzie pan miał swoją partyjkę tak czy inaczej, ale teraz widzę, że przygotowania nieprzyjaciela posunęły się za daleko. Nie możemy ryzykować obecności światła. A przede wszystkim musimy ustalić nasze pozycje. To są ludzie odważni i chociaż weźmiemy ich przez zaskoczenie, mogą nam zrobić krzywdę, jeżeli nic będziemy ostrożni. Ja stanę za tą paką, a wy ukryjecie się za tymi. W chwili, kiedy ich oświetlę, rzućcie się na nich natychmiast. Jeśli będą strzelać, Watsonie, nie miej żadnych skrupułów i połóż ich trupem.
Oparłem mój odbezpieczony rewolwer na pokrywie drewnianej skrzyni, za którą przykucnąłem. Holmes osłonił latarkę i ogarnęła nas ciemność — tak absolutna, jakiej nie znałem nigdy przedtem. Woń gorącego metalu upewniała nas, że latarka nie zgasła, gotowa w każdej chwili rozbłysnąć światłem. Dla mnie, z nerwami napiętymi do ostateczności, było coś przygnębiającego i obezwładniającego w nagłym mroku i w zimnym, wilgotnym powietrzu podziemia.
— Mają tylko jedną drogę odwrotu — szepnął Holmes. — Przez dom na Coburg Square. Mam nadzieję, że zrobiłeś to, o co cię prosiłem, Jonesie?
— Jest tam inspektor i dwóch policjantów, którzy czekają przed bramą.
— W takim razie zatkaliśmy wszystkie dziury. A teraz musimy być cicho i czekać.
Jakże dłużył się ten czas! Z moich notatek, które sprawdzałem później, wynika, że minęła tylko godzina i kwadrans. Ale wydawało mi się, że chyba cała noc już przeszła i zorza błyska gdzieś wysoko nad nami. Wszystkie mięśnie mi zesztywniały, bo bałem się poruszyć, by zmienić pozycję. Ale nerwy trwały w najwyższym napięciu, a słuch stał się tak ostry, że nie tylko słyszałem przyciszone oddechy moich towarzyszy, ale mogłem odróżnić głębszy, pełniejszy oddech otyłego Jonesa od cienkiego, podobnego do westchnień oddechu dyrektora. Z miejsca, które zajmowałem, mogłem spoglądać ponad skrzynią w stronę podłogi. Nagle dostrzegłem błysk światła.
Początkowo była to tylko blada iskierka na kamiennej posadzce. Potem zaczęła się wydłużać, aż wreszcie stała się żółtą linią i nagle bez żadnego dźwięku ani ostrzeżenia ukazała się biała, prawie kobieca dłoń, która zaczęła się poruszać pośrodku małego kręgu światła. Przez minutę albo dłużej palce jej błądziły po podłodze.
Nagle zniknęła równie szybko, jak się ukazała, i znowu ogarnęły nas ciemności, przecięte jedynie szparką świetlną pomiędzy kamiennymi płytami.
Zniknięcie ręki było jednak tylko chwilowe. Z przeszywającym, zgrzytliwym odgłosem jeden z szerokich białych kamieni przewrócił się na bok i ukazał kwadratową, ziejącą wyrwę,
* Partie carree (franc.) — tu: we czwórkę.
przez którą wpłynęło światło latarni. Nad brzegiem wyrwy ukazała się gładka, chłopięca twarz, która rozejrzała się bystro. Później, oparłszy dłonie po obu stronach otworu, człowiek podciągnął się aż po pas i oparł kolano na brzegu podłogi. Po chwili stał już przy otworze i zaczął wciągać na górę małego i gibkiego jak on sam towarzysza o bladej twarzy i bardzo czerwonych włosach.
— W porządku — szepnął. — Czy masz dłuto i worki? Wielki Boże! Skacz, Archie, skacz! A ja za tobą!
Sherlock Holmes wyskoczył i chwycił intruza za kołnierz. Drugi dał nurka do piwnicy i usłyszałem odgłos drącego się sukna, gdy Jones chwycił go za ubranie. Światło błysnęło na lufie rewolweru, ale szpicruta Holmesa opadła na przegub ręki i rewolwer uderzył o kamienną posadzkę.
— Nie warto walczyć, Johnie Clay — powiedział Holmes. — Nie masz już żadnych szans.
— I ja to widzę — odpowiedział tamten zimno. — Zdaje się, że mój przyjaciel jest bezpieczny, chociaż poły jego surduta są w waszych rękach.
— Trzech ludzi czeka na niego przed bramą — powiedział Holmes.
— O, doprawdy! Widać, że załatwiliście całą sprawę dokładnie.
Muszę wam pogratulować.
— A ja panu — odpowiedział Holmes. — Pański pomysł o czerwonowłosych był nowy i skuteczny.
— Zaraz zobaczysz swego towarzysza — powiedział Jones. — Jest szybszy w nurkowaniu po dziurach niż ja. Wyciągnij ręce, założę ci obrączki.
— Proszę, abyś nie dotykał mnie swymi plugawymi rękami — mruknął nasz więzień, kiedy kajdanki zadzwoniły na jego przegubach. — Być może nie wiesz, że mam królewską krew w żyłach. Tak samo chciałbym, abyś był tak uprzejmy i mówiąc do mnie używał słów „pan” i „proszę”.
— Dobrze — powiedział Jones. Spojrzał na niego i zachichotał. — W takim razie może pan będzie łaskaw pomaszerować na górę, gdzie najmiemy powóz, który odwiezie waszą wysokość do komisariatu.
— Tak jest o wiele lepiej — powiedział John Clay pogodnie. Złożył nam wszystkim niski ukłon i spokojnie odszedł pod opieką detektywa.
— Doprawdy, panie Holmes — powiedział Merryweather, gdy ruszyliśmy za nimi. — Nie wiem, czy bank potrafi się panu odwdzięczyć. Nie ma żadnej wątpliwości, że wyśledził pan i całkowicie udaremnił jeden z najlepiej zorganizowanych zamachów bankowych, o jakich kiedykolwiek słyszałem.
— Miałem jeden albo dwa własne rachunki do wyrównania z panem Johnem Clayem — powiedział Holmes. — Miałem także nieco wydatków w związku z tą sprawą; spodziewam się, że bank je pokryje; ale poza tym doświadczenie, pod wieloma względami niepowtarzalne, jakie zdobyłem, a także możność usłyszenia historii o Stowarzyszeniu Czerwonowłosych — to dla mnie największa nagroda.
— Widzisz, Watsonie — zaczął mi tłumaczyć, kiedy wczesnym rankiem siedzieliśmy przy Baker Street nad szklanką whisky and soda — od pierwszej chwili było dla mnie zupełnie jasne, że jedynym możliwym celem tej dość fantastycznej historii ogłoszenia i przepisywania encyklopedii jest usunięcie na kilka godzin dziennie z domu naszego niezbyt przenikliwego lichwiarza. Była to ciekawa droga załatwienia całej sprawy, ale w rzeczywistości trudno było wymyślić lepszą. Sposób ten bez wątpienia nasunął wynalazczemu umysłowi Claya kolor włosów jego wspólnika. Cztery funty tygodniowo były niewątpliwie nieodpartą przynętą, a cóż znaczyły one dla tych, których stawką były tysiące? Dali ogłoszenie. Jeden łajdak zakłada tymczasowe biuro, drugi dopinguje Wilsona do starania się o posadę i wspólnymi siłami uzyskują to, że jest nieobecny w domu każdego ranka. Od chwili, gdy usłyszałem, że pomocnik najął się do pracy za pół pensji, było dla mnie jasne, że miał powód, aby tak zrobić.
— Ale w jaki sposób zgadłeś, co było tym powodem?
— Gdyby w domu była kobieta, podejrzewałbym najzwyklejszy podstęp. Ale to nie miało miejsca. Przedsiębiorstwo tego człowieka było niewielkie i w domu nie znajdowało się nic, co usprawiedliwiałoby takie żmudne przygotowania i tak duże wydatki. W takim razie musiało to być coś poza domem. Cóż to mogło być? Pomyślałem o upodobaniu, jakie pomocnik znajdował w fotografii, i o jego znikaniu w piwnicy. Piwnica! Tu był koniec tego splątanego węzła. Wówczas zacząłem wypytywać o tego tajemniczego pomocnika i stwierdziłem, że mam do czynienia z jednym z najbardziej zimnokrwistych i śmiałych zbrodniarzy Londynu. Robił coś w tej piwnicy — coś, co zabierało mu wiele godzin dziennie przez całe miesiące. Raz jeszcze zadałem sobie pytanie, co to może być? Nie mogłem wymyślić nic innego, tylko że drążą oni podkop do innego budynku.
Tyle wiedziałem, kiedy poszliśmy obejrzeć miejsce akcji. Zdumiałem się bijąc laską w trotuar. Sprawdzałem, czy piwnica znajduje się przed domem, czy za nim. Nie było jej przed domem. Wówczas nacisnąłem dzwonek i tak jak przypuszczałem, pomocnik zjawił się w drzwiach. Mieliśmy kilka potyczek, ale nigdy nie widzieliśmy się jeszcze na oczy. Zaledwie spojrzałem na jego twarz. Istotne były dla mnie jego kolana. Sam chyba zauważyłeś, jak znoszone, pomięte i poplamione ma spodnie. Świadczyły wyraźnie o tych godzinach, kiedy rył podkop. Ostatnim brakującym ogniwem była odpowiedź na pytanie, gdzie ci ludzie chcą się podkopać. Obszedłem róg ulicy, zobaczyłem, że Bank dla City i Przedmieść graniczy z domem naszego przyjaciela, i poczułem, że problem jest rozwiązany. Kiedy odjechałeś po koncercie do domu, poszedłem do Scotland Yardu i do przewodniczącego rady nadzorczej banku; wynik widziałeś na własne oczy.
— A jak udało ci się przewidzieć, że spróbują dokonać włamania dzisiejszej nocy? — zapytałem.
— Kiedy zamknęli biuro stowarzyszenia, był to znak, że nie zależy im już więcej na nieobecności pana Jabeza Wilsona. Innymi słowy, podkop jest już gotów. Ale jasne było, że muszą go użyć jak najszybciej, gdyż może zostać odkryty albo sztaby zostaną przewiezione. Sobota odpowiadała im lepiej niż jakikolwiek inny dzień, gdyż dawała dwie doby na ucieczkę. Z tych wszystkich przyczyn oczekiwałem ich przybycia dziś w nocy.
— Pięknie to wyrozumowałeś! — zawołałem ze szczerym podziwem.
— Uratowało to mnie od nudy — odpowiedział ziewając. — Niestety, znowu czuję, że mnie nachodzi! Moje życie upływa na ucieczce przed pospolitością istnienia. Te małe problemy ułatwiają mi to.
— Jesteś dobroczyńcą rodu ludzkiego — powiedziałem.
Wzruszył ramionami.
— Cóż, może mimo wszystko jest z tego jakiś mały pożytek — mruknął. — L’homme c’est rien — l’oeuvre c’est tout*, jak to napisał Gustaw Flaubert do George Sand.
Przełożył Kazimierz Kwaśniewski
* IJhotnme c’est rien — l’oeuvre c’est toul (franc.) — człowiek jest niczym, jego dzieło — wszystkim.
SPRAWA TOŻSAMOŚCI
Mój drogi — powiedział Sherlock Holmes, gdy siedzieliśmy po obu stronach płonącego kominka w jego mieszkaniu przy Baker Street. — Rzeczywistość jest o wiele dziwniejsza niż wszystko, co człowiek może wymyślić. Są sprawy, w których prawdziwość trudno uwierzyć, choć zdarzają się one co dnia. Gdybyśmy mogli wyfrunąć przez okno, wzlecieć ponad to ogromne miasto, ostrożnie podnieść dachy i spojrzeć na zdumiewające wydarzenia, dziwaczne zbiegi okoliczności, zwalczające się pragnienia i cudowne łańcuchy zjawisk, splatające się przez całe pokolenia i prowadzące do najbardziej niesłychanych wyników — uczyniłoby to całą fantazję ludzką, wraz z jej umownościami i łatwymi do przewidzenia wnioskami, zupełnie bezwartościową.
— Nie jestem o tym przekonany — odpowiedziałem. — Wypadki, których przebieg podają nam pisma, są z reguły bardzo zwykłe i pospolite. Z naszych raportów policyjnych bije naturalizm posunięty do najdalszych granic, a jednak wyniki nie są ani piękne, ani interesujące.
— Konieczny jest pewien zasób zdrowego rozsądku i dokonanie wyboru, jeżeli się chce uzyskać realistyczny efekt — zauważył Holmes. — A tego właśnie brakuje raportom policyjnym, w których jest więcej urzędniczych komunałów niż szczegółów, ukazujących bystremu obserwatorowi sedno sprawy. Nie zapominaj o tym, że nie ma nic bardziej niezwykłego niż zwykłe zdarzenia.
Uśmiechnąłem się i potrząsnąłem głową.
— Rozumiem, dlaczego tak sądzisz — powiedziałem. — Jasne jest, że ty, który stałeś się nieoficjalnym doradcą i pomocnikiem wszystkich zatrwożonych ludzi trzech kontynentów, stykasz się z tym, co dziwne i niecodzienne. Ale… — podniosłem z podłogi poranny dziennik — spróbujmy to poddać praktycznej próbie. Oto pierwszy z brzegu nagłówek: „Okrucieństwo względem żony”. Jest tego pół kolumny druku, lecz wiem, nawet bez zaglądania, o co tam chodzi. Będzie oczywiście druga kobieta, pijaństwo, zniewaga, uderzenie, siniak, współczująca siostra albo gospodyni. Najprymitywniejszy z pisarzy nie mógłby wymyślić nic bardziej prymitywnego.
— Przykład, który podałeś, jest jak najbardziej mylny — powiedział Holmes, biorąc gazetę i rzucając na nią okiem. — Jest to sprawa rozwodowa Dundasów; tak się złożyło, że swego czasu wyjaśniłem kilka spraw z nią związanych. Mąż był abstynentem, nie istniała żadna inna kobieta, a skargę złożono dlatego, że pan Dundas nałogowo zajmował się ciskaniem własnych sztucznych zębów we własną żonę. Robił to po zakończeniu każdego posiłku. Musisz chyba przyznać, że tego rodzaju poczynania nie przyjdą łatwo na myśl przeciętnemu powieściopisarzowi. Lepiej będzie, jeżeli weźmiesz niuch tabaki, doktorze, i przyznasz, że pokonałem cię za pomocą przykładu, który sam wybrałeś.
Wyciągnął ku mnie tabakierę zrobioną ze starego złota i ozdobioną pośrodku wieczka wielkim ametystem. Wspaniałość jej tak bardzo kłóciła się z prostym obejściem właściciela i jego skromnym trybem życia, że nie mogłem powstrzymać się od zwrócenia mu na to uwagi.
— Ach — odparł. — Zapomniałem o tym, że nie widzieliśmy się już od kilku tygodni. Jest to upominek od króla Czech, ofiarowany za moją pomoc w sprawie fotografii Ireny Adler.
— A pierścień? — zapytałem, spoglądając na piękny brylant, który lśnił na jego palcu.
— To otrzymałem od panującej rodziny holenderskiej, lecz sprawa, w której oddałem im usługi, jest tak delikatnej natury, że nie mogę jej powierzyć nawet tobie, chociaż byłeś tak uprzejmy i opisałeś kilka moich niewielkich problemów.
— A czy masz w tej chwili jakąś nową sprawę? — zapytałem z ciekawością.
— Dziesięć albo dwanaście, ale żadna z nich nie przedstawia nic godnego uwagi. Są ważne, ale nie są ciekawe. Dochodzę do wniosku, że właśnie w błahych sprawach istnieje największe pole do obserwacji i szybkiej analizy przyczyn, która tak umila dochodzenie. Poważniejsze
zbrodnie są prostsze, gdyż z reguły im większe przestępstwo, tym bardziej rzucająca się w oczy przyczyna. W żadnej z moich ostatnich spraw nie ma nic interesującego, poza jednym zawiłym wypadkiem, o którym doniesiono mi z Marsylii. Ale bardzo możliwe, że za chwilę zdarzy się coś ciekawszego, gdyż musiałbym się chyba bardzo mylić, gdyby to nie był jeden z moich klientów.
Zerwał się z krzesła i stanął pomiędzy rozsuniętymi storami okna, spoglądając z góry na posępną i szarą ulicę londyńską. Wyjrzałem spoza jego ramienia i zauważyłem, że na chodniku po przeciwnej stronie jezdni stoi wysoka kobieta w ciężkim futrzanym boa owiniętym wokół szyi i w kokieteryjnie zsuniętym na ucho kapeluszu o szerokim rondzie z dużym czerwonym piórem. Spod tej ogromnej przyłbicy kobieta rzucała ku naszym oknom nerwowe i pełne wahania spojrzenia, a palce jej bawiły się niespokojnie zapięciem rękawiczek. Nie mogąc się widocznie zdecydować wykonywała jakieś dziwne ruchy. Wreszcie, jak nurek skaczący z brzegu do wody, rzuciła się przez jezdnię i usłyszeliśmy ostry dźwięk dzwonka.
— Widziałem już nieraz takie objawy — powiedział Holmes, cisnąwszy papieros w ogień. — Wahanie się przed wejściem zawsze oznacza affaire du coeur*. Chciałaby zasięgnąć rady, ale obawia się, czy sprawa nie jest za delikatna, by ją komukolwiek powierzać. Lecz nawet i w tych drobiazgach notujemy różnice. Kiedy kobieta czuje się poważnie skrzywdzona przez mężczyznę, wówczas nie waha się i rezultatem tego jest zerwany drut naszego dzwonka. W tym wypadku możemy przyjąć, że chodzi o sprawę miłosną, ale dziewczyna jest nie tyle rozżalona, co zakłopotana albo zasmucona. Lecz oto nadchodzi we własnej osobie, aby rozwiać nasze wątpliwości.
Rozległo się pukanie do drzwi, a w chwilę potem wszedł chłopiec do posług, zapowiadając pannę Mary Sutherland, która jednocześnie ukazała się za jego drobną, czarną figurką jak wielki statek handlowy, płynący pod pełnymi żaglami za maleńką łódeczką pilota. Sherlock Holmes powitał ją z charakterystyczną dla niego dobroduszną uprzejmością. Zamknąwszy drzwi i wskazując jej ruchem głowy fotel, zlustrował ją drobiazgowym, ale równocześnie roztargnionym spojrzeniem, które także należało do jego właściwości.
— Czy nie znajduje pani — powiedział — że przy pani krótkim wzroku zbyt częste pisanie na maszynie jest nieco uciążliwe?
— Początkowo tak było — odparła — ale teraz bez patrzenia wiem, gdzie są litery.
Nagle, zdając sobie sprawę z pełnego znaczenia jego słów, zrobiła gwałtowny ruch i spojrzała na niego z lękiem. Na jej szerokiej, dobrodusznej twarzy odbiło się zdumienie.
— Pan musiał słyszeć o mnie, panie Holmes! — zawołała. — Inaczej nie mógłby pan o tym wiedzieć!
— Mniejsza z tym — powiedział Holmes śmiejąc się. — To mój zawód wiedzieć różne rzeczy. Może po prostu nauczyłem się widzieć to, czego inni nie dostrzegają. Gdyby tak nie było, po cóż by pani przychodziła do mnie po radę?
— Przychodzę do pana, bo słyszałam o panu od pani Etherege, której męża odnalazł pan tak łatwo, kiedy policja i wszyscy orzekli, że nie żyje. Och, panie Holmes, tak bardzo bym chciała, żeby pan mógł zrobić to samo dla mnie. Nie jestem bogata, ale mam sto funtów rocznie, oprócz tego, co dorabiam pisaniem na maszynie. Oddałabym wszystko, żeby wiedzieć, co się stało z panem Hosmerem Angel.
— Dlaczego przybiegła pani po radę tak nagle i w takim pośpiechu? — zapytał Sherlock Holmes, wznosząc oczy ku górze i stykając dłonie koniuszkami palców.
Nieco bezmyślna twarz panny Mary Sutherland znowu nabrała spłoszonego wyrazu.
— Tak, rzeczywiście wybiegłam z domu — powiedziała — bo zezłościło mnie, że pan Windibank, to znaczy mój ojciec, tak łatwo przeszedł nad tym do porządku dziennego. Nie chciał pójść na policję i nie chciał iść do pana. W końcu, kiedy nie chciał nic zrobić i ciągle
* Affaire du coeur (franc.) — sprawa sercowa.
gadał, że nic złego się nie stało, wściekłam się, narzuciłam byle co na siebie i pobiegłam prosto do pana.
— Pani ojciec? — powiedział Holmes — to chyba ojczym, jeżeli nazwiska macie różne?
— Tak, mój ojczym. Nazywam go ojcem, chociaż to brzmi śmiesznie, bo jest ode mnie starszy tylko o pięć lat i dwa miesiące.
— A czy matka pani żyje?
— O tak, mama żyje i dobrze się miewa. Nie byłam zadowolona, kiedy wyszła po raz drugi za mąż tak prędko po śmierci tatusia, i to za człowieka, który jest o piętnaście lat młodszy od niej… Tatuś był blacharzem przy Tottenham Court Road i zostawił dobrze prosperujący warsztat. Mama prowadziła ten warsztat z majstrem, panem Hardy, ale kiedy pojawił się pan Windibank, namówił ją, żeby sprzedała interes, bo uważał się za coś lepszego będąc komiwojażerem składu win. Dostali cztery tysiące siedemset odstępnego, co nie było nawet połową tego, ile by dostał tatuś, gdyby jeszcze żył.
Sądziłem, że Sherlock Holmes zacznie się niecierpliwić tym bezładnym i zagmatwanym opowiadaniem, ale przeciwnie, słuchał w najwyższym skupieniu.
— Czy niewielki dochód pani pochodzi właśnie z tego źródła? — zapytał.
— Och, nie, proszę pana. To zupełnie inna sprawa. Pozostawił mi go mój wujek Ned z Auckland. Są to nowozelandzkie akcje i dają 4 1/2 procenta. Kapitał wynosi dwa tysiące pięćset funtów, ale mogę korzystać tylko z procentów.
— Niezwykle mnie to interesuje — powiedział Holmes. — Ponieważ otrzymuje pani tak znaczną sumę jak sto funtów rocznie, prócz tego, co pani zarabia dodatkowo, więc niewątpliwie podróżuje pani trochę i żyje dosyć wygodnie. Wydaje mi się, że samotna dama może dostatnio żyć z dochodu wynoszącego nawet sześćdziesiąt funtów.
— Wystarczyłoby mi nawet znacznie mniej, ale musi pan zrozumieć, że jak długo pozostaję w domu, nie chcę być ciężarem, więc oni dysponują tymi pieniędzmi. Oczywiście do czasu. Na początku każdego kwartału pan Windibank podejmuje procenty od mojego kapitału i oddaje mamie, a ja zadowalam się tym, co zarobię pisaniem na maszynie. Wystarcza mi to w zupełności. Dostaję dwa pensy za stronę, a często piszę nawet piętnaście albo dwadzieścia stron dziennie.
— Wyjaśniła mi pani swoją sytuację bardzo dokładnie — powiedział Holmes. — To jest mój przyjaciel, pan Watson, wobec którego może pani mówić tak otwarcie jak wobec mnie. A teraz może będzie pani tak uprzejma i opowie nam, co łączyło panią z panem Angel.
Rumieniec przeleciał przez twarz panny Sutherland, a palce jej zaczęły nerwowo skubać brzeg żakietu.
— Spotkałam go po raz pierwszy na balu instalatorów gazowni. Zawsze przysyłali zaproszenia tatusiowi, a teraz przypomnieli sobie o nas i wysłali je do mamy. Pan Windibank nie życzył sobie, żebyśmy poszły. Nigdy nie życzy sobie, żebyśmy gdziekolwiek szły. Jest wściekły nawet wtedy, kiedy chcę pójść na wieczorek do szkółki niedzielnej. Ale tym razem zdecydowałam, że pójdę, bo w końcu jakim prawem mi zabrania? Powiedział, że to nie jest odpowiednie towarzystwo dla nas, a tymczasem mieli tam być wszyscy przyjaciele tatusia. Powiedział poza tym, że nie mam stosownego stroju, a miałam przecież purpurową aksamitną suknię, której jeszcze nigdy nie wyjęłam nawet z szafy. Wreszcie kiedy nic już nie mógł zdziałać, wyjechał do Francji w interesach firmy, a mama i ja poszłyśmy z panem Hardym, który był kiedyś kierownikiem w warsztacie ojca. I tam właśnie spotkałam pana Hosmera Angel.
— Gdy pan Windibank powrócił z Francji — powiedział Holmes — był chyba bardzo niezadowolony, że poszła pani jednak na ten bal.
— Nie, zachował się bardzo dobrze. Pamiętam, że roześmiał się, wzruszył ramionami i powiedział, że nie ma sensu zabraniać czegokolwiek kobiecie, bo ona i tak postawi na swoim.
— Rozumiem. Więc na tym balu instalatorów spotkała pani dżentelmena nazwiskiem Hosmer Angel.
— Tak, proszę pana. Spotkałam go tego wieczoru. A na drugi dzień złożył nam wizytę, żeby upewnić się, czy doszłyśmy bezpiecznie do domu. Potem spotkałyśmy go, to znaczy ja spotkałam go jeszcze dwa razy na przechadzce. Ale potem ojciec wrócił i pan Hosmer Angel nie mógł już więcej przychodzić do naszego domu.
— Nie mógł?
— Widzi pan, ojciec nie lubi przyjmować gości i zawsze powtarza, że kobieta powinna szukać szczęścia w swoim kółku rodzinnym. Aleja powiedziałam mamie, że kobieta musi przede wszystkim mieć swoje kółko rodzinne, a ja jeszcze nie mam.
— A cóż na to pan Hosmer Angel? Czy nie próbował zobaczyć się z panią?
— Tak. Następnego tygodnia ojciec miał znowu wyjechać do Francji i Hosmer napisał do mnie, że lepiej i bezpieczniej będzie, jeżeli nie będziemy się widywać aż do dnia jego wyjazdu. Tymczasem mogliśmy jeszcze pisać do siebie… On pisywał do mnie codziennie. Wyjmowałam listy ze skrzynki bardzo rano, więc ojciec o niczym się nie dowiedział.
— Czy już wtedy była pani zaręczona z tym panem?
— Tak, proszę pana. Zaręczyliśmy się po pierwszej przechadzce. Hosmer, to znaczy pan Angel, był kasjerem w przedsiębiorstwie przy Leadenhall Street i…
— W jakim przedsiębiorstwie?
— To jest najgorsze, panie Holmes. Wiem tylko tyle, że była to Leadenhall Street.
— Więc jak adresowała pani swoje listy?
— Do urzędu pocztowego przy Leadenhall Street na poste restante. Mówił, że gdybym je adresowała do biura, inni urzędnicy zaczęliby go wyśmiewać, że dostaje listy od damy. Powiedziałam, że w takim razie mogę je pisać na maszynie, tak samo jak on pisał swoje listy do mnie. Ale nie zgodził się. Kiedy widział list pisany moją ręką, czuł, że słowa pochodzą ode mnie. A gdyby były pisane na maszynie, czułby, że maszyna nas dzieli. To powinno panu powiedzieć, panie Holmes, jak bardzo byłam mu bliska i jak umiał myśleć o tych drobnych sprawach.
— To bardzo słuszne — powiedział Holmes. — Już od dłuższego czasu twierdzę, że te drobne sprawy są nieskończenie ważniejsze niż duże. Czy przypomina pani sobie jeszcze jakieś szczegóły z zachowania pana Hosmera Angel?
— Był człowiekiem bardzo nieśmiałym, panie Holmes. Wolał przechadzać się ze mną wieczorami niż przy dziennym świetle, bo nie chciał się rzucać ludziom w oczy. Był bardzo skromny i dobrze wychowany. Nawet głos miał łagodny. Przechodził w młodości zapalenie krtani i migdałków. Od tego czasu miał słabe gardło i mówił prawie szeptem. Zawsze był ubrany schludnie i prosto, ale wzrok miał słaby — tak jak ja — i musiał nosić przyciemnione szkła.
— Tak. I cóż się stało, kiedy pan Windibank, ojczym pani, wyjechał do Francji?
— Pan Hosmer Angel znów przyszedł do nas i oświadczył, że powinniśmy wziąć ślub, zanim ojciec wróci. Był śmiertelnie poważny i zmusił mnie, żebym przysięgła z ręką na Biblii, że cokolwiek się stanie, zawsze będę mu wierna. Mama powiedziała, że każąc mi przysięgać miał zupełną rację i że jest to oznaka jego wielkiej miłości. Mama była po jego stronie od pierwszej chwili i nawet więcej go chyba lubiła niż ja. Potem, kiedy zaczęli oboje mówić o ślubie przed upływem tygodnia, zapytałam, co zrobimy, kiedy ojciec się dowie. Ale powiedzieli, że nie trzeba nawet myśleć o ojcu. Powie mu się, kiedy będzie już po wszystkim, a mama podjęła się nawet go ułagodzić. Nie bardzo mi się to podobało, panie Holmes. Wydawało mi się zabawne, że mam go prosić o pozwolenie, kiedy jest tylko o parę lat starszy ode mnie. Ale nie chciałam niczego ukrywać. Napisałam więc do ojca, do Bordeaux, gdzie firma ma swoją francuską filię. Ale list powrócił do mnie tego samego ranka, kiedy miał się odbyć ślub.
— Rozminął się z nim?
— Tak. Bo ojciec wyruszył do Anglii na chwilę przed jego nadejściem.
— Ha! Oto nieszczęśliwy zbieg okoliczności. A pani ślub został wyznaczony na piątek. Czy miał się odbyć w kościele?
— Tak, proszę pana, ale bardzo skromnie. Miał się odbyć w kościele Zbawiciela niedaleko King’s Cross, a później mieliśmy pójść na śniadanie do hotelu St. Pancras. Hosmer przyjechał po nas dorożką, ale ponieważ było nas dwie, ulokował w niej nas obie, a dla siebie wziął kryty powozik, który był jedynym wehikułem, jaki stał w tej chwili na ulicy. Dojechałyśmy do kościoła pierwsze, a kiedy powozik dogonił nas i zatrzymał się, czekałyśmy, aż Hosmer wysiądzie. Ale nie wysiadł. Dorożkarz zszedł z kozła i zajrzał. Nikogo nie było w środku! Dorożkarz powiedział, że nie może sobie nawet wyobrazić, co się z nim stało, bo na własne oczy widział go, jak wsiadał. To było w zeszły piątek, panie Holmes, i od tego czasu nie widziałam ani nie słyszałam nic, co mogłoby rzucić jakieś światło na tę całą sprawę.
— Wydaje mi się, że została pani bezwstydnie potraktowana — powiedział Holmes.
— Och, nie, proszę pana! On był za dobry, za łagodny, żeby mnie tak porzucić. Jak to, przecież przez cały ranek mówił mi, że cokolwiek się stanie, mam być mu wierna, i to nawet wtedy, jeżeli stanie się coś zupełnie nieprzewidzianego, co nas rozdzieli. Powinnam zawsze pamiętać, że obiecałam mu całą siebie i że zgłosi się po mnie prędzej czy później. Takie przemówienie w dzień ślubu wydało mi się trochę dziwne, ale po tym, co się stało, jego słowa nabrały znaczenia.
— Na pewno nabrały. Więc w pani przekonaniu spotkała go jakaś nieprzewidziana tragiczna przygoda?
— Tak, proszę pana. Myślę, że przewidywał jakieś niebezpieczeństwo, inaczej nie mówiłby tak. A później stało się to, co przewidywał.
— Ale nie wyobraża sobie pani nawet, co się mogło stać?
— Nie.
— Jeszcze jedno pytanie. Jak matka pani przyjęła to zdarzenie?
— Była bardzo zła i powiedziała, że nigdy więcej nie chce już o tym słyszeć.
— A pani ojczym? Czy powiedziała mu pani?
— Tak. Przypuszcza tak jak ja, że coś się musiało stać i że prędzej czy później będę miała wiadomość od Hosmera. Po co miałby zaprosić mnie pod drzwi kościoła i tam zostawić? Gdyby pożyczył ode mnie pieniądze albo gdyby ożenił się ze mną i przepisał moje pieniądze na siebie, wtedy byłoby to zrozumiałe. Ale Hosmer był bardzo niezależny i nigdy nie wspominał nawet o moich pieniądzach. A przecież coś się musiało stać? I dlatego nie napisał do mnie później. Och, jestem na wpół oszalała, kiedy myślę o tym! Nie mogę oka zmrużyć po nocach.
Wyciągnęła z mufki maleńką chusteczkę i zaczęła łkać, zakrywając nią usta.
— Zajmę się pani sprawą — powiedział Holmes wstając — i nie wątpię, że osiągniemy jakiś ostateczny wynik. Niech pani przerzuci cały ciężar tej zagadki na mnie i nic zamęcza się więcej. A nade wszystko niech pani postara się, aby pan Hosmer Angel zniknął z pani pamięci, tak jak zniknął z pani życia.
— Więc myśli pan, że go już nigdy nie zobaczę?
— Obawiam się, że nie.
— Ale co się z nim stało?
— To już niech pani mnie pozostawi. Chciałbym od pani otrzymać dokładny opis jego osoby i wszystkie listy, które może pani zebrać.
— Zeszłej soboty dałam ogłoszenie o jego zniknięciu w „Chronicle”. Mam je tu. A to są cztery listy od niego.
— Dziękuję pani. A jaki jest pani adres?
— Lyon Place 31, Camberwell.
— O ile sobie przypominam, adresu pana Angel nigdy pani nie miała. A gdzie pracuje pani ojciec?
— Jest komiwojażerem dla Westhouse & Markbank, wielkich importerów czerwonych win francuskich. Firma znajduje się przy Frenchurch Street.
— Dziękuję. Wyjaśniła mi pani wszystko. Proszę pozostawić te papiery tutaj i pamiętać o radzie, którą pani dałem. Niech całe to wydarzenie stanie się zapieczętowaną księgą, nie może ono zaważyć na dalszym pani życiu.
— Pan jest bardzo dobry, panie Holmes, ale nie mogę tak zrobić. Będę wierna Hosmerowi. Będę na niego czekać.
Mimo dziwacznego kapelusza i bezmyślnej twarzy naszego gościa było w jej prostej wierze coś szlachetnego, co zmuszało do szacunku. Położyła listy wraz z ogłoszeniem na stole i odeszła, obiecując, że powróci, gdy tylko zajdzie potrzeba.
Sherlock Holmes przez kilka minut siedział w milczeniu, stykając dłonie koniuszkami palców. Nogi wyciągnął przed siebie, a w; rok jego błądził po suficie. Wreszcie wziął z półki starą, zatłuszczoną glinianą fajkę, która była jego najlepszym doradcą. Zapaliwszy ją, opadł na fotel z wyrazem nieskończonej ospałości w twarzy, otoczony gęstą, niebieską chmurą dymu.
— Bardzo ciekawe studium ta dziewuszka — zauważył. — Wydaje mi się, że jest o wiele bardziej interesująca niż ta jej sprawa, która nawiasem mówiąc jest banalna. Jeżeli zajrzysz do mego spisu, znajdziesz podobny wypadek w Andover w roku 1877, a coś podobnego zdarzyło się przed dwunastu miesiącami w Hadze. Ale chociaż pomysł jest bardzo stary, lecz kilka szczegółów było nowych. Najciekawsza jest sama dziewczyna.
— Wydaje mi się, że odgadłeś w niej wiele rzeczy, które dla mnie były zupełnie niewidoczne — powiedziałem.
— Nie niewidoczne, ale przeoczone, Watsonie. Nie wiedziałeś, gdzie patrzeć, więc opuściłeś to wszystko, co było ważne. Nigdy nie mogę cię nauczyć, abyś zwracał baczną uwagę na rękawy i paznokcie albo wyciągał wnioski ze sposobu wiązania sznurowadeł. Co możesz powiedzieć o tej kobiecie?
— Ubrana była w piaskowego koloru kapelusz z dużym rondem i ceglastoczerwonym piórem. Żakiet miała czarny i obszyty czarnymi paciorkami, suknię brązową, chyba trochę ciemniejszego koloru niż kolor kawy, i obszytą czerwonym pluszem wokół szyi i rękawów, rękawiczki szare i przetarte na prawym wskazującym palcu. Bucików nie zauważyłem. Miała małe, wiszące, okrągłe kolczyki ze złota i sprawiała ogólne wrażenie osoby dość zamożnej w wulgarnym znaczeniu tego słowa.
Sherlock Holmes cicho klasnął w ręce i zachichotał.
— Słowo daję, Watsonie robisz wspaniałe postępy. Rzeczywiście, zaobserwowałeś to znakomicie. Wprawdzie opuściłeś wszystko, co ma jakiekolwiek znaczenie, ale nauczyłeś się metodycznego patrzenia i masz z dobre oko do chwytania barw. Nigdy nie wierz ogólnemu wrażeniu, mój stary, ale koncentruj się na szczegółach. Moje pierwsze spojrzenie pada zawsze na kobiece rękawy. Jak zauważyłeś, ta kobieta miała rękawy obszyte pluszem, który najbardziej ze wszystkich materiałów zachowuje ślady. Podwójna linia biegnąca nieco ponad przegubem w miejscu, gdzie stenotypistka dotyka stołu, była bardzo pięknie zaznaczona. Ręczna maszyna do szycia pozostawia takie same znaki, ale nie przez środek, jak było w tym wypadku, tylko na lewej ręce, i to z tej strony, która jest odległa od kciuka. Potem spojrzałem na jej twarz i zauważyłem z obu stron nosa wgłębienie po pince–nez. Stąd prosty wniosek, który ją tak zdziwił, że ma krótki wzrok i pisze na maszynie.
— Przyznam, że też się zdziwiłem.
— Ależ to było chyba zupełnie jasne. Później zdumiałem się, gdy spojrzawszy w dół, zauważyłem, że buciki na jej nogach są różne, chociaż bardzo podobne. Jeden z nich miał przód ozdobiony wzorkiem, a drugi był zupełnie gładki. Poza tym jeden był zapięty tylko na dwa dolne guziki spośród pięciu, a drugi — na pierwszy, trzeci i piąty guzik. Oczywiście skoro młoda dama, skądinąd schludnie ubrana, wychodzi z domu w dwóch różnych, nie dopiętych bucikach, nietrudny jest wniosek, że działa w wielkim pośpiechu.
— Co jeszcze? — zapytałem, zaciekawiony jak zwykle ostrością rozumowania mego przyjaciela.
— Mimochodem zauważyłem, że ubrawszy się do wyjścia na chwilę przed opuszczeniem domu, napisała kartkę; zwróciłeś uwagę, że prawa jej rękawiczka miała rozdarty palec, ale nie dostrzegłeś, że i palec, i rękawiczka były powalane fioletowym atramentem. Pisała w pośpiechu i za głęboko zanurzała pióro w kałamarzu. Musiało to być dzisiejszego ranka, bo w przeciwnym wypadku ślad na palcu nie byłby tak wyraźny. To wszystko jest zajmujące, chociaż cokolwiek elementarne. Ale musimy powrócić do naszej pracy, Watsonie. Bądź łaskaw i przeczytaj mi rysopis pana Hosmera Angel, zamieszczony w ogłoszeniu.
Uniosłem ku światłu mały zadrukowany kawałek papieru. Ogłoszenie brzmiało:
„Rankiem dnia 14 zaginął dżentelmen o nazwisku Hosmer Angel. Wzrost około 5 stóp 7 cali. Budowa ciała mocna, cera ziemista, czarne włosy, niewielka łysina pośrodku głowy, gęste bokobrody i wąsy, przyciemnione okulary, nieco niewyraźna wymowa. Kiedy go ostatni raz widziano, ubrany był w czarny żakiet frakowy, czarną jedwabną kamizelkę ozdobioną złotym łańcuszkiem, szare tweedowe spodnie i brązowe getry na bucikach z miękkiej skóry. Wiadomo, że był zatrudniony w biurze przy ulicy Leadenhall. Ktokolwiek dostarczy etc…
— To wystarczy — powiedział Holmes. — Jeżeli chodzi o listy… — spojrzał na nie — to są one bardzo zwyczajne. Nie dają żadnej wskazówki o panu Hosmerze Angel, poza tym, że raz cytuje Balzaka. Ale istnieje jeden ciekawy punkt, który na pewno cię uderzy.
— Są napisane na maszynie — zauważyłem.
— Nie tylko to. Podpisuje się też na maszynie. Spójrz na te czyściuteńkie „Hosmer Angel” u spodu. Jest data, jak widzisz, ale nie ma żadnego adresu poza nazwą ulicy, co raczej niewiele mówi. Punkt dotyczący podpisu jest bardzo ciekawy, a właściwie decydujący.
— O czym?
— Mój drogi, czy naprawdę nie dostrzegasz, jak bardzo ciąży to nad całą sprawą?
— Nie mogę powiedzieć, że dostrzegam; chyba że miałby zamiar wyrzec się tego podpisu, w wypadku, gdyby go oskarżono o złamanie obietnicy małżeńskiej.
— Nie. Nie o to chodzi. Ale tak czy inaczej, napiszę dwa listy, które wyjaśnią tę sprawę. Jeden zaadresuję do pewnego przedsiębiorstwa w City, a drugi otrzyma ojczym tej młodej damy, pan Windibank. Zapytam go, czy mógłby się tu spotkać z nami o szóstej wieczór? A teraz, doktorze, ponieważ nie możemy uczynić nic więcej do chwili, kiedy przyjdzie odpowiedź na te listy, musimy aż do tego czasu odłożyć naszą małą zagadkę na półkę.
Miałem wiele powodów, by wierzyć w lotność rozumowania mojego przyjaciela i niezwykłą energię jego działania. Byłem więc przekonany — widząc, jak lekko traktuje tę osobliwą tajemnicę — że stoi na pewnym gruncie. Dotychczas raz tylko byłem świadkiem jego niepowodzenia. Stało się to, gdy rozwiązywał sprawę króla czeskiego i fotografii Ireny Adler. Ale kiedy pomyślałem o niesamowitej zagadce Znaku Czterech i niezwykłych okoliczności związanych ze Studium w szkarłacie, doszedłem do wniosku, że zagadnienie, którego by nie mógł rozwikłać, musiałoby być naprawdę zdumiewające.
Pozostawiłem go więc — wciąż jeszcze pykającego swoją czarną glinianą fajkę — w przekonaniu, że gdy powrócę następnego wieczoru, będzie miał w ręku wszystkie wątki, które doprowadzą nas do odkrycia tożsamości zaginionego oblubieńca panny Sutherland.
Bardzo poważny przypadek natury zawodowej zajął moją uwagę w tym czasie i w ciągu następnego dnia byłem zajęty przy łożu cierpiącego człowieka. Niewiele brakowało do szóstej, kiedy wreszcie uwolniłem się i wskoczywszy do dorożki pojechałem na Baker Street. Byłem przerażony aa — myśl, że przybędę za późno, by asystować przy denouement* tej małej tajemnicy. Tymczasem znalazłem Sherlocka Holmesa samego, pogrążonego w półśnie. Siedział zwinięty w kłębek w zagłębieniu fotela. Potężna armia butelek i probówek, woniejąca
* Denouement (franc.) — rozwiązanie.
ostro kwasem solnym, powiedziała mi od razu, że spędził dzień na swoich ulubionych doświadczeniach chemicznych.
— Czy rozwiązałeś zagadnienie? — zapytałem wchodząc.
— Tak. To był dwusiarczan barytu.
— Nie, nie to! Tajemnicę! — zawołałem.
— Och, o to ci chodzi. Myślałem o solach, nad którymi pracowałem. Nigdy nie było żadnej tajemnicy w tamtej sprawie, chociaż jak ci już wczoraj wspomniałem, kilka szczegółów budzi zainteresowanie. Jedyną wadą tego wszystkiego jest fakt, że nie ma żadnego prawa, które by mogło ukarać tego łajdaka.
— Ale kim on jest i jaki miał cel w porzuceniu panny Sutherland?
Ledwie wymówiłem to pytanie, a Sherlock Holmes nie zdążył jeszcze otworzyć ust, by odpowiedzieć, usłyszeliśmy ciężkie kroki na korytarzu i pukanie do drzwi.
— To pan Windibank, ojczym dziewczyny — powiedział Holmes. — Odpisał mi, zapewniając, że będzie tu o szóstej. Proszę wejść!
Wchodzący był człowiekiem w wieku około lat trzydziestu, średniego wzrostu, dobrze zbudowanym, gładko ogolonym, o ziemistej cerze, o uprzejmym, a nawet przypochlebnym zachowaniu i ostrych, przenikliwych szarych oczach. Kolejno obrzucił nas obu pytającym spojrzeniem, położył swój lśniący cylinder na konsolce i z lekkim ukłonem opadł na znajdujące się w pobliżu krzesło.
— Dobry wieczór, panie Windibank — powiedział Holmes. — Sądzę, że list, w którym zgadza się pan na to spotkanie, pochodzi od pana?
— Oczywiście, proszę pana. Obawiam się, że przyszedłem z małym opóźnieniem, ale niestety nie jestem panem swojego czasu. Bardzo żałuję, że panna Sutherland trudziła panów tą sprawą, gdyż sądzę, że tego rodzaju bielizny nie należy prać poza domem. Przyszła tu absolutnie wbrew mojemu życzeniu. Ale jest to bardzo nieobliczalna i impulsywna dziewczyna, jak panowie zapewne sami zauważyli. Niełatwo ją powstrzymać, kiedy coś postanowi. Oczywiście nie jestem wam tak bardzo przeciwny, gdyż nie należycie do policji, ale nie jest przyjemnie, kiedy tego rodzaju nieszczęście rodzinne zostaje szeroko rozgłoszone. Poza tym uważam to za niepotrzebny wydatek, bo przecież nie ma żadnych danych na to, abyście mogli odnaleźć tego Hosmera Angel.
— Przeciwnie — powiedział Holmes cicho. — Mam wszelkie powody, by przypuszczać, że uda mi się wykryć pana Hosmera Angel.
Pan Windibank poderwał się gwałtownie i upuścił rękawiczki.
— Bardzo się cieszę — powiedział.
— Zdumiewająca rzecz — zauważył Holmes — że pismo maszynowe ma w rzeczywistości tyle samo cech indywidualnych co rękopis. Nie ma dwóch maszyn, które pisałyby jednakowo. Jeżeli oczywiście nie są zupełnie nowe. Niektóre litery niszczą się prędzej niż inne, niektóre zużywają się tylko z jednej strony. Niech pan zwróci uwagę na to, że w pańskim liście wszystkie litery „e” są trochę zamazane, a „r” mają mały defekt w ogonku. Jest jeszcze czternaście innych miejsc charakterystycznych, ale te dwa najbardziej rzucają się w oczy.
— Wszystkie listy w naszym przedsiębiorstwie pisze się na maszynie, więc niewątpliwie musi być trochę zużyta — odpowiedział nasz gość, spoglądając bystro na Holmesa swymi małymi, jasnymi oczkami.
— A teraz pokażę panu coś, co jest naprawdę ciekawym studium, panie Windibank — ciągnął dalej Holmes. — Myślę o napisaniu w najbliższym czasie jeszcze jednej małej monografii, tym razem o maszynie do pisania i jej powiązaniach ze światem zbrodni. Jest to temat, któremu poświęciłem nieco uwagi. Mam tu cztery listy, które zostały wysłane przez zaginionego człowieka. Wszystkie są napisane na maszynie. W każdym z nich nie tylko „e” jest zalane i „r” bez ogonka, ale zauważy pan, jeśli zechce pan użyć mego szkła powiększającego, że jest tam także czternaście innych cech charakterystycznych, o których wspomniałem.
Pan Windibank zerwał się z krzesła i podniósł kapelusz.
— Nie mogę tracić czasu na tego rodzaju dziwne rozmówki, panie Holmes — powiedział. — Jeżeli może pan schwytać tego człowieka, niech go pan schwyta i proszę mnie o tym powiadomić.
— Oczywiście — powiedział Holmes, podchodząc do drzwi i przekręcając klucz w zamku. — Zawiadamiam pana, że go schwytałem.
— Co? gdzie? — krzyknął pan Windibank. Zbladł, usta mu zbielały i zaczął rozglądać się dokoła jak szczur schwytany w pułapkę.
— Och, nie warto, naprawdę nie warto — powiedział Holmes łagodnie. — Nie ma żadnych możliwości ucieczki, panie Windibank. Wszystko jest aż nadto jasne i sądzę, że był to bardzo niegrzeczny żart z pana strony, gdy powiedział pan, że nie potrafię rozwiązać tak prostej zagadki. Zrozumiał pan? To dobrze. Proszę usiąść i porozmawiajmy.
Nasz gość opadł na fotel. Twarz miał przeraźliwie bladą, a na jego brwiach zauważyłem wilgotny połysk.
— To… to nie jest karalne sądownie… — wyjąkał.
— Obawiam się, że nie jest. Ale mówiąc między nami, panie Windibank, był to jeden z najbardziej okrutnych, samolubnych i nikczemnych uczynków, na jakie udało mi się natrafić. Teraz proszę mi pozwolić na zrelacjonowanie przebiegu wypadków. Jeśli się omylę, zaprzeczy pan.
Człowiek siedział skulony w fotelu. Głowę miał opuszczoną na piersi. Wyglądał jak ktoś zupełnie załamany. Holmes oparł stopy na obramowaniu kominka i pochylony do tylu, trzymając ręce w kieszeniach, zaczął mówić, raczej do siebie niż do nas.
— Pewien człowiek ożenił się dla pieniędzy z kobietą o wiele starszą niż on sam — powiedział. — Mógł również korzystać z pieniędzy jej córki, jak długo z nimi mieszkała. Dochód córki stanowił poważną sumę dla ludzi w ich położeniu materialnym, a utrata jego bałaby się we znaki. Warto więc było podjąć wysiłki, aby zatrzymać te pieniądze dla siebie. Córka była osobą o dobrym i łagodnym usposobieniu, serdeczna, ale nieco zbyt uczuciowa. Jasne było, że te osobiste zalety i stały dochód nie pozwolą jej pozostać w długim panieństwie. Ale małżeństwo jej oznaczałoby utratę stu funtów rocznie. Cóż więc robi ojczym, aby temu zapobiec? Stara się ją oczywiście zatrzymać w domu i zabrania szukać towarzystwa ludzi równych jej wiekiem. Ale wkrótce dochodzi do przekonania, że to mu się wiecznie nie będzie udawało. Dziewczyna staje się krnąbrna, zaczyna się dopominać o swoje prawa i wreszcie oznajmia, że postanowiła pójść na pewien bal. Co robi wówczas mądry ojczym? Wpada na pomysł przynoszący więcej zaszczytu jego głowie niż sercu. Przy pełnym pobłażaniu i współpracy swej żony przebiera się, zakrywa bystre oczy przyciemnionymi szkłami, maskuje twarz wąsami i parą krzaczastych bokobrodów, zmienia wyraźny głos w przypochlebny szept, po czym, podwójnie zabezpieczony — zważywszy krótki wzrok dziewczyny — ukazuje się jako zalotnik, nie dopuszczając tym samym innych ewentualnych zalotników.
— Początkowo to był żart — jęknął nasz gość. — Nigdy nie przypuszczaliśmy, że da się tak nabrać.
— Bardzo możliwe. Tak czy inaczej, młoda dama dała się nabrać. Była przekonana, że jej ojczym znajdował się we Francji, i ani przez chwilę nie podejrzewała oszustwa. Uprzejmości świadczone przez tego dżentelmena pochlebiły jej, tym bardziej że matka mówiła o nim z takim podziwem. Wówczas pan Angel zaczął składać wizyty, gdyż stało się oczywiste, że sprawa powinna posunąć się możliwie jak najdalej, jeżeli ma dać jakieś wyniki. Nastąpiły spotkania, wreszcie zaręczyny, które miały na celu ostateczne zobowiązanie jej do wierności. Ale oszustwa nie można było przeciągać w nieskończoność. Pozorowane wyjazdy do Francji stały się bardzo uciążliwe. Trzeba było zakończyć sprawę, i to w sposób tak dramatyczny, aby zakończenie to pozostawiło w umyśle dziewczyny trwały ślad i nie pozwoliło przez dłuższy czas darzyć względami innych zalotników. Stąd te przysięgi wierności wsparte Pismem
świętym, stąd także wzmianki w dniu ślubu o tym, co się może zdarzyć. James Windibank pragnął, aby panna Mary Sutherland, niepewna losów Hosmera, tak czuła się z nim związana, by w ciągu dziesięciu co najmniej lat nie mogła zainteresować się innym człowiekiem. Zawiózł ją aż pod drzwi kościelne i wówczas — ponieważ nie mógł już pojechać dalej — po prostu zniknął, dzięki starej sztuczce, polegającej na wejściu jednymi drzwiami do krytej dorożki, a wyjściu drugimi. Wydaje mi się, że taka była kolejność wypadków, panie Windibank.
Podczas gdy Holmes mówił, nasz gość odzyskał nieco pewności siebie, wstał z krzesła. Na pobladłej twarzy miał zimny, szyderczy uśmiech.
— Może tak jest, a może nie, panie Holmes — powiedział. — Ale jeśli jest pan tak bystry, powinien pan wiedzieć, że to pan właśnie łamie teraz prawo, nie ja. Od pierwszej chwili nie zrobiłem nic karalnego, ale tak długo, jak trzyma pan te drzwi zamknięte, wystawia się pan na oskarżenie o napad i bezprawne przytrzymywanie człowieka.
— Prawo nie może cię dotknąć — powiedział Holmes, obracając klucz i otwierając drzwi na oścież. — Tym niemniej nigdy nie było człowieka, który by bardziej zasługiwał na karę. Jeżeli ta młoda dama ma brata albo przyjaciela, powinien on wysmagać cię szpicrutą po plecach. Na Jowisza! — ciągnął dalej, czerwieniąc się na widok gorzkiego szyderstwa widocznego na twarzy tego człowieka. — Nie należy to do moich obowiązków wobec klienta, ale mam tu pod ręką szpicrutę i sądzę, że po prostu…
Zrobił dwa szybkie kroki w kierunku szpicruty, ale zanim zdążył ją pochwycić, rozległ się głośny tupot po schodach, ciężkie drzwi wyjściowe trzasnęły i zobaczyliśmy z okna, że pan James Windibank pędził co sił w nogach w dół ulicy.
— Oto bezczelny łajdak! — powiedział Holmes śmiejąc się i opadając znowu na fotel. — Ten człeczyna będzie się posuwał od przestępstwa do przestępstwa, aż wreszcie zrobi coś bardzo złego i skończy na szubienicy. Wypadek ten nie był pozbawiony, pod pewnym względem, ciekawych stron.
— Nie dostrzegam, nawet teraz, całej drogi twego rozumowania — powiedziałem.
— Oczywiście, jasne było od pierwszej chwili, że ten pan Hosmer Angel musi mieć jakieś ważne powody do zachowywania się w tak dziwny sposób. Jasne było także, że ojczym jest jedynym człowiekiem, który zyskiwał coś dzięki temu wydarzeniu. Poza tym wiele dawał do myślenia fakt, że ci dwaj ludzie nigdy nie znajdowali się razem, ale zawsze jeden ukazywał się wtedy, kiedy drugi był daleko. W równej mierze podejrzane były przyciemnione okulary i dziwny głos. Wskazywały one na przebranie, tak samo zresztą jak krzaczaste bokobrody. Wszystkie moje podejrzenia potwierdza niecodzienny zwyczaj podpisywania się na maszynie, co oczywiście wskazywało, ze pismo tego człowieka musi być dobrze znane dziewczynie i poznałaby je nawet w tak drobnej próbce. Jak widzisz, wszystkie te rozrzucone fakty, wraz z wieloma mniejszymi, wskazywały na to samo.
A jak je sprawdziłeś?
Kiedy raz wyśledzę człowieka, reszta idzie łatwo. Znam przedsiębiorstwo, w którym on pracuje. Wziąwszy z ogłoszenia opis zaginionej osoby, usunąłem wszystko to, co mogło być wynikiem przebrania — to znaczy okulary, wąsy, głos — i wysłałem do przedsiębiorstwa z prośbą, aby odpowiedzieli mi, czy zgadza się z wyglądem któregokolwiek z ich komiwojażerów. Zanotowałem już osobliwości maszyny do pisania i napisałem do tego człowieka list na jego biurowy adres, prosząc, by tu przyszedł. Tak jak się spodziewałem, odpowiedź została napisana na maszynie i odkryła mi te same, pospolite, ale charakterystyczne defekty. Tą samą pocztą nadszedł list z firmy Westhouse & Markbank przy Frenchurch, w którym doniesiono mi, że opis zgadza się pod każdym względem z wyglądem ich pracownika Jainesa Windibank. Voilà tout*!
— A panna Sutherland?
* Voilà tout (franc.) — to wszystko.
— Jeżeli jej powiem, nie uwierzy mi. Przypomnij sobie stare perskie przysłowie: „Żyje w niebezpieczeństwie ten, kto pragnie odebrać młode tygrysowi, a także ten, kto pragnie odebrać złudzenie kobiecie”. Jest tyleż rozsądku u Hafiza* co u Horacego* — i tyleż znajomości świata.
Przełożył Kazimierz Kwaśniewski
* Hafiz (ok. 1320 — 1389) — słynny poeta perski.
* Horacy (I w. p.n.e.) — poeta i satyryk rzymski.
TAJEMNICA DOLINY BOSCOMBE
Pewnego poranku siedziałem z żoną przy śniadaniu, gdy służąca przyniosła depeszę. Telegrafował Sherlock Holmes, co następuje:
„Czy masz dwa dni wolne? Właśnie wzywają mnie telegraficznie do zachodniej Anglii z powodu morderstwa w dolinie Boscombe. Cieszyłbym się bardzo, gdybyś udał się ze mną. Wyborne powietrze i wspaniała okolica. Odjazd z Paddington 11.15”.
— Czy myślisz jechać? — zapytała żona, patrząc na mnie.
— Nie wiem doprawdy, co zrobić? Lista moich chorych jest właśnie teraz dosyć długa.
— Ale mniejsza o to; Anstruther cię zastąpi. W ostatnich czasach wyglądasz trochę mizernie, więc przejażdżka posłuży ci; zresztą wiem, jak bardzo cię zajmują przygody Sherlocka Holmesa.
— Jakżeby mogło być inaczej; wszak jednej z nich zawdzięczam poznanie ciebie. Jeżeli jednak mam naprawdę jechać, to muszę się spieszyć, bo jest tylko pół godziny czasu.
Z mojego pobytu w Afganistanie wyciągnąłem przynajmniej tę korzyść, że w każdym czasie potrafiłem szybko przygotować się do podróży. W drodze miałem niewielkie potrzeby, wkrótce więc siedziałem z moją torbą podróżną w dorożce, zdążając na dworzec Paddington. Sherlock już się tam przechadzał, a jego wysoka, chuda postać w długim, szarym płaszczu podróżnym i w małej czapce sukiennej wydawała się jeszcze większą i chudszą niż zwykle.
— Bardzo to ładnie z twej strony Watsonie, że przybywasz — rzekł. — Jest to dla mnie wielka korzyść mieć z sobą towarzysza, na którym można polegać. Pomoc miejscowa bywa zwykle stronnicza lub bez wartości. Zajmij dwa miejsca w kącie, a ja tymczasem przyniosę bilety.
W wagonie pozostaliśmy sami z całym stosem gazet i papierów, które Holmes przyniósł z sobą.
Aż do stacji Reading przeglądał je, czytał, robił notatki i rozmyślał. Nagle zebrał wszystko razem i rzucił w górę do siatki na pakunki.
— Czy już słyszałeś o wypadku? — zapytał.
— Ani słowa; w ostatnich dniach nie czytałem żadnej gazety.
— Londyńska prasa podała nie bardzo dokładne sprawozdania. Właśnie przeglądałem najnowsze dzienniki, aby się dowiedzieć o szczegółach. Jest to, jak się zdaje, jeden z tych prostych wypadków, które są nadzwyczaj trudne do wyświetlenia.
— To brzmi trochę sprzecznie.
— A przecież jest głęboką prawdą. Im mniej dziwne, im pospolitsze jest przestępstwo, tym trudniejsze do wykrycia. W tym wypadku np. są ciężkie poszlaki przeciw synowi zamordowanego.
— A więc chodzi o jakieś morderstwo?
— Tak przynajmniej twierdzą. Ja jednak nic nie przyjmuję, zanim nie zbadam rzeczy osobiście. Opowiem ci w krótkości faktyczny stan rzeczy, o ile sam zdołałem go poznać.
— Dolina Boscombe jest to okręg położony niedaleko Ross w Herefordshire. Największe posiadłości ma tam pan John Turner, który wzbogacił się w Australii i przed laty powrócił do ojczyzny. Jedno z jego dóbr, tak zwane Hatherley, dzierżawił pan Charles Mc Carthy, również dawny Australijczyk. Obaj poznali się w koloniach i łatwo zrozumieć, że potem osiedlili się możliwie najbliżej siebie. Turner był widocznie bogatszy, dlatego też Mc Carthy został jego dzierżawcą, co jednak — jak widać — nie przeszkadzało, że obaj pozostawali z sobą na równej stopie towarzyskiej. Mc Carthy miał osiemnastoletniego syna, Turner córkę w tym samym wieku; obaj byli wdowcami. Unikali wszelkich stosunków z angielskimi rodzinami w okolicy i żyli w odosobnieniu, chociaż ojciec i syn Mc Carthy lubili sport i często brali udział w wyścigach, odbywających się w sąsiedztwie. Mc Carthy trzymał dwoje służby, to jest
służącego i kucharkę, podczas gdy Turner znacznie więcej, bo co najmniej pół tuzina. To wszystko, czego mogłem się dowiedzieć o obu rodzinach. A teraz przystępuję do faktów związanych z samą zbrodnią.
Trzeciego czerwca — a więc w zeszły poniedziałek — wyszedł Mc Carthy z Hatherley około godziny trzeciej po południu i udał się do stawu Boscombe, to jest małego jeziora, powstałego przez nagłe rozszerzenie się rzeki w dolinie. Rano był ze służącym w Ross i oświadczył mu, że musi się spieszyć, bo o trzeciej ma umówioną ważną rozmowę; z tej to nie wrócił już żywy.
Dwór w Hatherley jest oddalony od stawu o ćwierć mili; na drodze do stawu widziały pana Mc Carthy dwie osoby: kobieta, której nazwiska nie podano, i William Crowder, łowczy w służbie pana Turnera. Obydwoje zeznali, że Mc Carthy szedł sam. Łowczy oświadczczył nadto, że w kilka minut po przejściu Mc Carthy spotkał na tej samej drodze jego syna, Johna Mc Carthy ze strzelbą pod pachą; twierdzi na pewno, że ojciec musiał zostać spostrzeżony przez syna. Zresztą nie myślał więcej o tym, aż wieczorem dowiedział się o strasznym wypadku.
I później jeszcze widziano obu Mc Carthych, gdy ich łowczy już z oczu stracił. Staw Boscombe jest naokoło otoczony gęstym lasem, tylko tuż nad brzegiem rośnie pas traw i trzciny. Córka dozorcy dóbr Boscombe, Patience Moran, zbierała właśnie w lesie kwiaty. Zeznaje ona, że widziała stamtąd pana Mc Carthy’ego i jego syna; widocznie gwałtownie się sprzeczali, bo słyszała, że ojciec mówił bardzo ostro do syna, syn zaś wzniósł rękę, jakby chciał ojca uderzyć. Przerażona gwałtownością obu mężczyzn pobiegła do domu, opowiedziała matce, co widziała nad stawem, i wyraziła obawę, że między oboma dojdzie pewno do jeszcze gwałtowniejszych czynów. Zaledwo skończyła, gdy wpadł młody Mc Carthy, prosząc o pomoc i mówiąc, że znalazł ojca zabitego w lesie. Był bardzo wzruszony, nie miał kapelusza i broni, a na prawej ręce i rękawie były widoczne ślady krwi. Udano się z młodym człowiekiem, a na trawie, nad stawem znaleziono rozciągniętego trupa ojca. Na czaszce były ślady kilkakrotnych uderzeń tępą bronią; mogły one pochodzić od strzelby syna, która leżała w odległości kilku kroków od trupa na trawie. Wskutek tych okoliczności uwięziono Mc Carthy’ego natychmiast; ponieważ wstępne śledztwo we wtorek uznało sprawę za „rozmyślne zabójstwo”, został oddany we środę prokuraturze w Ross, a najbliższa sesja sądu przysięgłych będzie obradowała nad tą sprawą. Oto jest prosty przebieg zdarzenia, jak się ono przedstawia sędziemu śledczemu i policji.
— Nie mogę sobie wyobrazić wypadku — rzekłem — w którym wszystkie okoliczności dokładniej wskazywałyby winowajcę.
— Te wszystkie dowody w zeznaniach są często bardzo wątpliwe — odrzekł poważnie Holmes. — Często oświetlają one bardzo wyraźnie jakiś oznaczony punkt, gdy jednak trochę tylko zmienimy obrany punkt wyjścia, okazuje się, że mogą one udowodnić wcale niedwuznacznie coś wręcz przeciwnego. W tym wypadku występują takty bardzo poważnie przeciw synowi, i nawet możliwe, że on jest winowajcą. Jednak niektórzy sąsiedzi — a między nimi panna Turner, córka sąsiedniego właściciela dóbr — wierzą w jego niewinność; ona to uprosiła Lestrade’a, którego znasz już skądinąd, by podjął się bronić młodego Mc Carthy’ego. Lestrade, uważając sprawę za trochę zagadkową, oddał ją mnie i dlatego właśnie my dwaj, stateczni panowie, jedziemy pospiesznym pociągiem na zachód, zamiast spokojnie i wygodnie trawić w domu śniadanie.
— Obawiam się, czy ta historia przyniesie ci choć trochę sławy, bo fakty są tu nadto oczywiste!
— Nic łatwiej nie zwodzi, jak właśnie tak zwane oczywiste fakty — odpowiedział śmiejąc się Holmes. Ale będziemy może mieli szczęście i odkryjemy inne „oczywiste fakty”, które uszły uwagi pana Lestrade. Bez chełpliwości, której — jak wiesz — nie posiadam, utrzymuję, że jego teorię stwierdzę lub obalę środkami, do jakich użycia byłby niezdolny i może ich nawet nie pojmuje. Weźmy pierwszy lepszy przykład: gdy spojrzę na ciebie, wiem zaraz, że okno w
twojej sypialni jest po stronie prawej, a jednak wątpię, czy pan Lestrade coś równie oczywistego mógłby spostrzec.
— W jakiż sposób?…
— Mój kochany przyjacielu, wszak znam cię dobrze i twoją wojskową dokładność. Golisz się codziennie, a w tej porze roku czynisz to przy świetle dziennym; ponieważ jednak golenie twoje przedstawia pewne braki im dalej na lewo, tak że nawet na zaokrągleniu szczęki jest niedbałe, to oczywiście lewa strona twarzy musi być oświetlona mniej jasno niż prawa. Nie mogę sobie wyobrazić, aby taki człowiek jak ty zadowolił się takim goleniem, chyba, że czyni to w nierównomiernym oświetleniu. Wymieniam tylko ten drobny przykład obserwacji i sposobu wyciągania wniosków. Na tym właśnie polega moje rzemiosło i być może, że przyda mi się ono w nadchodzącym śledztwie. Przy badaniu wstępnym wspomniano niektóre uboczne okoliczności, nad którymi warto się zastanowić.
— Któreż by to były?
— Jak się zdaje, został młody człowiek uwięziony dopiero po powrocie do domu w Hatherley. Gdy mu to oznajmiono, powiedział, że się wcale nie dziwi i że czego innego się nie spodziewał. Takie uwagi z jego ust musiały — rzecz naturalna — usunąć wszelkie wątpliwości sędziów.
— Było to wyznanie — zawołałem.
— Nie; albowiem potem nastąpiły zapewnienia niewinności.
— Wobec takiego szeregu okoliczności obciążających bardzo podejrzane są te zapewnienia.
— Przeciwnie, Watsonie; jest to właśnie najjaśniejszy punkt świetlny w całej sprawie, punkt przebijający ciemne chmury. Chociaż jest niewinny, musiałby być przecież bardzo głupi, aby nie widzieć, jak ciężko wszystko przeciw niemu świadczy. Gdyby przy uwięzieniu okazał zdziwienie lub udawał oburzenie, wydałoby mi się to mocno podejrzane, ponieważ takie uczucia byłyby wobec tego stanu rzeczy nienaturalne; zwykle jednak wydają się one każdemu przestępcy najmądrzejsze. Otwarte postępowanie syna oznacza albo jego niewinność, albo wielką moc i panowanie nad sobą. Oświadczenie, że nie spodziewał się czego innego, nie było nienaturalne, gdy rozważysz, że stał wobec trupa ojca z przeświadczeniem, że w owym dniu tak dalece zapomniał o swych synowskich obowiązkach, iż popadł w sprzeczkę z ojcem, a nawet — według ważnego zeznania młodej dziewczyny — podniósł na niego rękę. Wyrzuty i skrucha leżące na dnie jego uwagi oznaczają raczej czystą aniżeli winną duszę. Wstrząsnąłem głową.
— Niejednego już dla słabszych dowodów powiesili.
— Tak — toteż niejednego powieszono niewinnie.
— Cóż mówi sam oskarżony?
— Boję się, że właśnie to, co on mówi, jest dla jego obrońców nie bardzo zachęcające; mimo to kilka punktów warto rozważyć. Masz to tutaj; przeczytaj sam.
Holmes odnalazł w swej wiązce akt numer gazety z Herefordshire i przeglądnąwszy ją, wskazał mi rozdział, w którym podane były zeznania nieszczęśliwego młodzieńca. Usadowiłem się wygodnie w kącie i czytałem uważnie sprawozdanie śledztwa sądowego.
„Następnie wprowadzono pana Jamesa Mc Carthy’ego, jedynego syna zmarłego; zeznaje on, co następuje: Byłem trzy dni nieobecny w domu i dopiero w poniedziałek o trzeciej wróciłem z Bristolu. Nie zastałem ojca w domu, a służąca powiedziała mi, że pojechał do Ross ze służącym Johnem Coblem. Wkrótce usłyszałem w podwórzu turkot powozu, a przystąpiwszy do okna, spostrzegłem ojca wysiadającego i szybko oddalającego się, nie wiem nawet, w którym kierunku. Wziąwszy strzelbę, udałem się nad staw, aby przeszukać jamy królicze. W drodze spotkałem Williama Crowdera, łowczego, który to zresztą już zeznał; myli się tylko, twierdząc, że szedłem za ojcem. Nie przeczuwałem nawet, że idzie on przede mną. Może byłem oddalony o sto kroków od stawu, gdy usłyszałem krzyk: Cooee, było to zwykle hasło między mną a ojcem. Pospieszyłem za głosem i znalazłem ojca nad stawem. Moje zjawienie się zdziwiło go trochę; dość ostro Zapytał mnie, czego chcę. Wywiązała się ostra
wymiana słów, która doprowadziła do kłótni, prawie do gwałtownych czynów, ojciec mój był bowiem człowiekiem bardzo popędliwym. Gdy spostrzegłem, że gniew jego przechodzi już granicę, opuściłem go i chciałem wrócić do Hatherley. Zaledwie uszedłem ze 150 kroków, usłyszałem straszny krzyk; wróciłem i znalazłem na ziemi umierającego ojca z ciężką raną na głowie. Odrzuciłem strzelbę, wziąłem ojca w ramiona, umarł on jednak wkrótce. Chwilę klęczałem przy nim, a następnie pobiegłem do dozorcy dóbr Turnera, którego dom był w pobliżu, prosząc o pomoc. Gdy wróciłem, nie spostrzegłem koło ojca nikogo. W ogóle nie mani pojęcia, w jaki sposób został zamordowany. Nie był on wprawdzie lubiany, gdyż w zachowaniu się jego było coś zimnego i odpychającego, nie miał jednak żadnych prawdziwych wrogów. Więcej nie mam nic do powiedzenia.
Sędzia śledczy: Czy panu ojciec powiedział coś przed śmiercią?
Świadek: Szeptał jakieś słowa, ale nie mogłem nic zrozumieć, prócz czegoś, podobnego do wyrazu »a rat« [szczur].
Sędzia śledczy: O co chodziło w sporze pana z ojcem?
Świadek: Proszę mnie uwolni od odpowiedzi na to pytanie.
Sędzia śledczy. Żałuję, ale muszę domagać się tego usilnie.
Świadek: Ja jednak stanowczo nie mogę powiedzieć. Zapewniam tylko pana, że rozmowa nie miała najmniejszego związku z tym, co się stało.
Sędzia śledczy: To rozstrzygnie trybunał. Zwracam tylko uwagę, że usuwanie się od odpowiedzi pogorszy jeszcze pana położenie.
Świadek: Mimo tego muszę odmówić odpowiedzi.
Sędzia śledczy: Jeśli dobrze pana zrozumiałem, to okrzyk »Cooee« był zwykłym hasłem między panem a ojcem.
Świadek: Tak.
Sędzia śledczy: Jakże więc mógł ojciec wołać, skoro pana nie widział, a nawet nie wiedział, czy pan wrócił z Bristolu?
Świadek z widocznym zakłopotaniem: Tego nie wiem.
Asesor: Czy w tej chwili, gdy pan na krzyk ojca wrócił i znalazł go ciężko rannego, nie spostrzegł pan nic, co by mogło wzbudzić jakieś podejrzenie?
Świadek: Nic wyraźnego.
Sędzia śledczy: Co pan chce przez to powiedzieć?
Świadek: Gdy wybiegłem z lasu na pole, byłem tak przerażony i wzruszony, że o niczym innym nie myślałem, tylko o ojcu. Jednak przypominam sobie niejasno, że biegnąc naprzód, widziałem na lewo jakiś przedmiot leżący na ziemi. Było to coś szarego, jakby surdut lub pled. Gdy wracałem od ojca i spojrzałem tam znowu, przedmiotu tego już nie było.
Sędzia śledczy: Sądzi pan, że przedmiot zniknął, zanim pan przyprowadził ojcu pomoc?
Świadek: Tak, zniknął.
Sędzia śledczy: Czy nie mógłby pan powiedzieć, co to było?
Świadek: Nie, miałem tylko wrażenie, że tam coś leży.
Sędzia śledczy: jak to daleko było od zwłok?
Świadek: Może dwadzieścia kroków.
Sędzia śledczy: A jak daleko od skraju lasu?
Świadek: Może także tyle.
Sędzia śledczy: A zatem przedmiot został usunięty, chociaż pan był od niego tylko o dwadzieścia kroków oddalony.
Świadek: Tak, w czasie, gdy się od niego odwróciłem”.
Na tym zamknięto przesłuchanie.
— Jak widzę — rzekłem, przeglądnąwszy szybko sprawozdanie — ostateczne wnioski sędziego śledczego brzmią poważnie dla młodego Ml Cailhy’ego. Wykazał on trafnie sprzeczność zeznania, że ojciec wołał na syna, nie wiedząc o jego obecności; słusznie też
podniósł uchylanie się uwięzionego od odpowiedzi, o czym rozmawiał z ojcem, dalej dziwne słowa umierającego. Wszystko to przemawia bardzo przeciw synowi.
Holmes uśmiechnął się do siebie i wyciągnął na poduszce.
— Ty i sędzia śledczy — rzekł — zadaliście sobie właśnie za mało trudu, aby podkreślić najważniejsze okoliczności przemawiające na korzyść młodzieńca. Czy nie uważasz, że mu obaj przypisujecie z jednej strony za wiele, z drugiej za mało daru zmyślania? Za mało, bo przecie mógłby wynaleźć taki powód do sprzeczki, który by zapewniał mu współczucie trybunału; za wiele, bo sądzicie, że zmyśla coś tak dziwnego, jak wzmianka o szczurze ze strony umierającego ojca lub zajście z owym kawałkiem odzieży, który znikł. Nie, Watsonie, ja rozważając te okoliczności, wychodzę z tego stanowiska, że młodzieniec mówi prawdę; zobaczymy, gdzie mnie zaprowadzi to założenie. Tymczasem wyjmę sobie z kieszeni Plutarcha. Nie mów ani słowa o tej sprawie, dopóki nie staniemy na miejscu. Zjemy śniadacie w Swindon, gdzie będziemy — jak widzę — za dwadzieścia minut.
Przed godziną czwartą przybyliśmy do miłego miasteczka Ross, przejechawszy przez piękną dolinę Stroud i przez szeroką lśniącą rzekę Severn. Na dworcu czekał już na nas chudy mężczyzna o chytrych, przebiegłych oczach. Mimo ciemnoszarego prochowca i skórzanych kamaszy, które nosił ze względu na wiejską okolicę, poznałem natychmiast Lestrade’a, znanego detektywa londyńskiego. Pojechaliśmy z nim do „Hereford Arms”, gdzie był już dla nas zamówiony pokój.
— Na dole stoi powóz — rzekł, gdyśmy jeszcze pili herbatę; — znam pańską energię i wiem, że nie odpocznie pan wpierw, zanim nie zobaczy widowni zbrodni.
— Bardzo to chwalebne ze strony pana i uprzejme. Nasza podróż zależy jednak zupełnie od barometru.
Lestrade zdziwił się.
— Nie pojmuję — rzekł.
— Co pokazuje barometr?
— Na dwadzieścia dziewięć — to dobrze. Ani wiatru, ani chmury na niebie. Tu mam pudełko papierosów, które sobie wypalimy, a ta sofa wydaje mi się lepsza niż niewygodne w hotelach. Dziś więc prawdopodobnie nie będę potrzebował powozu.
Lestrade uśmiechnął się pobłażliwie.
— Bez wątpienia utworzył sobie pan już na podstawie gazet pogląd na stan rzeczy. Sprawa jest jasna jak słońce i im dłużej nią się zajmować, tym jaśniejsza się staje. Jednak nie mogłem darnie — i do tego takiej, która stanowczo występuje — sprzeciwić się, chociaż zapewniłem ją, że i pan, panie Holmes, nie może nic więcej zrobić nad to, co już zrobiłem. Zaprawdę! Wszak to jej powóz staje przed drzwiami!
Zaledwie to wyrzekł, gdy do pokoju wpadła panienka, jedna z najsympatyczniejszych, jakie kiedykolwiek widziałem. Jej fiołkowe oczy błyszczały, usta były wpół otwarte, lica płonęły; bezgraniczna troska i wzruszenie usunęły z jej myśli wszelką nieśmiałość wobec obcych.
— Ach, panie Holmes — zawołała, przenosząc wzrok swój ze mnie na Sherlocka, aż wreszcie idąc za nieomylnym przeczuciem kobiecym zatrzymała spojrzenie na twarzy mojego przyjaciela — panie Holmes, jakaż jestem szczęśliwa, że pan przybył. Przyjechałam tu zaraz, aby to panu powiedzieć. Ja wiem na pewno, że James jest niewinny i pan powinien o tym się dowiedzieć, zanim pan jeszcze zabierze się do pracy. Niech pan ani na chwilę w to nie wątpi. Byliśmy razem od dziecka i znam jego wady jak nikt inny; on ma zbyt dobre serce, aby nawet muszce sprawić przykrość. Kto go zna, musi uważać podobne oskarżenie za największą głupotę.
— Mam nadzieję, że nam się uda go obronić — rzekł Holmes. — Proszę spuścić się na mnie, a zrobię, co tylko będzie w mej mocy.
— Czytał pan oskarżenie? Jakie wyciągnął pan z tego wnioski?
Widzi pan jakieś wyjście lub ocalenie? Czy nawet pan nie uważa go za niewinnego?
— Mnie się wydaje jego niewinność bardzo prawdopodobna.
— Widzi pan! — zawołało dziewczę, spoglądając tryumfująco na Lestrade’a. — Słyszy pan! Pan Holmes robi nadzieję!
Lestrade wzruszył ramionami.
— Obawiam się — rzekł — że mój kolega spieszy się cokolwiek ze swymi wnioskami.
— Ależ on ma słuszność — wiem, że ją ma. Przenigdy James tego nie zrobił. A co do sporu z ojcem, to jestem przekonana, że tylko dlatego nie chciał nic zeznać, bo chodziło o mnie.
— Dlaczego? — zapytał Holmes.
— Teraz byłoby nieuczciwością cokolwiek ukrywać. Otóż James miał częste sprzeczki z ojcem z mojego powodu. Mianowicie Mc Carthy życzył sobie gorąco, aby James ożenił się ze mną. Kochaliśmy się oboje bardzo jak rodzeństwo, ale on jeszcze młody, mało widział świata, i dlatego nie chciał się wiązać. O to powstawał często między ojcem i synem spór, z pewnością więc i tym razem tak się rzecz miała.
— Czy ojciec pani był przychylny temu związkowi? — zapytał Holmes.
— Nie. Był mu nawet bardzo przeciwny. Tylko pan Mc Carthy był za tym. Świeża, młoda twarzyczka spłonęła, gdy Holmes utkwił w niej swoje przenikliwe, pytające oczy.
— Dziękuję pani za te wyjaśnienia — rzekł. — Czy będę mógł jutro rozmówić się z ojcem pani?
— Obawiam się, czy lekarz na to pozwoli.
— Lekarz?
— Mój biedny ojciec jest od kilku lat bardzo chory, a ten straszny wypadek całkiem go powalił. Leży w łóżku, a dr Willows twierdzi, że cierpi na silne rozdrażnienie nerwów. Śmierć pana Mc Carthy’ego dotknęła ojca bardzo, gdyż był on jedynym znajomym jego z czasów Pobytu w Wiktorii.
— Tak — w Wiktorii! To jest rzecz ważna?
— Tak, był on tam w kopalniach.
— Ach prawda — w kopalniach złota, gdzie pan Turner — jak słyszałem — zdobył swój majątek.
— Tak jest.
— Dziękuję pani za wiadomości tak pożyteczne dla całej sprawy. Nieprawdaż, panie Holmes, że jutro będę mogła usłyszeć coś nowego? Zapewne odwiedzi pan Jamesa w więzieniu; proszę mu powiedzieć, że jestem przekonana o jego niewinności.
— Zrobię to.
— A teraz muszę spieszyć do domu, bo ojciec jest ciężko chory i zmartwi się, gdy mnie przy sobie nie znajdzie. Żegnam. Bóg niech panu dopomaga!
Odeszła tak szybko, jak się zjawiła, i wkrótce usłyszeliśmy z ulicy turkot odjeżdżającego powozu.
— Powinienem się wstydzić za pana, panie Holmes — rzekł z godnością Lestrade po krótkim milczeniu. — Po co wzbudzać nadzieję, skoro musi nastąpić rozczarowanie. Nie jestem zbyt miękkiego serca, ale takie postępowanie nazywam okrutnym.
— Kiedy ja mam pewną nadzieję, że uzyskam uniewinnienie Jamesa Mc Carthy’ego. Czy ma pan pozwolenie na odwiedzenie go w więzieniu?
— Mam, ale tylko dla nas obu.
— Postanowiłem bowiem nie odjeżdżać, dopóki wszystkiego dokładnie nie zbadam. Czy jest jeszcze czas do pociągu do Hereford, abym mógł zobaczyć się z oskarżonym?
— Jest dosyć czasu.
— A więc chodźmy. Niechże ci się tu nie nudzi, Watsonie; za kilka godzin wrócę.
Towarzyszyłem obu na dworzec, a pochodziwszy trochę po ulicach małego miasta, wróciłem do hotelu; położyłem się wygodnie i próbowałem czytać jakiś romans. Był on jednak tak płytki i niezajmujący w porównaniu z posępną tajemnicą, która nas otaczała, że moja myśl
wracała ciągle od książki do rzeczywistości. Odłożyłem więc romans i pogrążyłem się w rozmyślaniach nad wypadkami dnia dzisiejszego. Przyjąwszy, że nieszczęśliwy młodzieniec mówi prawdę, cóż za niespodziewane, nieszczęsne zdarzenie, co za szatańskie okoliczności zaszły w tak krótkim czasie, to jest, gdy syn oddalił się od ojca, do chwili, w której wrócił, usłyszawszy krzyk trwogi. Musiało to być coś okropnego. Ale co? Może mnie jako lekarzowi mógłby coś zdradzić rodzaj zadanych ran. Zadzwoniłem i zażądałem gazety z dosłownym sprawozdaniem z przesłuchania. Według oświadczenia chirurga śmierć nastąpiła w wyniku zmiażdżenia uderzeniem tępego narzędzia jednej trzeciej części lewej kości ciemieniowej i lewej połowy tylnej części czaszki. Wyszukałem to miejsce na własnej głowie. Uderzenie takie zadano oczywiście od tyłu. Poniekąd była to dla obwinionego okoliczność łagodząca, ponieważ — jak widziano — stał podczas sprzeczki naprzeciwko ojca. Fakt ten dałby się jednak zbić, gdyż zanim uderzenie padło, ojciec mógł się odwrócić. W każdym razie nie zaszkodzi zwrócić na to uwagę Holmesa. Dalej, cóż może znaczyć wzmianka umierającego o jakimś szczurze? Nie było to przecież delirium, bo nie nawiedza ono człowieka ginącego nagłą śmiercią. Najprawdopodobniej słowo to odnosi się do wypadku, który go spotkał. Ale do czego? Daremnie łamałem sobie nad tym głowę. A do tego szary przedmiot, który miał widzieć młody Mc Carthy. Jeżeli nie było to złudzenie, morderca zgubił w ucieczce jakąś część ubrania, prawdopodobnie zarzutkę, i posiadał na tyle zuchwałości, aby wrócić po nią w chwili, kiedy syn zaledwie o dwadzieścia kroków klęczał przy zabitym, odwrócony do zabójcy plecami. Co za tajemniczą sieć nieprawdopodobieństw przedstawia cała historia! Nie dziwiło mnie zapatrywanie Lestrade’a, jednak silnie wierzyłem mojemu przyjacielowi i nie porzucałem nadziei innego wyświetlenia; wszak każda nowa okoliczność poboczna zdawała się tylko wzmacniać przekonanie Holmesa o niewinności młodzieńca.
Późno już wrócił Sherlock; przyszedł sam, bo Lestrade zamieszkał w mieście.
— Barometr stoi jeszcze bardzo wysoko — zauważył, siadając. — Jest to rzecz nadzwyczaj ważna, gdyż muszę zwiedzić miejsce wypadku, zanim będzie padał deszcz; z drugiej znowu strony konieczne byłoby jakieś orzeźwienie i wzmocnienie przed żmudną pracą, która mnie czeka. Nie mógłbym jej zaczynać, tak jestem zmęczony długą jazdą. Na razie widziałem młodego Mc Carthy’ego.
— I czegóż się od niego dowiedziałeś?
— Niczego.
— Czy nie był w stanie nic wyjaśnić?
— Nie. Z początku przypuszczałem, że zna mordercę i chce oszczędzić jego lub kogoś; teraz jednak jestem przekonany, że wie on o tym wszystkim tyle, co każdy inny człowiek. Nie wydaje mi się zbyt roztropny, robi jednak wrażenie człowieka przyjemnego i o dobrym sercu.
— Ale jego gust nie imponuje mi wcale — rzuciłem — jeśli rzeczywiście wzbrania się zaślubić tak urocze stworzenie, jakim jest panna Turner.
— Pozostaje to w związku z pewną przykrą historią. Chłopak jest w niej zakochany po uszy, ale przed dwoma laty, zanim jeszcze dobrze poznał pannę Turner, która przez pięć lat była na pensji, wpadł w sidła jakiejś kelnerki z Bristolu i zaślubił ją; był wtedy jeszcze prawie dzieckiem, bo wyszedł zaledwie ze szkół. Nikt o tym nie wie, możesz więc sobie wyobrazić straszne położenie młodzieńca. Wypłynęło to z czystej rozpaczy, że wzniósł ręce do nieba, gdy ojciec podczas ostatniego spotkania napierał, aby starał się o pannę Turner. Ojciec jego — jak powszechnie mówią — człowiek bardzo surowy i twardy, byłby go po prostu wygnał, gdyby znał prawdę. Młodzieniec spędził ostatnie trzy dni u swej żony w Bristolu, a ojciec nie wiedział, gdzie przebywał; rozważ tę okoliczność dobrze, bo to rzecz ważna. Sam wypadek wpłynął jednak pod pewnym względem nieźle na przyszłość młodego Mc Carthy’ego; ledwo bowiem owa kelnerka dowiedziała się z dzienników, w jak strasznym położeniu znajduje się jej małżonek i że prawdopodobnie będzie powieszony, wyznała mu, że ma prawowitego męża w
Bermuda–Dockyards, a zatem małżeństwo ich jest nieważne. Myślę, że ta przyjemna wiadomość wynagrodziła młodemu człowiekowi wszystko, co wycierpiał.
— A więc jeżeli on jest niewinny, któż popełnił zbrodnię?
— Tak, kto? Muszę zwrócić twoją uwagę na dwie okoliczności. Pierwsze, że zamordowany miał z kimś schadzkę nad stawem, a nie mógł to być syn, bo był nieobecny i ojciec nie wiedział, kiedy wróci. Drugie, że wydał on okrzyk: „Cooee”, zanim jeszcze dowiedział się o powrocie syna. Około tych dwóch punktów obraca się cały wypadek. Ale teraz, proszę cię, rozmawiajmy o innych rzeczach, a resztę zostawmy na jutro.
Jak to przepowiedział Holmes, nie było deszczu, ale zabłysnął ranek czysty i bezchmurny. Lestrade przybył o dziewiątej w powozie, którym pojechaliśmy do dzierżawy Hatherley i nad staw Boscombe.
— Dziś rano odebrałem wiadomość — rzekł Lestrade — że pan Turner jest tak chory, iż należy wątpić, czy się z tej choroby podniesie.
— Czy to jest starszy człowiek?
— Może sześćdziesięcioletni. Pobyt za morzem tak wstrząsnął jego organizmem, że od dawna już choruje. Ten nieszczęśliwy wypadek wpłynął na niego jeszcze gorzej; był on bowiem starym przyjacielem Mc Carthy’ego i, jak się zdaje, jego dobrodziejem, gdyż o ile słyszałem, oddał mu Hatherley w dzierżawę bezpłatnie.
— Doprawdy? To bardzo ciekawe! — rzekł Holmes.
— Tak, pomagał on nieraz w rozmaity sposób panu Mc Carthy’emu. Cała okolica nie może się nachwalić, czego dla niego nie czynił!
— Doprawdy? A czy panu nie wydaje się dziwne, że ten Mc Carthy, który przecież był niezamożnym i tak wiele zawdzięczał Turnerowi, mówił w taki stanowczy i pewny sposób o związku syna z córką Turnera, przyszłą dziedziczką dóbr, jakby to była rzecz najprostsza w świecie. Jest to tym bardziej zastanawiające, że Turner był otwarcie przeciwny temu małżeństwu, co nam zresztą córka wyraźnie oświadczyła. Czy z tego nie można by wyciągnąć jakich wniosków?
— A więc stanęlibyśmy szczęśliwie znowu na wnioskach i domysłach — rzekł Lestrade, mrugając na mnie. — Uważam, panie Holmes, za rzecz bardzo trudną ustalić nagie fakty, a cóż dopiero uganiać się wyszukanymi teoriami.
— Ma pan słuszność — rzekł drwiąco Holmes — bardzo ciężko panu pojąć te fakty.
— A przecież jeden wydaje mi się zupełnie jasny, na który i pan będzie musiał się zgodzić — rzekł Lestrade nieco podrażniony.
— Któryż to?
— Że McCarthy ojciec został zamordowany przez McCarthy’ego syna i że wszelkie inne przypuszczenia są mdłe jak światło księżyca.
— Na szczęście światło księżyca jest jaśniejsze niż mgła — odpowiedział wiedział Holmes z uśmiechem — ale jeśli się nie mylę, to tutaj na lewo jest dwór Hatherley.
Tak, istotnie. Przed nami wznosił się dom duży, ładnie urządzony, dwupiętrowy i pokryty łupkiem. Pospuszczane żaluzje i bezdymne kominy nadawały mu wygląd martwoty, jak gdyby zaciążył nad nim zbrodniczy czyn. Zapukaliśmy do drzwi i na żądanie Holmesa niosła nam dziewka buty, które jej pan miał na nogach w dzień śmierci, jako też parę butów syna, nie te jednak, które miał wówczas. Holmes wymierzył je w ośmiu kierunkach, a następnie kazał się prowadzić na podwórze, skąd poszliśmy ścieżką nad staw Boscombe.
Gdy Sherlock Holmes znajdował się na jakimś świeżym tropie, jak to teraz właśnie było, zmieniał się do niepoznania. Kto go znał jako spokojnego myśliciela i logika z Baker Street, uważałby go teraz a człowieka zupełnie innego. Twarz miał zaczerwienioną i jakby ciemniejszą. Brwi ściągnęły się w dwie silne, czarne linie, spod których świeciły oczy stalowym blaskiem. Wzrok skierował ku ziemi, ramiona wyciągnął naprzód, zacisnął wargi, a na jego długiej szyi wystąpiły żyły jak naciągnięte struny. Nozdrza zdawały się drgać dzikim
pragnieniem łupu. Tak bardzo zajęty był swymi myślami, że nie słyszał nawet pytań i uwag skierowanych ku niemu, a jeśli przypadkiem coś dosłyszał, odpowiadał tylko niecierpliwym, szybkim mruczeniem. Prędko i w milczeniu szedł ścieżką przez łąkę nad staw. Jak wszędzie w okolicy, tak i tutaj grunt był bagnisty, czarny, a nie tylko na ścieżce, lecz i na wąskim pasie traw nadbrzeżnych widać było wiele śladów stóp ludzkich. Holmes już to biegł naprzód, już to stawał bez ruchu lub biegł na łąkę. Ja i Lestrade postępowaliśmy za nim; detektyw obojętnie i pełen godności, ja zaś śledząc z natężoną uwagą ruchy przyjaciela, bo wiedziałem, że nie są one bez celu.
Staw Boscombe o powierzchni małej, bo wynoszącej zaledwie pięćdziesiąt metrów, obramowany sitowiem, leży między dzierżawą Hatherley a parkiem pana Turnera.
Z tamtej strony rzeki ponad lasami widać było czerwone wieże, należące do posiadłości bogatego właściciela. Nad stawem od strony Hatherley rósł gęsty las; tylko wąziutki pasek zielonej trawy rozciągał się między drzewem a nadbrzeżną trzciną. Lestrade wskazał nam dokładnie miejsce, gdzie znaleziono zwłoki. Ziemia była tu tak wilgotna, że można było widzieć ślady, jakie wycisnęło leżące ciało. Holmes — jak wskazywał skupiony wyraz jego twarzy i badawczy wzrok — wywnioskował ze stratowanej trawy jeszcze wiele innych rzeczy. Jak pies gończy wietrzy zwierzynę, tak on kręcił się naokoło, w końcu zwrócił się do mojego towarzysza.
— Po co pan wchodził do wody? — zapytał.
— Sądziłem, że znajdę w wodzie broń lub ślad czegoś podobnego. Ale skąd pan wie…?
— Ach, zostawmy to! Teraz nie mam czasu tłumaczyć! Lewa pańska noga widoczna jest wszędzie; mógłby kret nawet iść za nią. A tu w trzcinie nikną ślady! Ach! O ile jaśniejsze byłoby dzisiaj niejedno, gdybym mógł tu być, zanim jeszcze wszystko zostało potratowane jak przez stado bawołów. Stąd przybyło towarzystwo z dozorcą i zatłoczyło wszystkie ślady innych stóp koło trupa. Ale tutaj są trzy osobne odciski jednej i tej samej nogi.
To mówiąc, wyciągnął Holmes szkło powiększające, położył się na swoim nieprzemakalnym płaszczu, aby móc lepiej widzieć i rzekł więcej do siebie niż do nas:
— To są ślady młodego Mc Carthy’ego. Dwa razy szedł spokojnie, raz biegł szybko, bo podeszwy są odciśnięte silnie, obcasy zaś lekko. W tym leży cała jego historia. Biegł, gdy zobaczył ojca leżącego na ziemi. Dalej są ślady nóg ojca, gdy oddalał się; ale cóż to znowu? Koniec kolby karabinowej w miejscu, gdzie stał syn i nadsłuchiwał. A to? — Ha! ha! Cóż znowu tu mamy? Końce innych stóp! Końce innych stóp! A są to niezwykle szerokie buty! Przychodzą, odchodzą, znowu przychodzą — naturalnie po płaszcz. Skąd jednak przyszły?
Holmes biegał tu i tam, to znajdował ślad, to go tracił, aż dotarliśmy w ten sposób na skraj lasu, gdzie stał ogromny buk, największe drzewo w okolicy. Holmes stanął w cieniu buka, położył się twarzą na ziemi i wnet wydał cichy okrzyk zadowolenia. Długo leżał w tej pozycji, przeszukując gałęzie i suche liście, wziął — jak mi się zdawało — do koperty nieco prochu i badał przez szkło powiększające nie tylko ziemię, lecz i korę drzewa tak wysoko, jak mógł dosięgnąć. Wśród mchu leżał ostry kamień, który Holmes dokładnie oglądał i zabrał z sobą. Następnie poszedł ścieżką przez las ku gościńcowi, gdzie niknął już wszelki ślad.
— To był bardzo dziwny wypadek — rzekł, przybierając znowu swój zwykły wygląd. — Myślę, że ten szary dom jest mieszkaniem dozorcy. Muszę tam pójść i zamienić z Moranem parę słów, jako też napisać kilka wierszy. Potem wrócimy na śniadanie. Idźcie z łaski swojej do powozu, ja tam zaraz przybędę.
W dziesięć minut niespełna jechaliśmy już do Ross; Holmes trzymał ciągle kamień znaleziony w lesie.
— Może to pana zainteresuje — rzekł, zwracając się do Lestrade’a — gdy powiem, że popełniono mord tym kamieniem.
— Nie widzę na nim żadnych znaków.
— Bo ich wcale nie ma.
— Skądże więc pan o tym wie?
— Pod kamieniem rosła trawa, a zatem leżał tam zaledwie od paru dni. Nie można odnaleźć miejsca, skąd został wzięty. Nadaje się również dokładnie do zadanych ran, które nie wykazują użycia żadnej innej broni.
— A morderca?
— Jest wysokim mężczyzną, mańkutem, utyka na prawą nogę, nosi mocno podbite myśliwskie buty i szary płaszcz, pali indyjskie cygara, używa cygarniczki i ma w kieszeni tępy scyzoryk. Istnieją jeszcze inne ślady, ale i te wystarczą, aby trafić na pewny trop.
Lestrade zaśmiał się.
Należę, niestety, zawsze do niewiernych — rzekł. — Teorie są dobre i ładne, ale wie pan, że mamy do czynienia z surowym angielskim sądem przysięgłych.
— Nous verrons* — odrzekł spokojnie Holmes. — Pan postępuje według swojej, ja według mojej metody.
— Dziś po południu będę miał jeszcze trochę pracy, a wieczornym pociągiem wrócę do Londynu.
— A sprawę zostawi pan w zawieszeniu?
— Nie — skończę ją.
— A tajemnica?
— Rozwiązana.
— Któż więc jest mordercą?
— Człowiek przeze mnie opisany.
— Któż to jest?
— Odnalezienie go nie będzie zapewne trudne. Tutejsza okolica nie jest zbyt zaludniona.
Lestrade wzruszył ramionami.
Jestem człowiekiem praktycznym — rzekł — i nie mogę latać po kraju, aby szukać kulawego człowieka, i przy tym mańkuta. Zostałbym w ten sposób pośmiewiskiem całej policji.
— Już dobrze — rzekł Holmes spokojnie. — Nie moja będzie wina, gdy się pan skompromituje. Oto pańskie mieszkanie. Bywaj pan zdrów. Przed odjazdem napiszę jeszcze do pana.
Gdy Lestrade wysiadł, pojechaliśmy do naszego hotelu, gdzie stało już gotowe śniadanie. Holmes milczał i siedział pogrążony w przykrych rozmyślaniach, jak ktoś znajdujący się w położeniu bez wyjścia.
— Chodź, Watsonie — rzekł, gdy posprzątano ze stołu — siądź sobie wygodnie w tym fotelu i pozwól mi się chwilę wygadać. Nie wiem doprawdy, jak zrobić. Poradź mi. Zapal cygaro i słuchaj!
— Proszę, mów.
— Przy bliższym rozpatrywaniu sprawy młodego Mc Carthy’ego uderzyły natychmiast tak mnie, jak ciebie dwie okoliczności; ja wytłumaczyłem je na korzyść obwinionego, ty przeciwnie. Pierwsza to ta, że ojciec zawołał „Cooee”, zanim jeszcze ujrzał syna, druga to dziwne słowo a rat w ustach umierającego. Szeptał on jeszcze coś więcej, ale syn tyle tylko zrozumiał. Na tych dwóch punktach muszą opierać się nasze badania, a rozpoczniemy je od przypuszczenia, że młodzieniec mówił prawdę.
— Jak więc tłumaczysz to „Cooee”?
— Prawdopodobnie nie odnosiło się ono do syna. Według mniemania ojca był on w Bristolu, a tylko czysty przypadek sprawił, że znajdował się właśnie w pobliżu. Słowo „Cooee” miało zwrócić uwagę tego, z kim Mc Carthy miał schadzkę. „Cooee” jest okrzykiem australijskim, używanym bardzo często wśród Australijczyków. Z tego wnoszę, że osobą, z
* Nous verrons (franc.) — zobaczymy.
którą Mc Carthy miał się spotkać nad stawem, musiał być ktoś, kto przebywał niegdyś w Australii.
— Cóż jednak chciał wyrazić słowem a rat?
Wówczas Holmes wyjął z kieszeni złożony arkusz i rozłożył go na stole.
— Tu jest mapa kolonii Wiktoria — rzekł — zamówiłem ją wczoraj telegraficznie w Bristolu. To mówiąc, zakrył ręką część mapy i zapytał:
— Co tu jest napisane? Przeczytałem: „arat”.
— A tu? — I podniósł rękę.
— Ballarat.
— Dobrze. To było widocznie owe słowo, które wyszeptał umierający, a którego tylko ostatnią zgłoskę syn usłyszał. Ojciec wymawiał nazwisko mordercy: taki i taki z Ballarat.
— Wyśmienicie! — zawołałem.
— Rzeczywiście! Widzisz, jak koło tajemnic zacieśnia się coraz bardziej! Trzecim punktem do zbadania jest to, że morderca posiada wierzchnią część odzieży barwy szarej. Jeżeli, zgadzając się z zeznaniem syna, przyjmiemy to za pewnik, dojdziemy nawet z niejasnego do bardzo określonego pojęcia, że winowajcą jest Australijczyk z Ballarat, noszący szary płaszcz.
— W istocie.
— Dalej, musi to być człowiek, który mieszka w okolicy, gdyż do stawu można się dostać tylko przez park albo przez dzierżawę Hatherley, co dla obcego byłoby dość trudne.
— Bardzo słusznie.
— Teraz kolej na naszą dzisiejszą wyprawę. Poszukiwania na miejscu dostarczyły mi szczegółów o osobie zbrodniarza, które ja wyjawiłem temu głupcowi Lestrade’owi.
— Ale jakże doszedłeś do tego wszystkiego?
— Wszak znasz moją metodę, polegającą na obserwacji drobnostek.
— Wiem, że z długości kroków wnosisz o wysokości ciała i że ślady stóp zdradzają rodzaj obuwia. Tak, były to zresztą szczególne buty!
— Ale chromanie?
— Odcisk prawej nogi występował zawsze słabiej niż lewej, a zatem morderca mniej nią naciskał. Dlaczego? Bo chromał, był kulawy.
— Czemu jednak miał być mańkutem?
— Wszak ciebie samego dziwił rodzaj obrażeń stwierdzony przez lekarza przy badaniu. Uderzenie nastąpiło od tyłu, a jednak trafiło w lewą stronę czaszki. Jakby się to mogło stać, gdyby morderca nie rzucał lewą ręką? Podczas rozmowy ojca z synem stał on za drzewem, a nawet tam palił, bo znalazłem popiół cygara; dzięki swojej znajomości popiołu tytoniowego mogłem dokładnie określić, że pochodził z cygara indyjskiego. Jak wiesz, zajmowałem się tą sprawą i napisałem nawet małą rozprawę o 140 rodzajach tytoniu fajkowego, cygarowego i papierosowego. Gdy wykryłem popiół, szukałem dalej i znalazłem porzucony we mchu koniec cygara rzeczywiście indyjskiego, pochodzącego z Rotterdamu.
— A cygarniczka?
— Widziałem, że cygaro nie było w ustach, a zatem musiał użyć cygarniczki. Koniec był ucięty nierówno, z czego wniosek o tępym scyzoryku.
— Omotałeś tak winowajcę, że ci już nie ujdzie, a młodzieńca tak pewnie uratowałeś od śmierci, jak gdybyś przeciął powróz, na którym już wisiał. Widzę, dotąd to wszystko zmierza. Mordercą jest…
— Pan John Turner — zameldował kelner donośnym głosem, otwierając równocześnie drzwi, aby wpuścić gościa.
Wchodzący robił dziwne, uderzające wrażenie. Jego powolny, kulejący chód, jak też pochylone barki wskazywały na człowieka bardzo słabego; za to ostre, surowe rysy i zwalista budowa świadczyły o niezwykłej sile ducha i ciała. Siwa broda, siwe włosy, krzaczaste, wystające brwi nadawały mu wyrazu godności i powagi; twarz jednak miała popielate
zabarwienie, a koło nozdrzy i warg leżał już prawie błękitny blask śmierci. Na pierwszy rzut oka poznałem, że człowiek ten cierpi na chroniczną śmiertelną chorobę.
— Proszę usiąść na sofie — prosił uprzejmie Holmes. — Czy pan otrzymał mój bilet?
— Tak. Przyniósł mi go dozorca. Pan życzył sobie ze mną tutaj rozmawiać, aby usunąć wszelkie domysły?
— Obawiałem się plotek ludzkich, gdybym sam przyszedł do pana.
— A w jakim celu pragnął pan widzieć się ze mną? — zapytał Turner, patrząc na Holmesa swymi zmęczonymi oczami z taką rozpaczą, jak gdyby znał już odpowiedź na to pytanie.
— Tak — odrzekł Holmes, odpowiadając więcej na spojrzenie niż na słowa Turnera — tak, wiem wszystko o panu Mc Carthym.
Starzec ukrył twarz w dłoniach.
— Bóg mi świadkiem — zawołał — że nie pozwoliłbym, aby młodzieniec cierpiał niewinnie. Daję panu słowo, że byłbym wyznał wszystko na wiadomość, że sąd uznał go winnym.
— Cieszę się, że słyszę to od pana — rzekł poważnie Holmes.
— Uczyniłbym to już teraz, gdyby nie chodziło o moje ukochane dziecko. Pękłoby jej serce — i pęknie, gdy się dowie o moim uwięzieniu.
— Może do tego nie dojdzie — rzekł Holmes.
— Co!
— Nie jestem urzędnikiem sądowym. O ile wiem, pańska córka właśnie tu mnie sprowadziła, a zatem jej interesów muszę bronić. Młody Mc Carthy naturalnie zostanie uniewinniony.
— Jestem już człowiekiem skazanym na śmierć — mówił starzec. — Od wielu lat cierpię na cukrzycę i mój lekarz wątpi, czy będę żył jeszcze ze cztery tygodnie. Tylko pragnąłbym umrzeć pod własnym dachem — nie w więzieniu.
Holmes tymczasem wstał i usiadł przy stole; wziął do ręki pióro i położył przed sobą kilka arkuszy papieru.
— Opowiedz nam pan szczerą prawdę — prosił. — Spiszę fakty, pan się podpisze, a Watson będzie świadkiem. Pańskie zeznania przedłożę celem uratowania młodego Mc Carthy’ego, ale daję panu słowo, że uczynię to dopiero w ostatecznej potrzebie.
— Zgadzam się na to. Jest to rzecz bardzo niepewna — rzekł starzec — czy dożyję dnia posiedzenia sądu przysięgłych, a więc jest mi już wszystko jedno; chodzi mi tylko o to, aby uchronić od hańby moją Alicję, wyznam zatem wszystko.
— Panowie nie znali zmarłego — tego Mc Carthy’ego. Było to uosobienie szatana, proszę mi wierzyć. Niech pana Bóg strzeże od szponów takiego człowieka! Przez dwadzieścia lat trzymał mnie w swoich żelaznych pazurach, zatruwając goryczą moje życie. Teraz dopiero może pan się dowie, w jaki sposób przyszło do tej zbrodni.
Na początku lat sześćdziesiątych udałem się z poszukiwaczami złota do Australii. Byłem chłopakiem młodym, gorącej krwi, odważnym aż do szaleństwa i gotowym na wszystko. Niezadługo wpadłem w złe towarzystwo, począłem pić, a ponieważ nie miałem szczęścia w poszukiwaniu złota, uciekłem w lasy i, krótko mówiąc, zostałem zbójnikiem przydrożnym. Było nas sześciu, żyliśmy wolno i dziko, napadając na wozy i namioty ludzi zdążających do kopalń. Znano mnie pod imieniem Black Jack of Ballarat, a nasz związek ballaracki pamięta jeszcze do dziś cała kolonia.
Pewnego razu napadliśmy na konwój, który z Ballarat szedł ze złotem do Melbourne. Przewodników było sześciu, nas także tylu, a zatem sprawa była niepewna. Przy pierwszym natarciu zrzuciliśmy z siodeł czterech ludzi; z naszych padło trzech, zanim odebraliśmy skarby. Przewodnikowi konwoju, właśnie temu Mc Carthy’emu, trzymałem już pistolet przy głowie. Ach, czemuż Bóg nie dał, żebym go był wtedy zabił! Oszczędziłem go jednak, chociaż patrzał na mnie swymi małymi, złośliwymi oczami w taki sposób, jak gdyby chciał sobie na zawsze
wyryć w pamięci moje rysy. Udało nam się uciec z pieniędzmi; byliśmy teraz bogaci i wróciliśmy do Anglii bez ściągnięcia na siebie jakiegokolwiek podejrzenia. W Anglii zerwałem z moimi dotychczasowymi towarzyszami i postanowiłem prowadzić spokojne, uczciwe życie. Kupiłem tę posiadłość właśnie wtedy wystawioną na sprzedaż i starałem się jak najlepiej użyć marnie zdobyty majątek. Ożeniłem się, ale żona umarła niezadługo, zostawiając mi moją ukochaną Alicję. Już jako małe dziecię potrafiła ona prowadzić mnie drogą uczciwości, jak nikt inny tego by nie zdołał. Słowem, zacząłem nowe życie i czyniłem, co mogłem, aby naprawić przeszłe występki. Już sądziłem, że mi się udało zatrzeć przeszłość, gdy wpadłem w szpony tego Mc Carthy’ego.
Raz pojechałem do miasta, aby tam umieścić swój kapitał, i wtedy właśnie na Regent Street spotkałem go w nędznej, podartej odzieży.
— Jesteśmy tu Jacku — rzekł, chwytając mnie za ramię — możesz nas nadal uważać za swoich krewnych. Jest nas dwóch, ja i syn, a ty od dziś dnia będziesz starał się o nasze utrzymanie. Jeżeli tego nie zrobisz, to w Anglii jest zawsze pod ręką prawo, sąd i policja.
Przybyli obaj tutaj i nigdy już od nich się nie uwolniłem. Żyli na mojej najlepszej ziemi za darmo. Od tej chwili odbiegł ode mnie wszelki spokój i zapomnienie; gdzie się obróciłem, szła za mną wszędzie jego chytra twarz. Im starsza była Alicja, tym gorzej się działo, gdyż wiedział on dobrze, że pragnąłem ukryć swą przeszłość bardziej jeszcze przed nią niż przed sądem. Żądał ode mnie wszystkiego, czego potrzebował, i mógł żądać, czego zapragnął, bo dawałem mu chętnie ziemię, pieniądze, budynki. Na koniec zażądał tego, czego mu dać nie mogłem — mojej Alicji.
Jego syn i moja córka dorośli. Mc Carthy wiedział, że zdrowie moje było podkopane, zapragnął więc, aby po mojej śmierci jego syn zabrał cały majątek. Co do tego byłem jednak nieugięty. Mc Carthy groził. Byłem zdecydowany na najzaciętszy opór. Dla omówienia tej sprawy wyznaczyliśmy sobie schadzkę nad stawem, leżącym w jednakowej odległości od mieszkania nas obu.
Gdy tam przybyłem, zastałem go już rozmawiającego z synem; zapaliłem cygaro i stanąłem za drzewem, czekając aż pozostanie sam. Gdy usłyszałem, o czym rozmawiają, zawrzała we mnie krew; ojciec domagał się natarczywie, aby syn poślubił moją córkę, nie pytając wcale, czy ona sobie tego życzy, tak jak gdyby była jaką prostą dziewką. Myśl, że wszystko, co mi jest najdroższe i najmilsze, ma przejść w ręce takiego człowieka, przyprawiała mnie o szaleństwo. Pomyślałem, czy nie mógłbym zerwać tych pęt? Byłem człowiekiem zrozpaczonym, bliskim śmierci. Mimo zdrowego umysłu i dość jeszcze silnego ciała, wiedziałem jaki los mnie niezadługo spotka. Ach, ale pamięć moja! Moja córka! Wszystko byłoby zapewnione, gdyby mi się udało zmusić ten straszny język do milczenia. I wtedy to uczyniłem, panie Holmes. Uczyniłbym to raz jeszcze. Wina moja była wielka, ale odpokutowałem za nią całym męczeńskim życiem; żeby jednak dziecko moje miało popaść w te same kajdany, w których ja jęczałem, to było więcej, niż mógłbym znieść. Zabiłem go, ale wcale tego nie żałuję, bo był jakby potwornym, wściekłym zwierzęciem. Na krzyk ojca wrócił młody Mc Carthy; ja już dobiegałem do lasu, gdy musiałem wrócić po płaszcz, który upuściłem, uciekając. Tak, a nie inaczej odbyło się wszystko.
— Cóż pan zamierza czynić?
— Ze względu na pańskie zdrowie — nic. Sam pan wie, że wkrótce odpowie pan przed wyższym sędzią. Biorę pańskie zeznanie do siebie; jeżeli Mc Carthy zostanie skazany, będę zmuszony z nim wystąpić, w przeciwnym razie nie zobaczy dokumentu ludzkie oko i czy pan będzie żywy, czy umarły, pozostanie wszystko tajemnicą.
— A zatem bądźcie panowie zdrowi — rzekł uroczyście starzec. — I wam kiedyś będzie milej spoczywać na łożu śmierci, gdy przypomnicie sobie, że pozwoliliście mi w spokoju odejść z tej ziemi.
Drżący i złamany olbrzym wyszedł z pokoju.
— Boże wesprzyj nas! — rzekł Holmes po długim milczeniu. — Czemu los igra tak podstępnie z biednymi, bezsilnymi robakami ziemskimi?
Na podstawie licznych innych zarzutów, które Holmes podniósł i podsunął obrońcy, młody Mc Carthy został uniewinniony. Stary Turner żył jeszcze po naszej rozmowie siedem miesięcy. Dziś spoczywa już w grobie, syn zaś i córka wrogich sobie ojców tworzą według wszelkiego prawdopodobieństwa szczęśliwą parę i ani nie przeczuwają, jak ciemna chmura ciąży nad ich przeszłością.
PIĘĆ PESTEK POMARAŃCZY
Moje notatki i wspomnienia z lat 1882 — 1890 związane z Sherlockiem Holmesem zawierają tyle ciekawych i dziwnych spraw, że doprawdy nie wiem, na których się zatrzymać, a które pominąć. Jedne były już drukowane, w innych mój przyjaciel nie miał pola do pełnego popisania się tymi niezwykłymi, wprost genialnymi talentami, które postanowiłem opisać w moich wspomnieniach. Inne znów nie miałyby zakończenia, bo — mimo wszystko — analityczny umysł Holmesa nie zgłębił ich do dna. Jeszcze inne zostały rozwiązane połowicznie, i to tylko na podstawie domysłów, a nie za pomocą ścisłej logiki, którą mój przyjaciel tak bardzo sobie cenił. Ale wśród nich napotkałem wypadek niezmiernie ciekawy w szczegółach i zadziwiający w wynikach. Nie mogę się więc oprzeć pokusie, by go opisać, choć nie wszystko w nim jest wyjaśnione i zapewne nigdy się nie wyjaśni.
Rok 1887 przyniósł nam obfity zbiór bardziej lub mniej ciekawych zagadek. Wśród tytułów mojej kroniki z tych dwunastu miesięcy znajduję relacje ze sprawy Paradol Chambairs, Stowarzyszenia Miłośników Żebractwa, utrzymującego luksusowy klub w głębokich podziemiach wielkiego składu mebli, z wypadków związanych z zatonięciem brytyjskiego okrętu „Sophy Anderson”, z niezwykłych przygód Grice Patersonów na wyspie Uffa i wreszcie z otrucia Camberwella. W tej ostatniej sprawie niech mi wolno będzie przypomnieć, Sherlock Holmes nakręciwszy zegarek zmarłego zdołał udowodnić, że sprężyna była nakręcona dwie godziny temu, a więc zmarły w tym czasie położył się spać. Ta dedukcja znacznie przyczyniła się do wyjaśnienia tajemnicy. O tym wszystkim zapewne jeszcze kiedyś napiszę, ale żaden ze wspomnianych wypadków nie był tak niezwykły, jak dziwny splot wydarzeń, o którym zaraz opowiem.
Było to w ostatnich dniach września i wiatry jesienne rozszalały się na dobre. Wicher wył tego dnia bez przerwy, a deszcz bił w okna tak, Ze nawet tu, w samym sercu olbrzymiego Londynu, tworu ludzkich rąk, odrywaliśmy się od naszych zwykłych spraw, by choć przez chwilę zadumać się nad potęgą żywiołów, które jak dzikie zwierzęta w klatce grożą człowiekowi ukrytemu za barierami cywilizacji. Pod wieczór wichura jeszcze się wzmogła, a wiatr w kominie zawodził i łkał jak dziecko. Sherlock Holmes siedział po jednej stronie kominka i z posępną miną przerzucał swe notatki o zbrodniach. Ja, po drugiej stronie, tak zatonąłem w jednej z fascynujących opowieści morskich Clarka Russella*, że wycie wiatru na ulicy brałem za żywą ilustrację fabuły, a plusk deszczu — za przeciągłe bicie fal. Tak się złożyło, że moja żona wyjechała do swej ciotki, a ja na te parę dni raz jeszcze zamieszkałem na Baker Street.
— Co to? — powiedziałem odrywając się od książki i patrząc na mego towarzysza. — Chyba dzwonek? Któż by się dziś wybrał do nas? Może któryś z twoich przyjaciół?
— Nie mam nikogo prócz ciebie — odparł Holmes. — Nie jestem zbyt towarzyski.
— A więc jakiś klient.
— Jeśli tak, musi to być coś poważnego. Nikt nie wybrałby się z jakąś błahostką o tej godzinie i w taką pogodę. Myślę, że to któraś z nieodłącznych kumoszek naszej gospodyni.
Mylił się jednak. Ktoś szedł korytarzem i po chwili zapukał do drzwi. Holmes wyciągnął swe długie ramię i odwrócił lampę tak, by światło padało na jedyny pusty fotel.
— Proszę — powiedział.
W drzwiach stanął młody człowiek, na oko dwudziestodwuletni, elegancki, wypielęgnowany, w zachowaniu subtelny i wytworny. Mokry parasol i lśniący od wody płaszcz świadczyły, jak ciężką miał przeprawę w drodze do nas. Gdy przy blasku lampy
* Clark William Russell — pisarz i dziennikarz angielski żyjący w latach 1844–1911. Autor powieści morskich i przygodowych.
nerwowo rozglądał się wkoło, zauważyłem, że był bardzo blady i że wzrok miał niespokojny, jak ktoś przejęty trwogą.
— Przepraszam bardzo — powiedział wkładając na nos binokle w złotej oprawie. — Chyba nie przeszkodziłem panom. Obawiam się, że wniosę trochę nieporządku do tego przytulnego pokoju.
— Niech mi pan da palto i parasol — rzekł Holmes. — Powieszę je na wieszaku, gdzie szybko przeschną. Widzę, że pan przyszedł z południowo–zachodniej dzielnicy.
— Tak. Z Horsham.
— Biała, kredowa glina na czubkach pańskich butów wyraźnie na to wskazuje.
— Przychodzę po radę.
— O to łatwo.
— I o pomoc.
— Z tym czasem jest trudniej.
— Wiele słyszałem o panu. Major Prendergast opowiadał mi, jak go pan uratował przed skandalem w klubie „Tankerville”.
— Ach tak. Niesprawiedliwie oskarżono go o szulerstwo.
— Mówi, że pan potrafi rozwiązać każdą zagadkę.
— Przesadza.
— I że nikt jeszcze nie zdołał pana pokonać.
— Pokonano mnie cztery razy. Trzy razy mężczyźni i raz kobieta.
— Cóż to znaczy wobec pańskich sukcesów!
— Istotnie. Przeważnie mi się wiodło.
— To może i w moim wypadku tak będzie.
— Proszę, niech pan przysunie fotel do ognia i powie, o co chodzi.
— To sprawa niezwykła.
— Nie powierzają mi innych. Jestem ostatnią instancją.
— A jednak sądzę, że przy całym swym doświadczeniu nie miał pan jeszcze do czynienia z tak tajemniczym i niewytłumaczalnym splotem wypadków jak te, które zdarzyły się w mojej rodzinie.
— To zaczyna być ciekawe. Niechże pan nam poda kolejno główne fakty, a później wypytam pana o szczegóły, które wydadzą mi się najważniejsze.
Młody człowiek przysunął fotel do kominka i wyciągnął mokre stopy do ognia.
— Nazywam się John Openshaw — powiedział — ale sam chyba mam mało wspólnego z tą okropną sprawą. To coś dziedzicznego i żeby panu dać pojęcie o wszystkim, zacznę od samego początku.
Trzeba panu wiedzieć, że mój dziadek miał dwóch synów: mego stryja Eliasza i mego ojca Józefa. Ojciec miał niedużą fabryczkę w Coventry, którą udało mu się rozbudować, gdy wynaleziono rowery. On sam wynalazł opony Openshawa, odporne na przebicie, i tyle na tym zarobił, że niebawem sprzedał fabrykę i wycofał się z interesów ze znaczną fortuną.
Mój stryj za młodu wyemigrował do Ameryki i tam, na Florydzie, założył — jak mówiono — dobrze prosperującą plantację. W czasie wojny* walczył początkowo w armii Jacksona, a później pod Hoodem, gdzie dosłużył się stopnia pułkownika. Po kapitulacji generała Lee* wrócił do swej plantacji i żył na niej jeszcze parę lat. W roku 1869 czy 1870 wrócił do Europy i nabył mająteczek w pobliżu Horsham w Sussex. W Stanach dorobił się znacznego majątku i porzucił je tylko z powodu wstrętu, jaki żywił do Murzynów, i niechęci do polityki republikanów, którzy przyznawali im prawa. Był to człowiek o żywym temperamencie, który klął siarczyście, gdy wpadał w złość, często też zamykał się w sobie i stronił od ludzi. Nie wiem, czy mieszkając tyle lat w Horsham choć raz zajrzał do miasta. Koło domu miał ogród, a
* Mowa o wojnie Północy z Południem w Ameryce (1861–1865).
* T.J. Jackson, J.B. Hood i R.E. Lee dowodzili konfederatami.
dalej pole, po którym się przechadzał; nieraz zresztą całymi tygodniami nie wychodził z pokoju. Dużo pił i palił, ale się nie udzielał, nie szukał przyjaciół i nie tęsknił nawet za rodzonym bratem.
O mnie się nie troszczył, mimo że miał do mnie słabość. Po raz pierwszy zobaczył mnie, gdy byłem dwunastoletnim chłopcem. Było to już w roku 1878, to znaczy w osiem czy dziewięć lat po jego powrocie do Anglii. Uprosił ojca, bym zamieszkał u niego, i na swój sposób był dla mnie dobry. Gdy był trzeźwy, grał ze mną w tryktraka i warcaby. Powierzył mi całe gospodarstwo, tak że w szesnastym roku życia byłem panem domu. Układałem się z dostawcami, rządziłem służbą, miałem wszystkie klucze i mogłem chodzić, gdzie chciałem, i robić, co chciałem, bylebym nie zakłócił jego samotności. Ale był jeden wyjątek: ani mnie, ani nikomu nie wolno było wejść do stale zamkniętej rupieciarni na poddaszu. Z chłopięcej ciekawości zaglądałem tam przez dziurkę od klucza, ale nigdy nie udało mi się nic dojrzeć prócz kolekcji starych kufrów i tłumoków, jakie bywają w takich graciarniach.
Pewnego dnia — było to w marcu 1883 roku — na stole przed nakryciem mego stryja zobaczyłem list ze stemplem zagranicznym. Listy do niego były rzeczą niezwykłą; wszystkie rachunki płacił gotówką, a przyjaciół nie miał.
— Z Indii — powiedział biorąc kopertę do ręki. — Stempel urzędu pocztowego w Pondicherry. Co to może być?
Szybko rozdarł kopertę. Wypadło z niej pięć małych, suchych pestek pomarańczy i z cichym stukiem rozsypało się po talerzu. Roześmiałem się na ten widok, ale śmiech zamarł mi na ustach, gdy spojrzałem na stryja. Dolna warga mu obwisła, oczy wyszły na wierzch, zbladł jak chusta i osłupiałym wzrokiem patrzył na kopertę, którą wciąż trzymał w drżącej ręce.
— „K.K.K.”! — Wykrzyknął. — Boże, mój Boże, dawne grzechy mnie ścigają!
— Co to znaczy, stryju? — zapytałem.
— Śmierć — odpowiedział.
Zerwał się od stołu i znikł w swoim pokoju, a ja siedziałem przerażony. Podniosłem kopertę i wewnątrz ujrzałem trzy razy naskrobaną czerwonym atramentem literę „K”. Poza tym wewnątrz nie było nic prócz pięciu suchych pestek. Cóż więc mogło aż tak przerazić stryja? Wstałem od stołu, a gdy wchodziłem po schodach na górę, spotkałem stryja; trzymał zardzewiały klucz od graciarni w jednej ręce i małą mosiężną szkatułkę, jak na pieniądze — w drugiej.
— Niech stają na głowie, a ja się nie dam — powiedział i zaklął soczyście. — Powiedz Mary, by napaliła u mnie w kominku, i poślij do Harsham po adwokata Fordhama.
Zrobiłem, co mi kazał, a kiedy adwokat przybył, stryj wezwał mnie do pokoju. Na kominku płonął jasny ogień, a w palenisku leżało pełno czarnego, puszystego popiołu, jak po spalonych papierach. Otwarta, pusta mosiężna szkatułka stała obok. Drgnąłem ujrzawszy na jej pokrywie trzykrotnie powtarzającą się literę „K”, jak ta, którą rano widziałem na kopercie.
— Chciałbym, Johnie, żebyś był świadkiem mojej ostatniej woli — powiedział stryj. — Cały majątek z jego pasywami i aktywami pozostawiam memu bratu, a twemu ojcu. Po nim ty go odziedziczysz. Życzę ci, byś mógł z niego w pełni korzystać! Ale jeżeli przekonasz się, że nic ci po nim, radzę ci, mój chłopcze, podaruj go swemu najgorszemu wrogowi. Przykro mi, że ci zostawiam takie wątpliwe dziedzictwo, ale trudno mi przewidzieć, jak się sprawy obrócą. Podpisz tam, gdzie ci wskaże pan Fordham.
Podpisałem dokument, gdzie mi kazano, a prawnik zabrał go ze sobą. Pojmuje pan zapewne, że cała ta historia zrobiła na mnie wielkie wrażenie. Głowiłem się nad nią, ale nic nie mogłem zrozumieć. Nie mogłem się też pozbyć niejasnego lęku wywołanego tą tajemniczą sprawą. Z czasem jednak lęk ustąpił, zwłaszcza że nic nie zakłócało naszego normalnego życia. Zauważyłem jednak pewną zmianę w stryju. Pił częściej i stał się jeszcze większym odludkiem. Przeważnie siedział zamknięty na cztery spusty w swoim pokoju, ale czasem jakby go szał ogarniał. Wybiegał z domu i z rewolwerem w ręku miotał się po ogrodzie, krzycząc, że nikogo
się nie boi i że nikt, nawet sam diabeł, nie będzie go więził jak głupią owcę w owczarni. Ale gdy to nagłe szaleństwo mijało, uciekał przerażony do domu i ryglował za sobą drzwi, jak człowiek, który nie może opanować strachu czającego się na dnie duszy. Wówczas, nawet w chłodne dni, widziałem, że był skąpany we własnym pocie.
Żeby już skończyć i nie nadużywać pańskiej cierpliwości, powiem, że pewnej nocy w przystępie takiego szału stryj wybiegł z domu i nie wrócił. Znaleźliśmy go leżącego twarzą do dna w małym, porośniętym rzęsą stawie na końcu ogrodu. Staw był płytki, na ciele zmarłego nie stwierdzono żadnych obrażeń, władze sądowe orzekły więc, znając dziwactwa stryja, że zachodzi wypadek samobójstwa. Ale ja nie dałem sobie wmówić, że popełnił samobójstwo, gdyż wiedziałem, jak bardzo bał się wzmianki o śmierci. Wszystko jednak ucichło, mój ojciec objął posiadłość, a oprócz tego odziedziczył około czternastu tysięcy funtów na rachunku stryja w banku.
— Chwileczkę — przerwał Holmes. — Pańskie opowiadanie jest chyba jednym z najciekawszych, jakie słyszałem. Niech mi pan łaskawie poda, kiedy pański stryj otrzymał list, a kiedy popełnił domniemane samobójstwo.
— List nadszedł 10 marca 1883 roku, a stryj umarł w siedem tygodni później, wieczorem 2 maja.
— Dziękuję. Proszę, niech pan mówi dalej.
— Objąwszy posiadłość w Horsham, ojciec, na moje nalegania, starannie zbadał stale zamknięty pokój na strychu. Znaleźliśmy tam mosiężną szkatułkę, ale już pustą. Wewnątrz na pokrywce zobaczyłem nalepkę z trzema literami „K” i napisem: „Listy, notatki, pokwitowania”. Pozwoliło to domyślić się, co za papiery zniszczył pułkownik Openshaw. Poza tym nie znaleźliśmy nic ważnego w graciarni. Poniewierało się tam tylko wiele papierów i notatek z okresu pobytu mego stryja w Ameryce. Niektóre — jeszcze z czasów wojny — świadczyły, że stryj zyskał sobie opinię dzielnego żołnierza. Inne pochodziły z okresu rekonstrukcji Południowych Stanów i dotyczyły przede wszystkim polityki wymierzonej przeciw Północy.
Ojciec przybył więc do Horsham na początku roku 1884 i aż do stycznia 1885 roku żyliśmy spokojnie. Ale czwartego stycznia, gdy siedzieliśmy razem przy śniadaniu, mój ojciec wydał nagle okrzyk zdziwienia i przerażenia. Zobaczyłem, że w jednej ręce trzyma otwartą kopertę, a w drugiej, wyciągniętej przed siebie — pięć suchych pestek pomarańczy. Zawsze wyśmiewał się z mego opowiadania o liście, jaki otrzymał pułkownik, nazywając je bzdurną historią, ale teraz, gdy i jemu się to przydarzyło, nie wiedział, co myśleć, i był przerażony.
— Na Boga, co to znaczy, Johnie? — wyjąkał. Serce we mnie zamarło.
— To „K.K.K.” — rzekłem. Zajrzał do środka.
— Masz rację! — zawołał. — Są trzy litery. Ale co tu jest nad nimi napisane?
— „Połóż papiery na zegarze słonecznym” — przeczytałem spoglądając przez jego ramię.
— Jakie papiery? Jaki zegar? — pytał.
— Zegar w ogrodzie. Innego nie ma — odparłem. — A papiery pewnie te, które stryj zniszczył.
— Uff! — sapnął ojciec opanowując się z trudem. — Żyjemy w cywilizowanym kraju, gdzie podobne kawały są nie do pomyślenia. Skąd wysłano ten list?
— Z Dundee* — odparłem spojrzawszy na stempel pocztowy.
— Jakieś głupie żarty. Co mnie obchodzi słoneczny zegar i papiery? Nie będę sobie głowy zaprzątał takimi głupstwami.
— Na twoim miejscu zawiadomiłbym policję — powiedziałem.
— Żeby się ze mnie wyśmiali! — Ani mi się śni. Więc pozwól, żebym ja to zrobił.
— Nie. Zabraniam ci. Nie chcę żadnego hałasu wokół tych bzdur.
* Dundee — port w Szkocji.
Nie sprzeczałem się z nim więcej, bo był bardzo uparty. Gnębiły mnie jednak ciężkie przeczucia.
Na trzeci dzień po otrzymaniu wspomnianego listu ojciec wybrał się w odwiedziny do swego starego przyjaciela majora Freebody, komendanta jednego z fortów na Portsdown Hill. Cieszyłem się z tego, gdyż myślałem, że z dala od domu będzie bezpieczniejszy. Myliłem się jednak. Nazajutrz po jego wyjeździe otrzymałem depeszę od majora wzywającą mnie natychmiast. Ojciec wpadł do jednej z kredowych sztolni, których tam pełno, i leżał w szpitalu nieprzytomny, z pękniętą czaszką. Pospieszyłem natychmiast, ale biedak zmarł nie odzyskawszy przytomności. Wracał z Fareham o zmroku, nie znał okolicy, a sztolnia była nieogrodzona, władze zawyrokowały więc bez wahania: śmierć na skutek nieszczęśliwego wypadku. I choć starannie zbadałem wszystkie okoliczności, nie mogłem znaleźć niczego, co wskazywałoby na morderstwo. Nie było żadnych znaków gwałtu ani żadnych śladów w pobliżu. Nie widziano też nikogo obcego na drogach. A jednak, jak się pan chyba domyśla, wcale mnie to nie przekonało. Byłem niemal pewny, że padł ofiarą jakiegoś ohydnego spisku.
W taki to ponury sposób odziedziczyłem mająteczek. Zapyta pan, czemu się go nie zrzekłem. Odpowiem na to: przekonany, że te nieszczęścia spadają na nas z winy stryja i że grożą mi tak czy inaczej.
Nieszczęsny mój ojciec zginął w styczniu 1885 roku. Od tego czasu upłynęło dwa lata i osiem miesięcy. Spokojnie żyłem przez cały ten czas w Horsham i zacząłem już mieć nadzieję, że przekleństwo ciążące na naszym rodzie sczezło z poprzednią generacją. Niestety, pocieszałem się za wcześnie: wczoraj rano przyszła na mnie kolej.
Młody człowiek wyjął z kieszeni kamizelki zmiętoszoną kopertę i wysypał z niej na stół pięć suchych, małych pestek pomarańczy.
— Oto koperta — ciągnął. — Stempel pocztowy z Londynu, ze wschodniej dzielnicy. W środku jest to samo, co w ostatniej przesyłce do mojego ojca: „K.K.K.” i „połóż papiery na słonecznym zegarze”.
— I cóż pan zrobił? — zapytał Holmes.
— Nic.
— Nic?
— Mówiąc prawdę, czułem się zupełnie bezradny — ukrył twarz w szczupłych, białych dłoniach. — Jak królik przed skradającym się ku niemu wężem. Wydaje mi się, że oplotły mnie jakieś diabelskie moce, od których nic mnie nie ustrzeże.
— Ho, ho, ho! — wykrzyknął Sherlock Holmes. — Trzeba działać, mój panie, bo inaczej jest pan zgubiony. Tylko energiczne działanie może pana ocalić. Nie czas na załamywanie rąk.
— Byłem w policji.
— No?
— Wysłuchali mego opowiadania z uśmiechem. Inspektor, zdaje się, jest pewien, że te listy to jakieś niewczesne żarty, że ojciec i stryj zginęli w nieszczęśliwych wypadkach, jak to stwierdziły władze, i że ich zgonu nie należy łączyć z otrzymanymi ostrzeżeniami.
Holmes pogroził w powietrzu zaciśniętymi pięściami.
— Co za głupota! — zawołał,
— Przydzielili mi jednak policjanta, który pilnuje domu.
— Czy przyszedł tu z panem?
— Nie. Kazano mu pilnować domu. Holmes znów pogroził komuś pięścią.
— Czemu przyszedł pan do mnie? — zapytał. — A przede wszystkim: czemu nie przyszedł pan od razu?
— Nie wiedziałem, co robić. Dopiero dziś zwierzyłem się majorowi Prendergastowi, a on doradził mi pójść do pana.
— Dwa dni minęły od nadejścia listu. Powinniśmy byli już przedtem rozpocząć kroki. Pokazał pan nam wszystkie dowody rzeczowe w tej sprawie… a może jest jeszcze coś, co by mogło nam pomóc?
— Mam jeszcze coś — rzekł John Openshaw.
Poszperał w kieszeni marynarki, wyciągnął skrawek spłowiałego niebieskiego papieru i położył go na stole.
— Przypominam sobie — powiedział — że kiedy mój stryj palił papiery, zauważyłem w popiele strzępy o takim dziwnym kolorze. A ten skrawek znalazłem na podłodze w pokoju stryja. Pewno wyfrunął spomiędzy innych i ocalał. Nie wiem, na co mógłby się nam przydać, bo nic w nim nie ma prócz wzmianki o pestkach. To chyba jakaś stronica z pamiętnika, pismo niewątpliwie mojego stryja.
Holmes przysunął lampę i obaj pochyliliśmy się nad arkusikiem papieru. Nierówny brzeg wskazywał, że go wydarto z zeszytu. Nosił datę: marzec 1869, a pod nią figurowały takie zagadkowe notatki:
„4–go. Przyszedł Hudson. Takie same poglądy.
7–go. Poszczuto pestkami McCauleya, Paramore’a i Swaina z Saint Augustine.
9–go. McCauley ulotnił się.
10–go. John Swain ulotnił się.
12 –go. Odwiedziny u Paramore’a. Wszystko w porządku”.
— Dziękuję panu — rzekł Holmes składając skrawek papieru i oddając go naszemu gościowi. — A teraz nie ma pan chwili do stracenia. Nie możemy sobie nawet pozwolić na przedyskutowanie pańskiego opowiadania. Musi pan zaraz wracać do domu i działać.
— Co mam robić?
— Może pan zrobić tylko jedno. Ale to zaraz. Musi pan włożyć ten kawałek papieru do owej szkatułki i załączyć karteczkę, w której w najbardziej przekonujących słowach wyjaśni pan, że wszystkie inne dokumenty spalił pański stryj i nic więcej nie zostało. Potem postawi pan szkatułkę na słonecznym zegarze, tak jak panu kazano. Rozumie pan?
— Rozumiem.
— I w tej chwili niech pan nie myśli o żadnej zemście. Zapewne wywrzemy ją w prawny sposób. Ale my dopiero musimy spleść naszą sieć, gdy ich już jest gotowa. Przede wszystkim należy usunąć grożące panu niebezpieczeństwo. Potem trzeba będzie wyjaśnić tajemnicę i ukarać winnych.
— Dziękuję panu — powiedział młody człowiek wstając i wkładając palto. — Natchnął mnie pan nadzieją i dodał otuchy. Zrobię, jak pan radzi.
— Niech pan nie traci ani chwili. I nade wszystko niech pan uważa, gdyż grozi panu zupełnie realne niebezpieczeństwo. Jak pan wraca?
— Pociągiem z Waterloo*.
— Nie ma jeszcze dziewiątej. Na ulicach jest dużo ludzi, myślę więc, że dotrze pan do domu bezpiecznie. Lecz mimo wszystko musi pan być bardzo ostrożny.
— Mam broń.
— To dobrze. Zaraz jutro zabiorę się do tej sprawy.
— Przyjedzie pan zatem do Horsham?
— Nie. Zagadka tkwi w Londynie. I tują będę rozwiązywać.
— Przyjdę więc do pana za jakieś dwa dni i przyniosę wiadomość o szkatułce i papierze. Zastosuję się całkowicie do pańskiej rady.
Zamienił z nami uścisk dłoni i wyszedł. Wiatr wciąż wył, a deszcz zacinał w szyby. Niesamowita, dziwna historia, zdawało się, zrodzona wśród rozpętanych sił przyrody — przygnana do nas niby wodorosty szalejącą burzą, znów została przez nią pochłonięta.
* Waterloo — stacja w Londynie.
Sherlock Holmes, z lekka pochylony, wpatrzony w czerwony blask ognia, czas jakiś siedział w milczeniu. Po chwili zapalił fajkę, oparł się o poręcz fotela i przyglądał błękitnym kółkom dymu ulatującym w górę.
— Myślę, mój drogi — powiedział — że żadna z naszych spraw nie była aż tak fantastyczna.
— Z wyjątkiem chyba Znaku Czterech.
— O, tak. Z wyjątkiem tamtej. A jednak wydaje mi się, że na Johna Openshawa czyha większe niebezpieczeństwo niż na Sholtonów.
— Czy już doszedłeś, na czym to niebezpieczeństwo polega?
— Co do jego istoty nie może być wątpliwości.
— Więc o co chodzi? Kim jest ten „K.K.K.” i czemu prześladuje tę nieszczęsną rodzinę?
Sherlock Holmes przymknął oczy, oparł łokcie na poręczy fotela i zetknął dłonie koniuszkami palców.
— Człowiek idealnie rozumujący — powiedział — z jednego, zasadniczego dla sprawy faktu wysnuje nie tylko cały łańcuch przyczyn, ale i przepowie wszystkie skutki. Cuvier* potrafił na podstawie jednej jedynej kości, drogą logicznego rozumowania, opisać całe zwierzę. Podobnie skrupulatny badacz, który uchwyci jedno ogniwo w splocie wypadków, powinien umieć ściśle określić wszystkie poprzednie i następne. My jeszcze nie umiemy opierać się na czystym rozumowaniu. Problemy możemy rozstrzygać jedynie przez dociekliwe badanie faktów, co sprawi przykrą niespodziankę tym, którzy szukają ich rozwiązania we własnym umyśle. Ale sztukę logicznego rozumowania tylko wtedy można doprowadzić do szczytu, jeśli się umie wykorzystać wszystkie poznane fakty. A przyznasz, że to wymaga absolutnej wiedzy, której nawet dziś, przy naszym encyklopedycznym wykształceniu, nie posiadamy. Zdarza się jednak, że człowiek wie wszystko, co potrzebne mu jest w jego pracy. Zawsze do tego dążyłem. Przypominam sobie, że na początku naszej przyjaźni bardzo trafnie określiłeś zasób mych wiadomości.
— Tak — odpowiedziałem śmiejąc się — to jest niezwykły dokument. Pamiętam. Z filozofii, astronomii i polityki postawiłem ci niedostatecznie. Z nauk przyrodniczych — słabo. Z geologii — świetnie, gdy chodzi o ślady błota z każdego terenu w promieniu pięćdziesięciu mil od miasta. Z chemii, jak stwierdziłem, twe wiadomości są niejednolite, z anatomii — chaotyczne. Literaturę sensacyjną i kronikę kryminalną znasz niezrównanie. Poza tym jesteś prawnikiem i skrzypkiem. Uprawiasz boks i szermierkę. Trujesz się tytoniem. Zdaje się, że takie były najważniejsze punkty tej charakterystyki.
Holmes roześmiał się przy moich ostatnich słowach.
— No tak — powiedział — zawsze twierdzę, że człowiek powinien mieć mózgownicę umeblowaną najpotrzebniejszym sprzętem, a resztę może wyrzucić do graciarni, dokąd sięgnie w razie potrzeby. W sprawie, którą nam dziś powierzono, trzeba będzie sięgnąć do wszystkich naszych zasobów. Podaj mi, proszę, amerykańską encyklopedię na literę „K”. Stoi na półce obok ciebie. Dziękuję. Zastanówmy się teraz nad sprawą i pomyślmy, co się da wywnioskować. Przede wszystkim załóżmy, że pułkownik Openshaw miał poważne powody do porzucenia Ameryki. Człowiek w jego wieku niechętnie rezygnuje ze swoich zwyczajów i zmienia cudowny klimat Florydy na odludne życie w angielskiej mieścinie. Jego daleko posunięte zamiłowanie do samotności w Anglii nasuwa przypuszczenie, że bał się kogoś lub czegoś, co go wygnało z Ameryki. A co to było, możemy ustalić zastanowiwszy się nad złowieszczymi listami odebranymi przez niego i jego spadkobierców. Czyś zwrócił uwagę na stemple pocztowe tych listów?
— Pierwszy był z Pondicherry, drugi z Dundee, a trzeci z Londynu.
— Ze wschodniej dzielnicy Londynu. Jakie wnioski ci to nasuwa?
— Wszystko to są porty. Nadawca musiał więc znajdować się na statku.
* George Leopold Cuvier (1769–1832) — przyrodnik francuski, twórca paleontogii, nauki o skamielinach.
— Doskonale. Mamy już klucz do tajemnicy. A więc rzeczą prawdopodobną, bardzo prawdopodobną, jest, że piszący znajdował się na statku. Teraz zastanówmy się nad inną okolicznością. W przypadku „Pondicherry” od groźby do jej wykonania upłynęło siedem tygodni, w „Dundee” — trzy do czterech dni. Czy ci to nic nie mówi?
— Mieli większą odległość do przebycia.
— Ale i list również.
— No i co z tego?
— Musimy przypuścić, że statek, na którym znajduje się ten człowiek czy ludzie, jest żaglowcem. Tak wygląda, że owo niezwykłe ostrzeżenie czy znak wysyłają, zanim wyruszają w swej misji. Widzisz jak prędko nadeszła śmierć po znaku wysłanym z Dundee. Gdyby ci ludzie z Pondicherry jechali parowcem, przybyliby prawie jednocześnie z listem. Ale w istocie upłynęło siedem tygodni, zanim się zjawili. I ten fakt, jak myślę, należy przypisać różnicy czasu między datą przybycia do Anglii statku pocztowego z listem i żaglowca z nadawcą na pokładzie.
— Zupełnie możliwe.
— Więcej niż możliwe. Prawie pewne. I teraz rozumiesz, czemu ten trzeci list jest aż tak groźny i czemu tak usilnie ostrzegałem młodego Openshawa. Piszący listy zawsze zabijał przy końcu tego czasu, jaki był mu potrzebny na dotarcie do swej ofiary. A że ten ostatni list nadszedł z Londynu, nie wolno nam liczyć na zwłokę.
— Na Boga! — zawołałem. — Co może być powodem tak okrutnego prześladowania?
— Człowiekowi czy ludziom na żaglowcu niezmiernie musi zależeć na dokumentach przechowywanych przez Openshawa. Dla mnie jest jasne, że tych ludzi musi być paru. Jeden człowiek nie mógłby dokonać dwóch morderstw tak, by oszukać władze śledcze. Musiało ich być kilku. Ludzi zdeterminowanych i przebiegłych. Postanowili wyrwać te papiery za wszelką cenę, chociażby samemu diabłu z gardła.
Widzisz więc, że pod literami „K.K.K.” ukrywa się nie człowiek, lecz cała organizacja.
— Ale jaka?
Holmes pochylił się do mnie i zapytał ściszonym głosem:
— Czy nigdy nie słyszałeś o Ku–Klux–Klanie?
— Nigdy.
Holmes odwrócił kartkę książki leżącej na jego kolanach.
— Oto mamy: „Ku–Klux–Klan. Nazwa wzięta od trzasku kurka strzelby przy napinaniu. Tę straszną, potajemną organizację zawiązali ekskonfederaci, wojskowi, w południowych stanach, po wojnie Północy z Południem. Rozrosła się szybko, zwłaszcza w Tennessee, Luizjanie, obu Karolinach, Georgii i na Florydzie. Miała cele polityczne, przede wszystkim terroryzowała wyborców Murzynów, a swych przeciwników mordowała lub wypędzała z kraju. Przed popełnieniem zbrodni Ku–Klux–Klan wysyłał zwykle upatrzonym osobom ostrzeżenie w jakiejś fantastycznej postaci, powszechnie jednak znanej: dębowych listków w jednych stanach, pestek z dyni lub pomarańczy w innych. Po otrzymaniu tego ostrzeżenia ofiara albo musiała otwarcie wyrzec się swych przekonań, albo uciekać z kraju. Jeśli zlekceważyła je sobie, mordowano ją bezlitośnie, i to w sposób tajemniczy. Organizacja działała tak sprawnie, że nie znamy wypadku, by któraś z upatrzonych ofiar wyszła cało lub by władze wykryły zabójców. Bezkarnie rozwijała się też przez parę lat wbrew wszystkim wysiłkom rządu Stanów Zjednoczonych i szlachetniejszych warstw społeczeństwa stanów południowych. W roku 1869 działalność Ku–Klux–Klanu nagle osłabła, choć i po tej dacie notujemy wypadki sporadycznych wystąpień tej organizacji”.
— Zauważ — powiedział Holmes odkładając encyklopedię — że nagłe załamanie się działalności Ku–Klux–Klanu łączy się ze zniknięciem z Ameryki Openshawa i jego dokumentów. Może to być równie dobrze przyczyna, jak i skutek. Trudno się więc dziwić, że jakieś nieubłagane duchy ścigają jego i jego rodzinę. Rozumiesz chyba, że w spisie i
pamiętniku mogą figurować nazwiska najwybitniejszych ludzi Południa i że wiele osób nie zaśnie spokojnie, dopóki nie zdobędzie tych papierów.
— A więc strona, którą widzieliśmy…
— Potwierdza nasze przypuszczenie. Było tam napisane, o ile pamiętam: „Poszczuto pestkami A, B, C”, co znaczy, że osobom tym wysłano ostrzeżenie. Potem były kolejne wzmianki, że „A” i „B” — — .ulotnili się”, czyli wyjechali, a „C” złożono wizytę. Obawiam się, że z tragicznym dla niego wynikiem. Myślę, mój drogi, że uda się nam rzucić trochę światła na tę ponurą aferę. Tymczasem młodemu Openshawowi pozostaje tylko usłuchać mojej rady. Nic więcej dziś wieczorem zrobić nie możemy. Podaj mi więc skrzypce i na pół godziny zapomnijmy o okropnej pogodzie i jeszcze okropniej szych czynach naszych bliźnich.
Rano przejaśniło się nieco. Słońce świeciło blado poprzez mgłę nawisłą nad wielkim miastem. Sherlock Holmes siedział już przy stole, gdy zszedłem na śniadanie.
— Przepraszam, że nie czekałem na ciebie — powiedział. — Mam dziś moc roboty w związku ze sprawą Openshawa.
— Co zamierzasz przedsięwziąć? — zapytałem.
— To zależy od wyników moich pierwszych badań. Pewnie jednak będę musiał pojechać do Horsham.
— Czy nie od tego zaczniesz?
— Nie. Naprzód pójdę do City. Zadzwoń, żeby ci podano kawę. Czekając na kawę wziąłem ze stołu jeszcze nie ruszoną gazetę i zacząłem ją przeglądać. Wzrok mój padł na jeden z tytułów i poczułem, jak serce zamiera mi w piersi.
— Słuchaj! — zawołałem. — Już za późno!
— Ach! — powiedział Holmes odstawiając filiżankę. — Tego się właśnie bałem. Jak się to stało?
Mówił spokojnie, ale widziałem, że był wstrząśnięty.
— Zauważyłem nazwisko Openshawa w tytule. Tragiczny wypadek przy moście Waterloo. Oto co piszą:
„Wczoraj wieczorem, między dziewiątą a dziesiątą, konstabl Cook z pododdziału H na służbie koło mostu Waterloo usłyszał wołanie o pomoc i plusk wody. Noc była niezwykle ciemna i burzliwa, toteż mimo pomocy przechodniów nie udało się uratować ofiary. Zaalarmowano policję rzeczną, która wyłowiła zwłoki młodego mężczyzny. Ze znalezionej przy nim koperty ustalono, że był to John Openshaw zamieszkały w pobliżu Horsham. Prawdopodobnie spiesząc na ostatni pociąg odchodzący ze stacji Waterloo denat pomylił w ciemności drogę i wszedł na sam brzeg przystani dla rzecznych statków. Żadnych śladów obrażeń nie stwierdzono. Niewątpliwie mamy do czynienia z nieszczęśliwym wypadkiem, który powinien zwrócić uwagę władz na niedostateczne zabezpieczenie przystani na rzece”.
Chwilę siedzieliśmy w milczeniu. Nigdy nie widziałem jeszcze Holmesa tak przejętego.
— Bolesny cios dla mojej ambicji — powiedział wreszcie. — Brzydkie uczucie, bez wątpienia, ale to boleśnie zraniło moją dumę. Teraz już dotknięty zostałem osobiście i jeśli Bóg mi da zdrowie, nakryję tę szajkę. Przyszedł do mnie po pomoc, a ja go wysłałem na śmierć !…
Zerwał się i w podnieceniu zaczął się przechadzać po pokoju. Rumieniec zabarwił jego żółtawe policzki, a długie, szczupłe dłonie zaciskały się nerwowo.
— Diablo chytrzy ludzie! — wykrzyknął wreszcie. — Jak go tam ściągnęli? Przystań leży nieco na uboczu. Nawet w taką pogodę na moście musiało być za ludno na morderstwo. Zobaczymy jednak, kto w końcu wygra. Wychodzę!
— Na policję!
— Nie. Sam będę własną policją. Dopiero gdy utkam pajęczynę, dam im muchę. Nie wcześniej.
Cały dzień zajęty byłem swymi zawodowymi czynnościami i na Baker Street wróciłem dopiero późnym wieczorem. Sherlocka Holmesa jeszcze nie było. Przyszedł przed samą dziesiątą, blady i zmęczony. Podszedł do kredensu, odłamał kawał chleba i łapczywie począł go jeść, popijając dużymi łykami wody.
— Głody jesteś? — zauważyłem.
— Śmiertelnie. Zupełnie nie myślałem o jedzeniu. Od śniadania nie miałem nic w ustach.
— Nic?
— Ani kęska. Byłem tak piekielnie zajęty.
— A jak ci się udało?
— Dobrze.
— Wpadłeś na ślad?
— Mam ich w garści. Młody Openshaw wkrótce będzie pomszczony. Wiesz, odpłacimy im tym samym. To dobry pomysł.
— Co masz na myśli?
Wyjął pomarańczę z kredensu i podzieliwszy ją na części wycisnął pestki na stół. Wybrał pięć i włożył do koperty. Na jej wewnętrznej stronie wypisał „S.H. dlaJ.C”, zakleił i zaadresował: „Kapitan James Calhoun, na pokładzie »Lone Star«, Savannah, Georgia”.
Doręczą mu po wejściu do portu — powiedział chichocząc. — opędzi mu to sen z powiek. Zrozumie, że to wyrok śmierci, jak Openshaw zrozumiał.
— Kimże jest ten kapitan Calhoun?
— To herszt szajki. Złapię i pozostałych, ale on pójdzie na pierwszy ogień.
— Jakżeś ich wyśledził?
Holmes wyjął z kieszeni spory arkusz papieru zapisany datami i nazwiskami.
— Cały dzień przesiedziałem nad rejestrami Lloydu* i plikami starych gazet, śledząc drogę każdego statku, który zawinął do Pondicherry w styczniu i lutym 1883 roku. Naliczyłem trzydzieści sześć większych statków, które tam były w tym okresie. Z nich uwagę moją przykuł „Lone Star”, gdyż, po pierwsze, wyruszył do Londynu, a po drugie, takie przezwisko nadano też jednemu ze stanów Ameryki.
— Texasowi, zdaje się.
— Nie wiem któremu, ale wiem, że statek musi być amerykański.
— No i co potem?
— Przejrzałem sprawozdania z Dundee i upewniłem się w mych podejrzeniach. Przeczytałem, że „Lone Star” był tam w styczniu 1885 roku. A potem zbadałem, jakie statki stoją teraz w Londynie.
— No i?
— „Lone Star” przybył tu w ubiegłym tygodniu. Pojechałem do basenu Alberta i stwierdziłem, że statek odszedł do Savannah z rannym przypływem. Depeszowałem do Gravesend* i dowiedziałem się, że już go minął. A że wiatr mamy wschodni, sądzę, że teraz „Lone Star” minął też mielizny Goodwins i jest gdzieś koło wyspy Wight.
— Cóż chcesz zrobić?
— Och, trzymam go w ręku. Kapitan i jego dwaj zastępcy są jedynymi urodzonymi Amerykanami z całej załogi. Reszta to Finowie i Niemcy. Wiem też, że tej trójki nie było na pokładzie ubiegłej nocy. Powiedział mi o tym jeden z ładowaczy pracujących przy statku. Zanim żaglowiec dojdzie do Savannah, mój list już tam przybędzie parowcem pocztowym, a policja dowie się z depeszy, że żądamy wydania tych trzech dżentelmenów pod zarzutem morderstwa.
Los potrafi jednakże pokrzyżować nawet najlepsze ludzkie plany. Mordercom Johna Openshawa nie było sądzone odebrać pięciu pestek pomarańczy, które by im powiedziały, że
* Lloyd — angielskie towarzystwo morskie transportowe i ubezpieczeniowe, prowadzące rejestr statków.
* Gravesend — port morski na Tamizie.
ktoś równie przebiegły i energiczny depcze im po piętach. Tego roku jesienne burze były długotrwałe i groźne. Długo czekaliśmy na wiadomość o „Lone Star” z Savannah, ale na próżno. Wreszcie dowiedzieliśmy się, że gdzieś na dalekim Atlantyku widziano na falach szczątki rozbitego statku z literami „L.S.” I już nic więcej nie usłyszeliśmy o losie „Lone Star”.
Przełożył Tadeusz Evert
CZŁOWIEK Z BLIZNĄ
Isa Whitney, brat śp. Eliasza Whitneya, doktora teologii i rektora seminarium duchownego w St. Georgen był wielkim palaczem opium. O ile mi wiadomo, uległ on temu nałogowi przez swą młodzieńczą głupotę, gdy jeszcze był w szkole. Wtedy to czytał opowiadania Quinceysa o jego snach i uczuciach i zaczął swój tytoń nasycać tynkturą opiumową, aby osiągnąć ten sam skutek. Stało się z nim jednak to samo, co z innymi: stwierdził, że łatwiej się do czegoś przyzwyczaić niż odzwyczaić; tak więc przez całe lata pozostał niewolnikiem tej trucizny, a dla swych przyjaciół i krewnych stał się przedmiotem odrazy lub współczucia. Jeszcze go widzę, jak siedzi skulony w swym fotelu, widzę jego żółtą, nabrzmiałą twarz, senne powieki i źrenice zmniejszone do wielkości główki szpilki — smutną minę szlachetnego niegdyś człowieka.
Pewnego wieczoru — a było to w czerwcu 1889 — o tej porze, gdy człowiek poczyna już ziewać i spoglądać na zegar, pociągnięto za dzwonek przy moich drzwiach. Zerwałem się, a żona moja porzuciła robótkę, którą była zajęta. „Chory” — powiedziała — „będziesz znowu musiał iść”.
Westchnąłem, gdyż właśnie wróciłem z codziennej ciężkiej pracy.
Usłyszeliśmy otwieranie drzwi od przedpokoju, potem kilka prędko rzuconych słów, następnie szybkie kroki po linoleum. Drzwi od pokoju otwarły się i weszła dama ciemno ubrana i w czarnej woalce.
— Wybaczcie państwo tak późną wizytę — zaczęła, tracąc wszelką siłę, a zobaczywszy żonę, rzuciła się jej z płaczem na szyję.
— Ach, jestem w strasznym położeniu — zawołała — i potrzebuję natychmiast pomocy.
— Co? To jest Katy Whitney? — rzekła moja żona, podniósłszy damie woalkę. — Jakżeś mnie przestraszyła Katy! Gdy wchodziłaś, ani nie przeczuwałam, że to ty.
— Nie miałam innej rady, jak przybiec do ciebie.
Była to stara historia; każdy, kto był w potrzebie, biegł do mojej żony, jak ptaki zbłąkane na morzu lecą do latarni morskiej.
— Jak to dobrze, że przyszłaś. Najpierw wypijesz szklankę wody z winem, usiądziesz sobie wygodnie i dopiero opowiesz nam wszystko. A może wolałabyś, abym wysłała Janusa spać?
— Nie, właśnie nie! potrzebuję także rady i pomocy lekarza. Chodzi o mojego męża. Od dwóch dni nie ma go w domu, a ja jestem ogromnie strwożona o niego.
Nie pierwszy to raz mówiła z nami o swej trosce o męża, ze mną jako lekarzem, a z żoną jako starą przyjaciółką i powierniczką jeszcze z czasów szkolnych. Pocieszaliśmy ją i uspokajali, jak mogliśmy. Zapytałem, czy nie wie, gdzie się mąż znajduje, i czy będziemy mogli jej pomóc w sprowadzeniu go do domu.
Rzecz miała się tak. W ostatnich czasach — jak się dowiedziała — gdy napadał męża jego chorobliwy pociąg, udawał się do lokalu dla zażywających opium, w najodleglejszej, wschodniej części miasta. Dotąd zwykle trwały te jego orgie jeden dzień, wieczorem zaś chwiejny i złamany wracał do domu. Tym razem jednak już od dwóch dni oddawał się swej namiętności i leżał bez wątpienia wśród wyrzutków żeglarzy, nasycając się trucizną lub przesypiając jej skutki. Tam, w tej „Złotej Szynkowni” na górnej ulicy Swandam, można by go z pewnością znaleźć. Ale jakże to ona zrobi? Jak wejdzie w takie miejsce młoda, bojaźliwa kobieta, aby wyprowadzić swego męża spośród motłochu, jaki się tam zbiera?
Tak stała sprawa i w istocie było tylko jedno wyjście. Czyja nie chciałbym jej tam towarzyszyć lub — co ostatecznie byłoby lepiej — abym tam sam poszedł? Byłem lekarskim doradcą jej męża i jako taki miałem na niego pewien wpływ. Zresztą sam byłbym o wiele swobodniejszy. Dałem więc słowo, że w przeciągu dwóch godzin przyślę jej do domu męża, przypuszczając, że go rzeczywiście zastanę w oznaczonym miejscu. W dziesięć minut później
byłem już daleko od wygodnego fotelu i pokoju, a jechałem w sprawie, która wydała mi się zrazu nie tak dziwna, jak się to później pokazało.
Pierwsza część mojej wyprawy odbyła się bez trudności. Górna ulica Swandam jest wstrętna, ciągnie się za ogromnymi składami na Północnym brzegu Tamizy, aż na wschód od London Bridge. Jaskinię, której szukałem, znalazłem między jakąś budą tandeciarską a jakąś knajpą; strome schody prowadziły do lochu ciemnego jak noc. Kazałem woźnicy czekać, a sam wszedłem na schody mocno w środku wydeptane przez nieprzerwaną wędrówkę pijanych stóp. Przy migotliwym blasku olejnej lampy, umieszczonej nad drzwiami, znalazłem klamkę i wszedłem do niskiego, długiego pokoju, napełnionego gęstym dymem i zastawionego drewnianymi tapczanami, jak to bywa na okrętach dla wychodźców.
Wśród duszącego dymu ledwo rozróżniłem postaci, które w fantastycznych pozycjach leżały dokoła; jedne z założonymi ramionami, drugie z podgiętymi kolanami, inne z odrzuconą w tył głową i zadartą brodą. Ciemne, bez blasku oczy, skierowały się tu i ówdzie na przybysza. Z niewyraźnych postaci wydobywały się czerwone, małe paski światła, to jaśniejsze, to bledsze, według tego, czy palącą się truciznę wciągano, czy wypuszczano z metalowych fajek. Większość z nich leżała cicho; niektórzy szeptali do siebie, inni cichym, monotonnym głosem rozmawiali, inni jeszcze wypowiadali gwałtownie jakieś zdania i nagle popadali w milczenie; każdy snuł własne myśli dalej, nie zwracając uwagi na mowę sąsiada. Na drugim końcu sali stał mały kocioł z żarzącymi się węglami, a obok niego na trójnogu siedział chudy, stary człowiek. Brodę podparł rękami, łokcie oparł na kolanach i tak pochylony patrzał nieruchomo w żar.
Gdy wszedłem, przeskoczył brudny Malajczyk z fajką i dawką opium, wskazując mi pusty tapczan.
— Dziękuję, nie mam zamiaru tu pozostać — rzekłem. Znajduje się tu mój przyjaciel, pan Isa Whitney, i z nim tylko chciałbym się widzieć.
Nagle poruszyło się coś na prawo i usłyszałem cichy okrzyk. Obejrzałem się i poznałem w dymie Whitneya, który blady, zmieszany, z rozwianymi włosami siedział, patrząc na mnie wytrzeszczonymi oczami.
— Mój Boże! to pan, Watsonie — rzekł. Whitney znajdował się w opłakanym stanie; trucizna jeszcze działała i każdy nerw w nim drgał.
— Która godzina? — zapytał.
— Wkrótce będzie jedenasta.
— A którego dziś mamy?
— Piątek, 19 czerwca.
— Sprawiedliwy Boże! Myślałem, że to środa. Jak pan może tak mnie straszyć? To mówiąc, ukrył twarz w dłoniach i począł głośno płakać.
— Zapewniam pana, że jest rzeczywiście piątek, a pan jest człowiekiem pożałowania godnym. Pańska żona oczekuje pana już od dwóch dni. Powinien się pan wstydzić sam przed sobą.
— Wstydzę się. Ale pan się myli, panie Watsonie, boja tu jestem dopiero od kilku godzin — trzy, czy cztery fajki — zresztą nie wiem, bo nie chciałbym trwożyć mojej biednej, kochanej Katy. Daj mi pan rękę. Czy ma pan dorożkę?
— Tak, czeka na dworze.
— A więc skorzystam z niej. Muszę jednak być tu coś winny. Zechciej to pan załatwić. Jestem zupełnie oszołomiony i niezdolny dać sobie radę.
Aby uchronić się od działania wstrętnej, odurzającej pary, szedłem z zapartym oddechem wąskim przejściem między podwójnym rzędem śpiących, szukając gospodarza. Gdy przechodziłem koło chudej postaci na trójnogu, uczułem, że mnie ktoś nagle pociągnął za surdut i cicho szepnął: „Przejdź koło mnie, a potem się oglądnij!” Słowa te doszły wyraźnie do mojego ucha. Spojrzałem. Mogły one pochodzić tylko od tego starego, a jednak siedział on bez ruchu, bezprzytomny, drżący i zgięty ze starości; jego fajka z opium chwiała się między
kolanami, jakby mu dopiero wypadła z bezsilnych palców. Poszedłem dwa kroki dalej i oglądnąłem się. Musiałem jednak użyć całej siły woli, aby nie wydać okrzyku bezgranicznego zdumienia. Człowiek na trójnogu obrócił się tak, że nikt go prócz mnie nie mógł widzieć. Postać stała się piękną, znikły zmarszczki, matowe oczy odzyskały swój blask, słowem, człowiekiem, który siedział przy ogniu, bawiąc się moim zdumieniem, był nie kto inny, tylko Sherlock Holmes. Skinął, abym się do niego zbliżył, a kiedy zwrócił znowu ku innym swe oblicze, przybrał wyraz bezsilnej starości.
— Holmes! — szepnąłem, w jaki sposób przybyłeś do tej jaskini?
— Mów, tak cicho, jak tylko możesz — słuch mam znakomity. Gdybyś był tak dobry i pozbył się twego nieszczęsnego przyjaciela, to pragnąłbym z tobą trochę porozmawiać.
— Na dworze stoi dorożka.
— Więc odeślij go do domu. Nie ma żadnego niebezpieczeństwa, bo jest on zanadto osłabiony i znużony, aby sprowadzać dalsze nieszczęścia. Możesz także dać znać przez woźnicę żonie, że mamy razem coś do załatwienia. Zaczekaj na dworze, a za pięć minut będę przy tobie.
Odmówić czegoś Holmesowi było rzeczą bardzo trudną, gdyż prosił on zawsze z największym spokojem i stanowczością. Uważałem zresztą, że z chwilą, kiedy Whitney wsiądzie do powozu, skończy się moje zobowiązanie wobec niego. Czy mogłem sobie życzyć cego lepszego, jak znowu móc współdziałać z moim przyjacielem jakiejś z jego dziwnych przygód, które stały się po prostu treścią jego życia. W paru minutach napisałem kartkę do mojej żony, zapłaciłem za rachunek Whitneya, sam wsadziłem go do dorożki i odesłałem do domu.
— Wkrótce potem wyszedł z jaskini Sherlock Holmes. Przez dwie ulice wlókł on się obok mnie z trudem i pochylony. Następnie, rozglądnąwszy się naokoło, wyprostował się i wybuchnął serdecznym śmiechem.
— No teraz — rzekł — pewno sobie wyobrażasz, że do wstrzykiwania kokainy i innych słabostek, których nabyłem dzięki szacownej znajomości z tobą, przybyło jeszcze palenie opium?
— W istocie byłem zdumiony, zobaczywszy cię w tym miejscu.
— Nie mniej niż ja, widząc ciebie.
— Szukałem przyjaciela!
— A ja nieprzyjaciela.
— Nieprzyjaciela?
— Tak, jednego z moich nieprzyjaciół albo, lepiej mówiąc, mojej zdobyczy. Słowem, Watsonie, jestem znowu zawikłany w dziwną historię i spodziewałem się w bezmyślnej paplaninie tych hultajów znaleźć klucz, co już nieraz miałem szczęście osiągnąć. Gdybym jednak w tej jaskini został poznany, byłoby już po mnie, albowiem bywałem tam już niegdyś dla swych celów i Malajczyk, łotr–gospodarz, zaprzysiągł mi zemstę. W tylnej części budynku znajdują się spuszczone drzwi, w pobliżu legarów Pawła, które mogłyby opowiedzieć straszne historie o tym, co strącono w bezksiężycowe noce.
— Jak to? Myślisz może, że trupy?…
— Tak, trupy Watsonie; bylibyśmy bardzo bogaci, gdybyśmy za każdego biedaka, który tam zamilkł na wieki, otrzymali tysiąc funtów. Jest to najokropniejszy rów morderczy na całym tym brzegu i obawiam się, że St Clair wpadł tu po to, aby się już nigdy nie wydostać. To powiedziawszy, włożył do ust oba palce wskazujące, wydał ostry świst, któremu odpowiedział podobny z pewnej odległości, po czym usłyszeliśmy turkot kół i tętent konia.
— No, jak Watsonie — zapytał Holmes, gdy z ciemności wynurzył się ogromny powóz myśliwski, którego dwie boczne latarnie rzucały złote pasy światła — czy jedziesz ze mną?
— Chętnie, jeżeli mogę ci być w czym pożyteczny.
— Wierny przyjaciel jest zawsze pożyteczny, tym bardziej, gdy jest człowiekiem pióra. Mój pokój „Pod Cedrami” ma dwa łóżka.
— „Pod Cedrami?”
— Tak, mianowicie w domu St Claira, gdzie zamieszkałem na czas poszukiwań.
— Gdzie leży ten dom?
— Przy Lee w Kent. Mamy przed sobą siedmiomilową podróż.
— Ależ ja dotąd nie wiem o niczym.
— Dowiesz się o wszystkim wkrótce. Siadaj tylko. Już dobrze, Janie; sami będziemy powozili. Masz tu napiwek. Jutro o jedenastej znowu będziecie na mnie czekali. Teraz odejdź, a my naprzód!
Uderzył konia lekko biczem i pomknęliśmy przez nieskończenie długie, ciemne, samotne ulice, które się powoli rozszerzały, aż wreszcie wjechaliśmy na szeroki most, pod którym płynęła leniwo błotnista rzeka. Po tamtej stronie znowu to samo morze domów; nocną ciszę przerywały tylko jednostajne kroki stróżów lub wrzaski spóźnionych hulaków. Ciemna masa chmur zaległa powoli niebo, a tylko tu i ówdzie błysnęła wśród chmur blada gwiazda. Milcząc, kierował Holmes końmi; głowę skłoniwszy na piersi, zatopił się w myślach, podczas gdy ja siedziałem obok niego dręczony ciekawością, jakiż to nowy wypadek zajął go tak zupełnie; nie śmiałem jednak przerywać jego rozmyślań. Przebyliśmy już parę mil i dostaliśmy się na zewnętrzny pas will przedmieścia, gdy nagle Holmes podniósł się, wzruszył ramionami i zapalił fajkę z miną człowieka zadowolonego i świadomego, co czyni i co może.
— Dana ci jest piękna cnota milczenia — rzekł, i to cię czyni nieocenionym towarzyszem. Na honor, jest to dla mnie ogromnie cenne mieć kogoś, z kim nie potrzebuję mówić, gdy moje myśli nie są bardzo zachwycające. Właśnie rozmyślałem, co powiedzieć kobietce, która wyjdzie dziś wieczorem naprzeciw mnie.
— Zapominasz, że nie wiem o niczym.
— Jeszcze jest dość czasu, aby ci opowiedzieć przed przyjazdem do Lee wszystkie szczegóły wypadku. Przedstawia się on śmiesznie po prostu, a jednak nie wiem, co mam począć. Nici jest mnóstwo, nie mogę jednak znaleźć należytego końca. Zestaw sobie więc, Watsonie, jasno i wyraźnie szczegóły, które ci opowiem, a może zabłyśnie światło dla ciebie tam, gdzie dla mnie wszystko jest ciemne.
— A więc zaczynaj.
— Przed kilku laty albo, powiedziawszy dokładniej, w maju 1884, przybył do Lee pan nazwiskiem Neville St Clair, będący według wszelkich pozorów w bardzo dobrych materialnych warunkach. Nabył wielką willę, założył wspaniałe ogrody i prowadził dom pod każdym względem na wysokiej stopie. Powoli zyskał w sąsiedztwie przyjaciół, ożenił się w roku 1887 z córką osiadłego tam piwowara, która urodziła mu dwoje dzieci. Nie miał on określonego zajęcia, brał jednak udział w rozmaitych przedsiębiorstwach i każdego rana wychodził regularnie do miasta, skąd powracał o piątej wieczorem pociągiem nr 14. Pan St Clair ma lat trzydzieści siedem, prowadzi życie porządne, jest dobrym mężem, tkliwym ojcem, a wszyscy, którzy go znają, kochają go bardzo. Mogę dodać jeszcze to, że długi jego wynoszą osiemdziesiąt osiem funtów i 10 szylingów, podczas gdy gotówka w banku wynosi dwieście dwadzieścia funtów. Nie ma więc żadnego powodu do przypuszczenia, że miał on jakieś troski pieniężne.
— W zeszły poniedziałek udał się pan Neville St Clair do miasta nieco wcześniej niż zwykle, oświadczając, że ma do załatwienia dwie ważne sprawy i obiecując przywieźć synkowi skrzynkę budowlaną. Tego samego dnia, wnet po odjeździe męża, otrzymała jego żona telegraficzną wiadomość, że może odebrać oczekiwany pakiecik znacznej wartości w urzędzie pocztowym towarzystwa żeglugi Aberdeen. Jeżeli dobrze znasz Londyn, to wiesz, że biura tego towarzystwa znajdują się przy ulicy Fresno, która wychodzi na górną ulicę Swandam, gdzie byliśmy dziś w nocy. Pani St Clair zjadła drugie śniadanie i udała się do miasta, gdzie załatwiła
kilka sprawunków, odebrała pakiecik na poczcie i przez ulicę Swandam wróciła na stację kolejową o godzinie czwartej 35 minut. Czy słuchałeś dotąd wszystkiego?
— Wszystko to jest zupełnie jasne.
— Przypominasz sobie może, że w poniedziałek było niezwykle gorąco. Pani St Clair szła dlatego powoli i rozglądała się dokoła w nadziei, że spostrzeże dorożkę, tym bardziej że się jej ta okolica wydawała niezupełnie bezpieczna. Gdy tak szła wzdłuż ulicy Swandam, usłyszała nagle krzyk i stanęła jak martwa z przerażenia, gdyż z okna drugiego piętra spostrzegła swego męża, który patrzył na nią i jakby przyzywał do siebie. Okno było otwarte, tak że wyraźnie mogła rozpoznać jego twarz, która według jej opisu była wtedy niezwykle wzruszona. Gdy tak na nią kiwał, znikła nagle z okna, jak gdyby ktoś za nim stojący porwał go z niepokonaną siłą. Nie uszedł jej uwagi jednak pewien szczegół, mianowicie, że chociaż mąż miał na sobie ten sam ciemny surdut, w którym opuścił dom, to przecież był bez kołnierza i krawata.
Przekonana, że się panu St Clairowi coś musiało przytrafić, wbiegła na schody — albowiem był to właśnie ten dom, w którym mnie dziś w nocy znalazłeś — i przebiegła przez przedpokój, chcąc dostać się na pierwsze piętro; wtem zbliżył się do niej ów Malajczyk, łotr, o którym już wspominałem, i z pomocą Duńczyka, który pełni tam obowiązki pomocnika, wypchnął ją na ulicę. Pełna szalonej obawy i troski chodziła po ulicy, aż wreszcie szczęśliwy traf sprawił, że spotkała na ulicy Fresno kilku strażników, którzy pod wodzą inspektora odbywali obchód. Inspektor wrócił się z nią i dwojgiem ludzi i mimo upartego oporu właściciela domu wtargnął do pokoju, w którym pani St Clair spostrzegła męża. Na całym piętrze nie było nikogo, prócz nędznego kaleki, odstraszającej powierzchowności, który zdaje się tu mieszkał. Tak on, jak i gospodarz zaklinali się, że przez całe popołudnie prócz nich nie było w tym pokoju nikogo. Ich zaklęcia wydały się tak wiarogodne, że inspektor począł już przypuszczać, iż pani St Clair się omyliła, gdy nagle ta z gwałtownym krzykiem pobiegła do skrzyneczki stojącej na stole i zerwała z niej przykrywkę. Wysypało się z niej mnóstwo małych cegiełek budowlanych. Była to zabawka, którą ojciec przyrzekł przynieść do domu.
To odkrycie, jako też widoczne zakłopotanie, jakie okazał kaleka, przekonały inspektora, że sprawa jest poważna. Przeszukano starannie dom i wszystko, co spostrzeżono, wskazywało, że odbyła się tu straszna zbrodnia. Pokój, umeblowany bardzo prosto, sąsiadował z sypialnią, której okna wychodziły na tylną stronę legarów. Między legarami a oknem sypialni znajdowała się wąska droga, która podczas odpływu była sucha, a w czasie przypływu napełniona wodą co najmniej do wysokości pięciu stóp. Okno było szerokie i odsuwane do góry. Przy dokładnym badaniu spostrzeżono ślady krwi na gzymsie, a na podłodze w sypialni były także widoczne pojedyncze krople. Za zasłoną w pokoju mieszkalnym leżały na kupie wszystkie części ubrania pana Neville’a, brakowało tylko surduta. Obuwie, skarpetki, kapelusz, zegarek — wszystko to było zgromadzone bez jakiegokolwiek śladu gwałtu, ale też nie znaleziono nigdzie innych śladów pana Neville’a. Według wszelkich pozorów został on wyrzucony przez okno, gdyż innego wyjścia nie odkryto; podejrzane ślady krwi na gzymsie usuwały nadzieję, że pan St Clair mógł się uratować pływaniem, gdyż właśnie podczas strasznego czynu stan wody był najwyższy. A teraz co do łotrów, którzy jeszcze bardziej wikłali sprawę. Malajczyk był to człowiek o bardzo złej opinii. Ponieważ jednak, według zeznania pani St Clair, stał on na schodach przez kilka sekund po pojawieniu się jej męża w oknie, mógł więc przy dokonaniu zbrodni odgrywać tylko rolę uboczną. Obrona jego polegała na upartym twierdzeniu, że nie wie o niczym. Zastrzegał się przed jakąkolwiek wiadomością o tym, co czyni jego lokator Hugo Boone, i oświadczył, że nie jest w stanie wytłumaczyć, w jaki sposób znalazła się tu odzież zaginionego pana St Claira.
Tyle co do gospodarza. A teraz trochę o kalece, mieszkającym na drugim piętrze tej jaskini. Był on pewnie ostatnim człowiekiem, na którego patrzały oczy pana Neville’a. Nazywa się Hugo Boone, a każdy, kto przechodzi często przez City [centrum Londynu], zna jego odstraszająco wstrętne oblicze. Jest to zawodowy żebrak. Żeby jednak ujść przed policyjnymi
rozporządzeniami co do żebractwa, zajmuje się obok tego drobnym handlem woskowymi zapałkami. Mała przestrzeń ulicy Threadneedle tworzy z lewej strony niewielki kąt. Tam siada co dzień, ten łotr, zakłada na krzyż nogi i rozłożywszy swój drobny zapas towarów, spogląda tak miłosiernie, że do jego wytłuszczonej czapki leżącej na bruku toczy się deszcz pieniędzy.. Nim jeszcze przeczuwałem, że kiedyś zaznajomię się z powodu swego zawodu z tym hultajem, często go obserwowałem i byłem zdumiony olbrzymim plonem, jaki zbierał w bardzo krótkim czasie. Jego osoba jest tak uderzająca, że nikt nie może go nie zauważyć. Wiecheć czerwono — rudych włosów, blada twarz, zeszpecona straszną blizną, która jeden kąt ust podnosi krzywo do góry, szczęki buldoga, para ciemnych oczu, tworzących z barwą włosów dziwny kontrast — oto cechy, odróżniające go od reszty żebraków; odróżniał go też jego dowcip, miał zawsze gotową trafną odpowiedź na każdy żart przechodniów. To jest właśnie ów lokator w znanym ci domu, to człowiek, na którego pan Neville patrzył po raz ostatni.
— Ależ on jest kaleką — rzuciłem. Jakże więc mógłby sam podołać człowiekowi w pełni sił.
— Jest kaleką o tyle, że potrzebuje do chodzenia kuli, zresztą jednak wydaje się silny i dobrze odżywiony. Z pewnością twoje lekarskie doświadczenie nauczyło się, że słabość jednego członka wyrównuje się tym większą siłą drugiego.
— Proszę, opowiadaj dalej.
— Pani St Clair zemdlała na widok śladów krwi, a więc jeden ze strażników odwiózł ją do domu, tym bardziej że jej obecność była zbyteczna przy dalszym badaniu. Inspektor Barton, który prowadził sprawę, zbadał raz jeszcze wszystko jak najdokładniej, nie znalazł jednak nic więcej, co mogłoby wypadek choć trochę wyjaśnić. Popełniono jednak błąd, że natychmiast nie uwięziono Boona, lecz zostawiono go przez kilka minut na wolności, tak że mógł porozumieć się ze swoim przyjacielem Malajczykiem, wnet jednak błąd naprawiono, żebraka uwięziono i przeszukano; jednak nie znaleziono przy nim nic podejrzanego. Wprawdzie na prawym rękawie koszuli znajdowało się kilka krwawych plam, ale uwięziony twierdził, że pochodzą one ze skaleczenia paznokciem, dodając, że i ślady na oknie stąd powstały, gdyż siedział tam niedawno. Przeczył stanowczo, aby kiedykolwiek widział pana Neville’a, i zapewniał, że jak dla policji, tak dla mego jest rzeczą niezrozumiałą, w jaki sposób odzież dostała się do pokoju. Co do zeznania pani St Clair, jakoby widziała męża żywego przy oknie, to musiało się jej śnić lub zdawać. Mimo głośnego oporu został odesłany na policję, zaś inspektor pozostał, aby obserwować odpływ, który miał dostarczyć nowych wskazówek.
I okazało się, że chociaż w mule nie było trupa samego pana Neville’a St Claira, to gdy wody ustąpiły, znaleziono jego surdut. I jak myślisz, co było w kieszeniach?
— Nie mogę odgadnąć.
— Nie, nigdy nie odgadłbyś. Każda kieszeń była napełniona miedzianymi monetami — 421 całych, 270 półpensów. Nic więc dziwnego, że odpływ nie zabrał ze sobą ciężkiego surduta. Ciało ludzkie — to rzecz inna. Między legarami a domem jest silny wir; łatwo więc zrozumieć, że obciążony surdut pozostał, podczas gdy nagie ciało pochłonęła rzeka.
— Słyszałem, że resztę odzieży znaleziono w pokoju. Czyżby ciało było ubrane tylko w surdut?
— Naturalnie, że nie; ale ten fakt świadczy o czym innym. Przypuśćmy, że Boone wyrzucił pana St Claira z okna tak, że tego ludzkie oko nie widziało — co więc przede wszystkim później uczynił? Musiał naturalnie pozbyć się jego ubrania. Porwał więc surdut, aby go wyrzucić, wpadło mu jednak na myśl, że jest za lekki, więc będzie pływał. Czas uciekał, a z dołu słychać było już głos pani St Clair, która chciała wtargnąć do mieszkania; może też jego towarzysz, gospodarz, dał mu jakiś znak, że policja jest w pobliżu. Nie było chwili do stracenia. Spieszy więc do kryjówki, gdzie przechowuje użebrane pieniądze, napycha nimi kieszenie surduta, aby ten mógł się zanurzyć. Wyrzuca go, jak zresztą zrobiłby z innymi częściami ubrania, gdyby nie kroki nadchodzących; zostało mu zaledwie tyle czasu, aby zamknąć okno.
Wszystko to wygląda na dość możliwe.
Musimy na razie opierać się na tych przypuszczeniach, aż znajdzie się coś lepszego. Boone więc, jak mówiłem, został ujęty i oddany na policję; nie można jednak było nic mu wykazać z dawniejszych czasów, co by przeciw niemu świadczyło. Od kilku lat znany był jako zawodowy żebrak, zdawało się jednak, że zresztą prowadzi ciche, nienaganne życie. Tak daleko zaszła sprawa do tej chwili; jeszcze czekają na rozwiązanie pytania, co robił Neville St Clair w jaskini palaczy opium, co się tam z nim stało, gdzie jest teraz i o ile Hugo Boone przyczynił się do jego zniknięcia. Muszę jednak przyznać, że jestem jeszcze bardzo daleko od rozwiązania i że przy całym moim doświadczeniu nic przypominam sobie wypadku tak na pozór prostego, a w gruncie rzeczy przedstawiającego tyle trudności.
Podczas opowiadania Holmesa minęliśmy ostatnie domy przedmieścia, a po obu stronach mieliśmy już zielone zarośla. Przejechaliśmy jeszcze dwie rozproszone wioski, gdzie z niektórych tylko okien błyskało światło.
— Zbliżamy się do See — rzekł Holmes; w tak krótkiej podróży zaczepiliśmy o trzy hrabstwa. Rozpoczęliśmy w Middlesex, przebyliśmy koniuszek Surrey, a teraz kończymy w Kent. Widzisz tam wśród drzew migające światło? Pochodzi ono z „Pod Cedrów”, gdzie oczekuje kobieta, która już na pewno usłyszała tętent kopyt naszego konia.
— Ale dlaczego nie zajmujesz się tą sprawą ze swego mieszkania — zapytałem.
— Gdyż stąd mogę zbierać liczne wiadomości. Pani St Clair odstąpiła mi sama dwa pokoje i możesz być pewny, że równie chętnie przyjmie mojego przyjaciela i kolegę. Ogromnie mi przykro, Watsonie, że przybywam bez żadnych wiadomości dla niej. Oto już jesteśmy na miejscu! Hola!
Zatrzymaliśmy się przed dużą willą otoczoną ogrodami. Natychmiast przybiegł parobek, który potrzymał konia. Wysiedliśmy i wąską, wysypaną żwirem ścieżką poszliśmy do domu. Gdyśmy się zbliżyli, otwarły się drzwi i na progu stanęła drobna blondynka. Ubrana była w lekką jedwabną suknię, ozdobioną koronkami na ramionach i szyi. W powodzi światła, płynącego przez drzwi, uwydatniała się jej postać lekko wygięta naprzód, z jedną ręką na klamce, a drugą wzniesioną jakby z tęsknoty i oczekiwania, z twarzą o badawczych oczach i półotwartych ustach; stojąc tak, wyglądała, jak żywy znak pytania.
— No, cóż jest? zawołała — a gdy spostrzegła, że jest nas dwóch, wydała okrzyk nadziei, który jednak wnet zamarł w westchnieniu, kiedy Holmes wzruszył ramionami i potrząsł głową.
— Nie ma dobrych wiadomości?
— Żadnych.
— Ale nic ma i złych?
— Nie.
— Bogu dzięki. Ale proszę wejść; musi pan być bardzo zmęczony po całym dniu.
— Przedstawiam pani mojego przyjaciela, dr Watsona. Był mi on w rozmaitych sprawach bardzo pomocny i szczęśliwy traf zrządził, żem go spotkał i zaznajomił z naszą sprawą.
— Cieszę się, że mogę pana poznać — odpowiedziała, uścisnąwszy serdecznie moją rękę — proszę tylko wybaczyć, jeśli dzisiejsze przyjęcie pozostawi coś do życzenia; wie pan jednak, jaki cios spotkał nas niespodziewanie.
— Jestem starym żołnierzem, łaskawa pani — a choćbym i nie był, to przecież rozumie się, że nie trzeba żadnych przeproszeń. Będę się uważał za szczęśliwego, jeżeli tylko będę mógł być potrzebnym pani lub mojemu przyjacielowi.
— A teraz, panie Holmes — zaczęła dama, gdyśmy weszli do jasno oświetlonej jadalni, gdzie czekała na nas zimna przekąska — teraz pragnęłabym pana o coś otwarcie zapytać. Zechce pan mi także otwarcie odpowiedzieć?
— Rozumie się, łaskawa pani!
— Niech pan nie bierze w rachubę moich uczuć. Nie jestem ani histeryczką, ani skłonną do zemdlenia. Chodzi mi jedynie tylko o zapatrywanie pana?
— Pod jakim względem?
— Czy pan w głębi duszy wierzy, że Neville jeszcze żyje?
To pytanie zakłopotało Holmesa.
— A więc otwarcie! — powtórzyła.
On usiadł w fotelu, a ona stojąc przed nim, patrzyła badawczo.
— Jeśli mam wyznać prawdę, łaskawa pani, to nie.
— Sądzi więc pan, że nie żyje?
— Tak, tak myślę.
— Zamordowany.
— Tego na pewno nie twierdzę; może.
— A którego dnia mógłby być zamordowany?
— W poniedziałek.
— A więc niech pan będzie tak dobry i wytłumaczy mi, jak to się stało, że dziś otrzymałam od niego list.
Sherlock Holmes skoczył z krzesła jakby zelektryzowany.
— Co? — zakrzyknął.
— Tak, dzisiaj. Uśmiechnięta stała przed nim, trzymając list w ręce.
— Czy mogę przeczytać?
— Naturalnie.
Wyrwał jej z ręki list, wygładził, zbliżył lampę i najdokładniej przeglądnął. Wstałem i ja, spoglądając mu przez ramię. Koperta była z grubego papieru, stempel z Gravesend, data dzisiejsza, a właściwie wczorajsza, bo dawno było już po północy.
— Niewprawne pismo — mruknął Holmes. Z pewnością nie jest to ręka męża pani?
— Nie, ale list jest od niego.
— Wygląda tak, jakby piszący musiał się dopiero dokładnie dowiadywać o adres.
— Z czego pan to wnosi?
— Nazwisko — jak pani widzi, jest zupełnie czarne, gdyż atrament sam wysychał. Reszta jest czarno — szara, to znaczy użyto bibuły. Gdyby napisano wszystko od jednego razu i osuszano bibułą, nie wystąpiłby żaden wyraz tak czarno. Piszący napisał najpierw nazwisko, potem nastąpiła przerwa, zanim uzupełnił wszystko adresem, co dowodzi, że przyszło mu niełatwo wysłanie listu, jest to tylko drobnostka, ale właśnie nie ma nic ważniejszego nad drobnostki. A teraz oglądnijmy list. O, jest tu coś!
— Tak, jego pierścień z pieczątką.
— Czy pani jest przekonana, że to pismo męża?
— Tak, jeden z rodzajów jego pisma.
— Jeden?
— Pismo, gdy mu się spieszyło. Jest ono inne od zwyczajnego, ale znam je dobrze.
Na papierze były następujące słowa:
„Najdroższa, nie obawiaj się. Wszystko będzie dobrze. Zaszła wielka omyłka, która wnet się wyjaśni. Miej cierpliwość.
Neville”.
— Napisany ołówkiem, na półćwiartce, bez żadnego znaku wodnego! Hm! rzucony do skrzynki w Gravesend przez człowieka, ma brudny wielki palec. Ha! i koperta, jeśli się nie mylę, jest zaklejona przez kogoś, kto pali tytoń. Czy pani jest zupełnie pewną, że to pismo męża?
— Zupełnie. Neville pisał te słowa.
— List ten nadano dzisiaj w Gravesend. Chmury zaczynają się rozjaśniać, chociaż nie można twierdzić, że niebezpieczeństwo już minęło.
— Ale on żyje, prawda, panie Holmes?
— Prawdopodobnie. Chyba, że jest to tylko podstęp, celem wprowadzenia nas na fałszywe ślady. Pierścień nie dowodzi niczego, bo mógł mu zostać zabrany.
— Nie, nie, to jest stanowczo jego pismo.
— Dobrze. Jednak list napisany był już w poniedziałek, a jest dziś dopiero nadany.
— To przecież możliwe.
— Jeżeli tak, to w tym czasie mogło się coś stać.
— Ach, panie Holmes, niech mi pan nie odbiera nadziei. Wiem na pewno, że mu się nic nie stało. Między nami istniał taki związek duchowy, że musiałabym przeczuć, gdyby mu groziło niebezpieczeństwo. Właśnie tego dnia, gdy go widziałam po raz ostatni, zranił sobie palec, a był „wtedy w sypialni; ja byłam w tej chwili w jadalni, a jednak przybiegłam zaraz pędzona nieomylną pewnością, że mu się coś przydarzyło. Jeżeli więc odczuwałam taką drobnostkę, to czyż pan może sądzić, abym nie przeczuła jego śmierci.
— Za wiele już przeżyłem, aby nie być przekonany o tym, że uczucie kobiety więcej jest „warte niż wnioski zimnego rozumu. Do tego jeszcze znalazła pani w tym liście silne poparcie swego twierdzenia. Jeżeli więc mąż pani żyje i nawet może pisać listy, to dlaczegóż się ukrywa?
— O tym nie mam pojęcia.
— Czy nie zostawił pani żadnych wskazówek, gdy w poniedziałek odchodził z domu?
— Nie.
— I bardzo była pani zdziwiona, zobaczywszy go na ulicy Swandam?
— Nadzwyczajnie.
— Czy okno było otwarte?
— Tak.
— Więc mógł zawołać panią?
— Tak jest.
— Jednak — o ile pamiętam — wydał tylko jakiś nieartykułowany okrzyk!
— Tak.
— Który pani wzięła za wołanie o pomoc!
— Tak. Podniósł także ręce.
— Mógł to jednak być okrzyk zdumienia, a podniesienie rąk spowodowane było niespodziewanym widokiem pani.
— I to być może.
— Czy pani się zdawało, jakby go ktoś odciągnął w tył?
— Znikł bardzo nagle.
— Mógł sam odskoczyć. Nie widziała pani nikogo więcej w pokoju?
— Nie, ale ten straszny człowiek przyznał, że tam był, a na schodach stał Malajczyk.
— Słusznie. A czy mąż, o ile pani spostrzegła, miał zwykłe swe ubranie?
— Tak, tylko bez kołnierza i krawata. Widziałam wyraźnie gołą szyję.
— Czy kiedyś mówił o ulicy Swandam?
— Nigdy.
— Nie zauważyła pani u niego oznak zażywania opium?
— Nigdy.
— Dziękuję pani. Są to główne dane, z których wyciągnę coś pewnego. Teraz zjemy wieczerzę i pójdziemy spocząć, bo jutro czeka nas niespokojny dzień.
Wielki, wygodny pokój był już dla nas przygotowany; ja, bardzo zmęczony przygodami wczorajszego dnia, położyłem się zaraz do łóżka. Holmes zaś mógł wytrzymać bez odpoczynku całe dni i tygodnie, dopóki nie rozwiązał problemu, który go zajmował. Oświetlał sprawę ze wszystkich stron, zmieniał to i owo, gromadził niezmordowanie materiał dowodowy, aż wreszcie znalazł rozwiązanie lub przekonał się, że dowody są jeszcze niewystarczające.
Wiedziałem więc dobrze, że i dzisiaj przygotowuje się do takiego posiedzenia nocnego. Zdjął surdut i kamizelkę, włożył obszerny, niebieski szlafrok i pozbierał wszystkie poduszki, jakie znalazł na łóżku, sofie i fotelach. Ułożył z nich rodzaj wschodniego kobierca, na którym usiadł, założywszy nogi, i położył przed sobą paczkę tytoniu i pudełko zapałek. Przy mdłym świetle lampy — widziałem go — siedział paląc swą starą fajkę, cichy, nieruchomy, jakby bezprzytomny, z oczami utkwionymi w sufit; błękitne chmury dymu otaczały jego postać, tylko wydatne rysy twarzy były oświetlone. Tak siedział, gdy zbudzony jego wołaniem o wschodnie słońca otwarłem oczy. Jeszcze trzymał w ustach fajkę, jeszcze wił się z niej dym, a cały pokój napełniał gęsty zapach tytoniowy; nie było tylko owej paczki tytoniu, którą widziałem w nocy.
— Nie śpisz już, Watsonie? — zapytał.
— Nie.
— Jesteś gotowy do rannej podróży?
— Naturalnie.
— A więc ubieraj się. Nikt się jeszcze nie rusza, ale wiem, gdzie śpi parobek, i wnet dostaniemy powóz.
Śmiał się przy tym do siebie, oczy jego rzucały iskry, słowem zmienił się zupełnie i nikt nie poznałby w nim posępnego myśliciela z ubiegłej nocy. Ubierając się, spojrzałem na zegar. Nic dziwnego, że się nikt nie ruszał, gdyż było dopiero dwadzieścia pięć minut po czwartej. Zaledwie się ubrałem, gdy wszedł Holmes, oznajmiając, że już zaprzęgają.
— Muszę wypróbować jedną z moich teoryj — rzekł, wciągając trzewiki. Wiesz, Watsonie — według mego przekonania — widzisz przed sobą największego osła w Europie. Zasługuję na takie kopnięcie, żebym stąd zaleciał do Charing Cross. Ale sądzę, że wreszcie znalazłem klucz i do tej tajemnicy.
— A gdzież on jest? — zapytałem z uśmiechem.
— W łazience — odparł. Tak, wcale nie żartuję — ciągnął dalej, widząc moją minę niedowiarka. — Właśnie tam byłem i wziąłem go do torby. Dalej więc, chłopcze, zobaczymy, czy się nada do zamka.
Cichutko zeszliśmy ze schodów i stanęliśmy w jasnym, porannym słońcu. Pojazd stał już gotowy, a półubrany parobek trzymał konia. Prędko wsiedliśmy i skierowaliśmy się w stronę Londynu. Liczne domy po obu stronach drogi były jeszcze ciche i martwe i tylko trochę hałasu czyniły wozy wiejskie, zwożące na targ jarzyny; zresztą całe miasto pogrążone było w śnie.
— Ten wypadek jest pod pewnym względem bardzo osobliwy — rzekł Holmes, popędzając galopem konia. — Byłem ślepy jak kret, ale zawsze lepiej później zmądrzeć niż nigdy.
Wjechaliśmy w ulice dzielnicy Surrey; tu dopiero zobaczyliśmy gdzieniegdzie jakiegoś rannego ptaszka, wyglądającego zaspanymi oczami przez okno. Przez ulicę Mostu Waterloo dostaliśmy się nad rzekę, następnie skręciliśmy na prawo i stanęliśmy na ulicy Bow. Sherlock Holmes był na policji dobrze znany, więc też obaj strażnicy ukłonili mu się uprzejmie; jeden potrzymał konia, a drugi wprowadził nas do środka.
— Kto ma służbę? — zapytał Holmes.
— Inspektor Bradstreet.
— A dzień dobry Bradstreet, jak się macie?
Na korytarzu wyłożonym kamiennymi płytami ukazał się wysoki, okazały urzędnik, w urzędowej czapce i mundurze.
— Czy mógłbym zamienić z wami parę słów, Bradstreet?
— Naturalnie. Wejdź no pan tylko do pokoju.
Był to pokoik mały, urządzony jak biuro. Na stole leżała ogromna księga, w ścianie sterczał telefon. Inspektor siadł przy pulpicie.
— Czym mogę panu służyć?
— Przybywam z powodu tego żebraka Boona, tego człowieka, wie pan, który jest podejrzany o udział w zniknięciu pana Neville St Clair z Lee.
— Tak, jest tu umieszczony i ma być dalej przesłuchany.
— To mi już powiedziano. Czy jest tutaj?
— Tak, w jednej z cel.
— Czy zachowuje się spokojnie?
— Tak, nie ma z nim kłopotu, tylko jest to straszny brudas.
— Brudny?
— Tak. Ledwo zdołaliśmy go skłonić do umycia rąk; twarz ma tak czarna jak kotlarz. Ale skoro tylko śledztwo będzie w toku, musi się poddać obowiązkowej kąpieli więziennej i, na honor, gdy go pan zobaczy, będzie musiał pan przyznać, że ogromnie jej potrzebuje.
— Chciałbym go zobaczyć.
— Doprawdy? To łatwo uskutecznić. Proszę iść ze mną. Torbę może pan tu zostawić.
— Nie, dziękuję, wezmę ją lepiej ze sobą.
— A więc dobrze. Oto tu, proszę.
Sprowadził nas na dół, otworzył zaryglowane drzwi i zszedł krętymi schodami na biało tynkowany korytarz, na którym po obu stronach widniał rząd drzwi.
— Trzecie drzwi na prawo prowadzą do niego — rzekł inspektor. Te tutaj.
Powoli odsunął zasuwkę i spojrzał przez otwór w górnej części drzwi.
— Śpi — rzekł. Możemy go teraz wygodnie zobaczyć. Zbliżyliśmy się obaj i spojrzeliśmy przez kratę. Więzień zwrócony twarzą ku nam leżał pogrążony w głębokim śnie, oddychając ciężko i powoli. Był średniego wzrostu, nędznie ubrany, stosownie do swego zawodu, a przez dziury potarganego surduta widać było pstrą koszulę. Inspektor słusznie nazwał go nadzwyczajnym brudasem, a jednak i ten brud nie ukrywał jego odstraszającej brzydoty. Zabliźniona szrama biegła szeroką pręgą od oka do brody i wskutek zrośnięcia podciągnęła tak górną wargę, że trzy zęby były odkryte, co czyniło wrażenie ciągłego wykrzywiania się. Gęsty snop rudożółtych włosów spadał mu na oczy i czoło.
— Czyż to nie Adonis? — żartował inspektor.
— W każdym razie potrzebuje umycia — zauważył Holmes. — Ponieważ tego się spodziewałem, pozwoliłem sobie przynieść potrzebne do tego rzeczy.
To mówiąc otworzył swą torbę i ku mojemu ogromnemu zdziwieniu wydobył z niej dużą gąbkę do mycia.
— Ha, ha! — śmiał się inspektor — co za dowcipny człowiek z pana!
— Proszę bardzo o łaskawe otworzenie tych drzwi, a więzień pokaże nam swoje piękne oblicze.
— Mogę to uczynić — odrzekł inspektor. — Nie przynosi on zaszczytu tutejszemu więzieniu — ciągnął dalej.
Włożył klucz do zamku, otworzył cicho i wszyscy trzej weszliśmy do celi. Więzień nawet się nie ruszył, lecz spał dalej mocno. Holmes wziął dzbanek z wodą, zwilżył gąbkę i dwa razy potarł nią silnie twarz śpiącego.
— Moi panowie, pozwólcie sobie przedstawić pana Neville’a St Claira z Lee w hrabstwie Kent — zawołał głośno.
Nigdy w życiu nie widziałem czegoś podobnego. Twarz człowieka łuszczyła się pod gąbką, jak kora od drzewa. Zniknęła wstrętna bura barwa! Zniknęła straszna szrama i zeszpecona górna warga, która sprawiała odstraszający, złośliwy wyraz twarzy! Silnym targnięciem zerwał Holmes rozczochrane, rude włosy i oto przed nami na łóżku siedział mężczyzna blady, smutny i delikatny, o czarnych włosach i delikatnej cerze; rękami tarł oczy i rozespany spoglądał naokoło siebie. Nagle zrozumiał swe położenie i ukrywszy twarz w poduszkach, począł głośno krzyczeć.
— Wielki Boże! — zawołał inspektor — ależ to istotnie zaginiony. Poznaję go z fotografii.
Więzień podniósł się ze spokojem człowieka, który poddał się już swojemu losowi.
— A więc niech tak będzie — rzekł. — A teraz proszę mi powiedzieć, o co jestem obwiniony?
— O usunięcie pana Neville’a St Claira — chociaż właściwie już pan o to nie możesz być obwiniony, chyba żeby sąd chciał wnieść skargę o usiłowane samobójstwo — rzekł śmiejąc się inspektor. — Już dwadzieścia siedem lat służę tutaj, ale coś podobnego jeszcze mi się nie zdarzyło.
— Jeżeli jestem Nevillem St Clair, to oczywiście nie mogłem popełnić żadnego zabójstwa, a zatem jestem tutaj trzymany bezprawnie.
— Nie popełnił pan żadnej zbrodni, ale wielki błąd — rzekł Holmes. — Lepiej by pan zrobił, gdybyś był zwierzył się swej żonie.
— Nie chodziło mi tyle o żonę, co o dzieci — jęknął więzień. — Mocny Boże, one miałyby się wstydzić z powodu swego ojca! O, co za hańba! Co ja pocznę!
Wtedy Sherlock Holmes usiadł przy nim na łóżku i przyjaźnie położył mu rękę na ramieniu.
— Gdyby się sprawę pańską oddało sądowi — rzekł — to naturalnie wyszłaby ona na widok publiczny. Jeżeli jednak udowodni pan policji, że nie ma żadnego powodu do wnoszenia skargi, w takim razie cała historia pozostanie tajemnicą i nie dostanie się do dzienników. Inspektor Bradstreet spisze wszystko, co nam pan wyzna, i przedłoży to zeznanie tylko władzy, której należy. W ten sposób nie będzie trzeba oddawać sprawy do sądu.
— Niech panom Bóg to wynagrodzi — zawołał namiętnie St Clair. — Wolałbym więzienie, a nawet śmierć, niż zdradzić swoją nędzną tajemnicę i sprowadzić hańbę na moje dzieci.
— Panowie jesteście pierwszymi, którym opowiadam swoją historię. Ojciec mój był nauczycielem w Chesterfield i dał mi znakomite wychowanie. W młodości dużo podróżowałem, następnie wstąpiłem na scenę, w końcu zaś zostałem sprawozdawcą pewnego pisma londyńskiego. Raz zażyczył sobie dyrektor naszego dziennika artykułu o żebraninie w Londynie, zobowiązałem się dostarczyć mu takiego. Był to powód późniejszych moich przygód. Aby zgromadzić potrzebny materiał do artykułu, spróbowałem osobiście zajmować się żebraniną. Jako dawny aktor byłem wtajemniczony we wszystkie sekrety przebierania się, tak że nawet swojego czasu bardzo słynąłem z tej sztuki. Talent mój przydał mi się teraz. Wymalowałem twarz, a celem nadania sobie wyrazu wzbudzającego litość narysowałem straszną szramę i podciągnąłem górną wargę za pomocą wąskiego paska lepkiego plastra barwy ciała. Do tego dodałem czerwoną perukę i odpowiedni strój i tak przygotowany usadowiłem się w najbardziej ożywionej części miasta, pozornie jako handlarz zapałkami, w istocie jako żebrak. Siedem godzin oddawałem się interesowi, a gdy wieczorem wróciłem do domu, przekonałem się ku mojemu wielkiemu zdziwieniu, że zebrałem aż dwadzieścia sześć szylingów i cztery pensy.
Napisałem artykuł i nie myślałem już wcale o tej sprawie, gdy niedługo potem zdarzyło się, że musiałem wykupić weksel 25–funtowy, podpisany przeze mnie dla przyjaciela. Nie wiedziałem, jak zdobyć tyle pieniędzy, aż nagle wpadła mi szczęśliwa myśl. Przede wszystkim więc poprosiłem wierzyciela o czternastodniową zwłokę, następnie wziąłem urlop na ten czas i jako żebrak, przebrany jak poprzednio, puściłem się na miasto. W dziesięć dni zebrałem pieniądze i zapłaciłem dług.
Możecie sobie panowie wyobrazić, jak mi teraz było ciężko zabrać się do wyczerpującej pracy, przynoszącej mi zaledwie dwa funty tygodniowo, wiedząc, że za pomocą odrobiny szminki mogę, siedząc spokojnie, zebrać do czapki tyle właśnie za jeden dzień. Toczyłem długą walkę z swą dumą i chciwością, aż wreszcie ta ostatnia zwyciężyła. Porzuciłem więc dziennikarstwo i odtąd siadywałem sobie co dzień w kącie, upatrzonym już poprzednio, i wzbudzając swym opłakanym wyglądem „współczucie przechodniów, napełniałem swą czapkę i kieszenie miedziakami. Jeden tylko człowiek znał moją tajemnicę. Był nim właściciel nędznej knajpy na ulicy Swandam, gdzie przychodziłem, aby rano przebierać się za żebraka, a
wieczorem zamieniać się w zamożnego mieszczucha. Człowiekowi temu płaciłem dobrze za pokój, a więc wiedziałem, że nie zdradzi tajemnicy.
Wkrótce okazało się, że posiadam wcale znaczną sumę. Jest to rzecz trudna do uwierzenia, że każdy żebrak uliczny w Londynie może zebrać rocznie siedemset funtów — a przecież tyle co najmniej wynosił mój przeciętny dochód; nadto muszę dodać, że wiodło mi się nadzwyczaj dobrze, gdyż z czasem zasłynąłem w całym mieście jako człowiek dowcipny, mający na wszystko gotową, a trafną odpowiedź. Mnóstwo miedziaków i srebrniaków przez cały dzień płynęło do mej czapki i było źle, kiedy dochód dzienny był mniejszy niż dwa funty.
Z bogactwem wzrastała chciwość. Nabyłem willę, ożeniłem się i nikt nie przeczuwał, czym się właściwie zajmuję. Moja dobra żona wiedziała tylko, że mam w mieście coś do czynienia, ale ani nie przypuszczała, co by to być mogło.
W zeszły poniedziałek, gdy ukończyłem swą pracę i właśnie ubierałem się w wynajętym mieszkaniu, ujrzałem nagle przez okno moją żonę, która stała na ulicy i ku wielkiemu memu zdziwieniu i przerażeniu już mnie spostrzegła. Wydałem okrzyk zdumienia i podniosłem ręce, aby zasłonić twarz; następnie „wpadłem do gospodarza, błagając go, aby nikogo nie wpuszczał. Na dole słyszałem już głos żony, wiedziałem jednak, że nie dostanie się do mnie. Szybko rozebrałem się, włożyłem swój strój żebraczy, ucharakteryzowałem twarz i nasadziłem perukę. Nie poznałaby mnie nawet własna żona. Ale nagle przypomniałem sobie, że mogą przeszukiwać pokój, a wtedy zdradzi mnie zdjęta odzież. Otworzyłem prędko okno, przy czym jednak rozdarłem sobie ranę, którą zadałem sobie jeszcze rano w domu, w swej sypialni. Następnie chwyciłem surdut, obciążyłem go miedziakami, wziętymi ze skórzanej torby i wyrzuciłem go przez okno do Tamizy. To samo miałem zrobić z resztą odzieży, ale ze schodów słychać już było kroki strażników, zaś w parę minut potem — ku wielkiej mojej uldze — zostałem ujęty nie jako sam Neville St Clair, lecz jego morderca.
Dalszych wyjaśnień już chyba nie trzeba. Byłem zdecydowany zachowywać swą maskę, jak długo się to uda, i stąd to pochodzi moje upodobanie w brudzie. Ponieważ wiedziałem, że żona musi być w strasznej trwodze, dałem Malajczykowi swój pierścień w chwili, gdy nie zwracano na mnie uwagi, i prosiłem, aby go odesłał do niej wraz z pospiesznie napisaną karteczką, w której ją uspokoiłem co do swego losu.
— Tę karteczkę otrzymała dopiero wczoraj — rzekł Holmes.
— Wielki Boże! Co za straszny tydzień musiała przeżyć!
— Policja strzegła gospodarza — wtrącił inspektor — myślę więc, że było dla niego dość trudną rzeczą oddać niepostrzeżenie list na pocztę. Prawdopodobnie polecił to któremuś z majtków, a ten pewno za parę dni przypomniał sobie o liście.
— Tak, tak — potwierdził Holmes — z pewnością tak było. Nigdy pan nie był karany z powodu żebractwa?
— Często, ale cóż mi tam kara pieniężna!
— A jednak z tym musi być raz koniec — rzekł Bradstreet. Jeżeli policja ma milczeć, to nie może dalej istnieć żaden Hugo Broone.
— Przysiągłem to już sobie najuroczyściej.
— W takim razie prawdopodobnie nie będzie się czyniło żadnych kroków w tej sprawie. Gdyby jednak schwytano pana na żebractwie, wyjawimy wszystko. Panu Holmesowi winniśmy wielką wdzięczność za wyjaśnienie sprawy. Bardzo chciałbym wiedzieć, w jaki sposób dochodzi pan do swych osobliwych wniosków?
— Do tego ostatniego doszedłem, siedząc na pięciu poduszkach i wypaliwszy wielką porcję tytoniu. A teraz, Watsonie, pojedziemy na Baker Street, a myślę, że trafimy właśnie na śniadanie.
BŁĘKITNY KARBUNKUŁ
Nazajutrz po Bożym Narodzeniu wpadłem do mego przyjaciela Sherlocka Holmesa z zamiarem złożenia mu życzeń. Leżał wyciągnięty na kanapie, w szkarłatnym szlafroku; po prawej strome, tuż pod ręką, miał podstawkę do fajek i stertę zgniecionych gazet porannych, widać niedawno przeczytanych. Koło kanapy stało drewniane krzesło, a na jego poręczy wisiał stary, zniszczony kapelusz pilśniowy, popękany w kilku miejscach. Szkło powiększające i szczypce, leżące na siedzeniu krzesła, nasuwały przypuszczenie, że został on tak zawieszony dla przeprowadzenia skrupulatnego badania.
— Jak widzę, jesteś zajęty — powiedziałem — może ci przeszkadzam?
— Wcale mc. Jestem rad, że przyszedł przyjaciel, z którym mogę omówić moje wnioski. Sprawa jest najzupełniej błaha — wskazał palcem w stronę starego kapelusza — ale zawiera pewne punkty ciekawe, a nawet pouczające.
Rozsiadłem się w fotelu i zacząłem grzać ręce przy trzaskającym ogniu, gdyż właśnie zaczęły się ostre mrozy i okna były pokryte grubą warstwą szronu.
— Kapelusz ten wygląda tak niewinnie — zauważyłem — a jest zapewne kluczem do rozwiązania jakiejś mrożącej krew w żyłach tajemnicy i pomoże ci schwytać zbrodniarza.
— Nie, nie, to nie zbrodnia — powiedział Sherlock Holmes śmiejąc się — tylko jedna z tych zabawnych drobnych historii, jakie zdarzają się, kiedy na przestrzeni kilku mil kwadratowych ocierają się o siebie cztery miliony ludzi. Tam, gdzie działa i przeciwdziała tak wielka masa ludzka, można oczekiwać każdej kombinacji zdarzeń, można napotkać wiele drobnych spraw ciekawych i dziwnych, wcale nie kryminalnych. Spotykaliśmy się już z takimi.
— I to dość często — zauważyłem. — Z ostatnich sześciu spraw, które zanotowałem, trzy były całkowicie pozbawione cech prawnego przestępstwa.
— Istotnie, masz na myśli próbę odzyskania fotografii Ireny Adler, dziwną sprawę Mary Sutherland i przygodę człowieka z zajęczą wargą.
Myślę, że i tę drobną sprawę będzie można zaliczyć do tej samej kategorii. Czy znasz Petersona, posłańca?
— Tak.
— Właśnie do niego należy ta zdobycz.
— Więc to jego kapelusz?
— Nie, znalazł go, a właściciel jest nieznany. Proszę cię, byś spojrzał na niego nie jak na zniszczone nakrycie głowy, ale jak na problem, który musisz rozwiązać. Najpierw jednak powiem ci, jak się tu znalazł. Pojawił się u mnie rano, w dniu Bożego Narodzenia, w towarzystwie dużej, tłustej gęsi, która zapewne piecze się teraz u Petersona. Fakty przedstawiają się następująco: Około czwartej tego ranka Peterson, który, jak wiesz, jest bardzo porządnym człowiekiem, wracał ze skromnej zabawy koleżeńskiej do domu i szedł właśnie przez Tottenham Court Road. Nagle ujrzał przed sobą w świetle latarni gazowej wysokiego mężczyznę, chwiejącego się nieco na nogach, który niósł białą gęś przerzuconą przez ramię. Peterson doszedł właśnie do rogu Goodge Street, kiedy między nieznajomym a jakąś bandą łobuzów wybuchła sprzeczka. Jeden z nich zrzucił mężczyźnie kapelusz, tamten zaś podniósł laskę, by się bronić, ale zamachnął się tak nieszczęśliwie, że zbił szybę wystawową, która znajdowała się za nim. Peterson rzucił się, aby bronić nieznajomego, ale ten, przestraszony zbiciem szyby i widząc nadbiegającego człowieka w mundurze, upuścił gęś, wziął nogi za pas i zniknął w labiryncie małych uliczek, które leżą na tyłach Tottenham Court Road. Na widok Petersona napastnicy również uciekli i tak stał się on panem pola bitwy, jak również łupów w postaci tego zniszczonego kapelusza i wspaniałej gęsi świątecznej.
— Którą z pewnością oddał właścicielowi.
— W tym właśnie problem, mój stary. Co prawda, na małej kartce przyczepionej do lewej łapy ptaka był napis: „Dla pani Henrykowej Baker”, a na podszewce tego kapelusza można odcyfrować również inicjały „HB”, ale w naszym mieście mieszka kilka tysięcy Bakerów i kilkuset Henryków Bakerów, niełatwo więc będzie oddać zgubioną własność jednemu z nich.
— Co potem zrobił Peterson?
— Zaraz z samego rana przyniósł mi kapelusz i gęś, wiedząc, że interesują mnie najdrobniejsze sprawy. Gęś zatrzymałem aż do dzisiejszego ranka, kiedy to pomimo lekkiego mrozu pojawiły się widome oznaki, że niezwłocznie powinna zostać zjedzona. Jej znalazca zabrał ją więc stąd, by dopełnić ostatecznego przeznaczenia gęsiego rodu, a ja tymczasem zachowałem kapelusz nieznanego dżentelmena, który zgubił swój świąteczny obiad.
— Czy nie dał ogłoszenia?
— Nie.
— Jakie więc masz poszlaki co do jego osoby?
— Tylko tyle, ile można wywnioskować na podstawie obserwacji.
— Tego kapelusza?
— Tak.
— Chyba żartujesz? Czegóż można się dowiedzieć ze starego, zniszczonego pilśniu?
— Tu masz szkło powiększające. Znasz moje metody; co możesz powiedzieć o człowieku, który nosił ten kapelusz?
Wziąłem go do ręki i zacząłem niezdecydowanie obracać. Był to zwykły czarny kapelusz, okrągły, twardy i bardzo zniszczony. Podszewka z czerwonego jedwabiu, ale mocno wypłowiała. Nie miał nazwy firmy, ale, jak to zauważył Holmes, inicjały „HB” wydrapane na brzegu skórki. W jednym miejscu ronda zrobiony został otworek dla gumki, której zresztą brakowało. Poza tym był pognieciony, bardzo zakurzony i poplamiony, chociaż w kilku miejscach ktoś widocznie chciał ukryć te plamy smarując je atramentem.
— Nic nie widzę — powiedziałem oddając kapelusz przyjacielowi.
— Wprost przeciwnie, Watsonie, możesz dostrzec wszystko, tylko nie potrafisz rozumować na podstawie tego, co widzisz. Obawiasz się samodzielnie wyciągać wnioski.
— A więc powiedz mi, co wnioskujesz na podstawie tego kapelusza?
Wziął go do ręki i spojrzał w charakterystyczny, badawczy sposób.
— Może nie nasuwa on zbyt wiele przypuszczeń — zauważył — a jednak na jego podstawie można wysnuć parę wniosków zupełnie oczywistych i parę o wszelkich cechach prawdopodobieństwa. To, że jego właściciel jest człowiekiem pracującym, jest zupełnie oczywiste na pierwszy rzut oka, jak również to, że jeszcze trzy lata temu powodziło mu się zupełnie dobrze, choć teraz znalazł się w biedzie. Jest teraz mniej przewidujący niż dawniej, co dowodzi upadku duchowego, a to razem z pogorszeniem się jego sytuacji materialnej wskazuje, że jest pod jakimś złym wpływem, zapewne alkoholu. To by również potwierdzało oczywisty fakt, że przestała go kochać żona.
— Ależ mój drogi…
— Zachował jednak pewną dozę szacunku dla samego siebie — ciągnął Holmes nie zwracając uwagi na mój okrzyk. — Jest człowiekiem, który prowadzi siedzący tryb życia, znajduje się w kiepskiej kondycji fizycznej, jest w średnim wieku, ma szpakowate włosy — strzygł je kilka dni temu i natłuszczał cytrynowym kremem. Oto są pewne wnioski, które można wyciągnąć na podstawie tego kapelusza. Przy okazji muszę dodać, iż prawdopodobnie w domu nic ma instalacji gazowej.
— Ty chyba kpisz sobie ze mnie.
— Ani trochę. Czyż to możliwe, że nawet teraz, kiedy podaję ci moje spostrzeżenia, nie pojmujesz, jak do tego doszedłem?
— Bez wątpienia jestem skończonym głupcem, ale przyznaję, że nie nadążam za biegiem twych myśli. Na przykład jak doszedłeś do tego, że człowiek ten pracuje umysłowo?
W odpowiedzi Holmes założył na głowę kapelusz, który wpadł mu aż po nasadę nosa.
— Po prostu zagadnienie pojemności czaszki, tylko człowiek o dużym mózgu może go nosić.
— A pogorszenie się sytuacji materialnej?
— Ten kapelusz ma trzy lata. Takie płaskie ronda o podwiniętych brzegach weszły wtedy w modę. Jest to kapelusz w najlepszym gatunku. Spójrz na wstążkę z jedwabnej mory i doskonałą podszewkę. Jeżeli ten człowiek mógł sobie pozwolić trzy lata temu na kupno tak drogiego kapelusza i do tej pory go nosi, dowodzi to, że jego pozycja w świecie znacznie się obniżyła.
— To rzeczywiście jasne. Ale co z przewidywaniem i duchowym upadkiem?
Sherlock Holmes zaśmiał się.
— Tu mamy przewidywanie — powiedział kładąc palec na małym kółeczku i pętelce od gumki. — Przy gotowych kapeluszach nigdy nie ma gumki… Trzeba ją specjalnie zamawiać. Jasne więc, że posiadał pewną zdolność przewidywania, gdyż zabezpieczył się przeciwko wiatrowi. Ponieważ jednak zauważyliśmy, że zerwał gumkę i nie zatroszczył się o zastąpienie jej nową, jest oczywiste, że obecnie jest mniej przewidujący niż dawniej, a to dowodzi pewnej abnegacji. Usiłował jednak ukryć niektóre plamy smarując je atramentem, co świadczy, że niezupełnie zatracił poczucie godności osobistej.
— Twoje rozumowanie ma wszelkie cechy prawdopodobieństwa.
— Następne punkty: że jest w średnim wieku, szpakowaty, że ostatnio strzygł się i używał kremu cytrynowego, można ustalić po dokładnym zbadaniu dolnej części podszewki. Przez szkło powiększające widać dużą ilość równo ściętych włosów, które lepią się i wydzielają wyraźny zapach kremu cytrynowego. Ten kurz, który można dostrzec na kapeluszu, nie jest chropowatym, szarym pyłem ulicznym, ale miękkim, brązowym kurzem domowym i wskazuje na to, że kapelusz wisiał w domu dość długo, ślady natomiast wilgoci na wewnętrznej stronie są przekonującym argumentem, że właściciel kapelusza łatwo się poci, a więc jest marnego zdrowia.
— Ale co z jego żoną? Powiedziałeś, że go przestała kochać.
— Ten kapelusz nie był od tygodni czyszczony. Jeżeli ciebie, mój drogi Watsonie, zobaczę z tygodniową kolekcją kurzu na kapeluszu i jeżeli twoja żona pozwoli ci wyjść w takim stanie z domu, pomyślę sobie, że spotkało cię podobne nieszczęście i że twoja żona przestała cię kochać.
— Może on jest kawalerem?
— O nie, niósł gęś do domu jako prezent pojednania. Przypomnij sobie kartkę na łapie ptaka.
— Na wszystko masz gotową odpowiedź. Ale jak u licha wywnioskowałeś, że w domu nic ma gazu?
— Jedna plama ze stearyny albo nawet dwie mogły się znaleźć przypadkowo, ale jeżeli jest ich co najmniej pięć, niewątpliwie można założyć, że ta osoba często ma do czynienia z palącą się świecą — na przykład idzie w nocy po schodach z kapeluszem w jednej ręce i kapiącą świecą w drugiej. Przecież lampa gazowa nie plami. Czy ci to wystarcza?
— Bardzo to wszystko logiczne — powiedziałem śmiejąc się — ale przed chwilą powiedziałeś, że nie zostało popełnione żadne przestępstwo i nikomu nie stało się nic złego poza zgubieniem gęsi, wydaje mi się więc, że niepotrzebnie tracisz czas i energię.
Sherlock Holmes już otworzył usta, by mi odpowiedzieć, gdy nagle drzwi się otworzyły i Peterson wpadł do pokoju; był zaczerwieniony, twarz jego wyrażała oszołomienie i zdumienie.
— Gęś, panie Holmes, ta gęś, panie! — ledwie mógł złapać oddech.
— Co się z nią stało? Czy ożyła i wyfrunęła przez okno kuchenne? — Holmes odwrócił się na kanapie, by lepiej widzieć podnieconą twarz przybyłego.
— Niech pan spojrzy, co moja żona znalazła w jej żołądku! — Wyciągnął dłoń, na której leżał skrzący się błękitny kamień, nieco mniejszy od ziarna fasoli, ale o takiej czystości i blasku, że promieniował w ciemnym wgłębieniu dłoni jak elektryczny punkcik.
Sherlock Holmes gwizdnął i usiadł ze zdumienia.
— Na Jowisza, Petersonie, znalazłeś skarb. Zapewne wiesz, coś znalazł?
— Brylant, panie, albo jakiś inny szlachetny kamień, tnie szkło jak diament.
— To nie jest jakiś szlachetny kamień, ale bezcenny klejnot.
— A może błękitny karbunkuł księżny Morcar? — spytałem bez tchu.
— Masz rację, Watsonie. Znam jego wielkość i kształt, ponieważ ogłoszenia o nim czytałem ostatnio w „Timesie” codziennie. Ten kamień jest unikatem i jego wartość można określić tylko w przybliżeniu, ale wyznaczona nagroda tysiąca funtów z pewnością nie stanowi nawet jednej dwudziestej ceny rynkowej.
— Tysiąc funtów! Miłosierny Boże! — zawołał posłaniec i opadł na najbliższe krzesło spoglądając w zdumieniu to na mnie, to na Holmesa.
— Taka jest wyznaczona nagroda, ale mam pewne prawo twierdzić, że kryją się za tym względy uczuciowe, dla których księżna oddałaby pół swojej fortuny, żeby tylko odzyskać klejnot.
— O ile przypominam sobie, zginął w hotelu „Cosmopolitan” — zauważyłem.
— Zgadza się, dwudziestego drugiego grudnia, akurat pięć dni temu. O wykradzenie go ze szkatuły księżnej oskarżony został John Homer, ślusarz. Dowody jego winy były tak oczywiste, że sprawa została od razu przekazana do sądu. Pewnie mamy jakieś wiadomości na ten temat.
Zaczął szukać w gazetach sprawdzając daty, wreszcie wyciągnął jedno pismo, wygładził, złożył na pół i zaczął czytać następujący artykuł:
„Kradzież klejnotu w hotelu »Cosmopolitan«
Ślusarz John Horner, lat dwadzieścia sześć, został oskarżony o wykradzenie w dniu 22 bm. cennego klejnotu, zwanego błękitnym karbunkułem, ze szkatułki księżnej Morcar. James Ryder, zarządzający służbą hotelu, złożył zeznanie, że w dniu rabunku wprowadził Homera do garderoby księżnej, gdzie miał on naprawić obluzowany drugi pręt kraty. Przez chwilę pozostawał z Homerem, ale potem został odwołany. Po powrocie przekonał się, że Horner zniknął, zamek w biureczku został wyłamany i niewielka marokańska szkatułka, w której, jak później zeznała księżna, był przechowywany kamień, leżała pusta na stole. Ryder natychmiast wszczął alarm i Horner został aresztowany jeszcze tego wieczoru, kamienia jednak nie znaleziono ani przy nim, ani w jego mieszkaniu. Katarzyna Cusack, pokojówka księżnej, zeznała pod przysięgą, że usłyszała okrzyk przerażenia Rydera po odkryciu kradzieży i wbiegła do pokoju, gdzie zastała wszystko tak, jak to opisał ostatni świadek. Inspektor Bradstreet z Oddziału B wydał rozkaz aresztowania Homera, który opierał się rozpaczliwie i przysięgał, że jest niewinny. Ponieważ był on już poprzednio karany za kradzież, inspektor policji prowadzący przesłuchanie odmówił natychmiastowego rozpatrzenia sprawy i przekazał ją do wyższej instancji. Horner, który w czasie całej procedury przesłuchania był niezwykle wzburzony, usłyszawszy to postanowienie zemdlał i został wyniesiony z sali”.
— Hm, tyle o przesłuchaniu — powiedział zamyślony Holmes odkładając gazetę na bok. — Problem, jaki teraz mamy rozwiązać, to ustalenie kolejności wypadków prowadzących od okradzenia szkatułki aż do żołądka gęsi na Tottenham Court Road. Jak widzisz, Watsonie, nasze małe rozumowanie nabrało o wiele większego znaczenia i przestało być niewinną zabawką. Tu mamy kamień, kamień znajdował się w gęsi, a gęś była własnością pana Henryka Baker, dżentelmena w zniszczonym kapeluszu, obdarzonego charakterystycznymi cechami,
których opis tak bardzo cię znudził. Musimy zabrać się teraz bardzo poważnie do odnalezienia tego jegomościa i ustalenia roli, jaką odegrał w tej tajemniczej sprawie. By to osiągnąć, musimy spróbować najprostszej metody: damy ogłoszenie we wszystkich gazetach wieczornych. Jeżeli to zawiedzie, ucieknę się do innych sposobów.
— Co podasz?
— Daj mi ołówek i kartkę papieru. A teraz: „Na rogu Goodge Street znaleziono gęś i czarny pilśniowy kapelusz. Pan Henryk Baker może je odzyskać około godziny szóstej trzydzieści dziś wieczorem, 221b Baker Street”. Chyba zwięźle i jasno?
— Dobrze, ale czyje zauważy?
— Z pewnością pilnuje gazet, dla biednego człowieka była to poważna strata. Tak się przeraził zbicia szyby i nadejścia Petersona, że uciekł na nic nie zważając. Teraz na pewno żałuje odruchu, który spowodował utratę gęsi. Zresztą własne nazwisko w ogłoszeniu zwróci jego uwagę albo powie mu o tym ktoś ze znajomych. A więc, Petersonie, biegnij do biura ogłoszeń i umieść to w wieczornych gazetach.
— W jakich proszę pana?
— W Globe, „Star”, „Pali Mali”, „St. James’s Gazette”, „Evening News”, „Standart”, „Echo” i we wszystkich innych, jakie ci przyjdą do głowy.
— Dobrze, proszę pana, a co z tym kamieniem?
— Kamień zatrzymam. Możesz iść, ale jeszcze jedno, Petersonie, wracając kup gęś i zostaw u mnie, ponieważ musimy ją zwrócić temu dżentelmenowi zamiast tej, którą twoja rodzina właśnie zajada.
Gdy posłaniec odszedł, Holmes wziął kamień pod światło.
— To piękny okaz. Spójrz, jak błyszczy się i skrzy. Jak każdy cenny klejnot, przyciąga do siebie zbrodnię. Klejnoty są ulubioną przynętą diabła. W starych drogocennych kamieniach każda powierzchnia szlifu związana jest z jakimś krwawym czynem. Ten kamień nie ma nawet dwudziestu lat, znaleziono go nad brzegami rzeki Amoj w południowych Chinach. Jest niezwykle ciekawy, gdyż mając wszystkie cechy karbunkułu jest błękitny, a nie rubinowoczerwony. Mimo młodego wieku ma już swą ponurą historię. Z powodu tego kawałka skrystalizowanego węgla drzewnego oblano kogoś witriolem, popełniono dwa morderstwa, samobójstwo i kilka rabunków. Któż by przypuszczał, że taki śliczny kryształ może pchnąć człowieka na szubienicę czy do więzienia. Zamknę go teraz w mojej stalowej kasetce i napiszę kartkę do księżnej, że zguba się znalazła.
— Czy przypuszczasz, że Horner jest niewinny?
— Na razie nie mogę nic powiedzieć.
— Ale wobec tego czy myślisz, że ten drugi, Henryk Baker, ma coś wspólnego z tą sprawą?
— Wydaje mi się, że Henryk Baker jest absolutnie niewinny, nie przypuszczał nawet, że ptak, którego niesie, jest więcej wart, niż gdyby zrobiony był ze szczerego złota. Łatwo się o tym przekonamy, jeżeli dostaniemy odpowiedź na nasze ogłoszenie.
— A do tego czasu nic się nie da zrobić?
— Nic.
— Wobec tego pójdę dokończyć mój lekarski obchód. Wrócę tu wieczorem, o godzinie, którą podałeś w ogłoszeniu; chciałbym się dowiedzieć, jaki obrót przybierze ta sprawa.
— Z radością cię powitam, obiad jem o siódmej, będzie pewno bekas. Z powodu ostatnich wydarzeń powinienem poprosić panią Hudson, żeby zbadała jego żołądek.
Zasiedziałem się przy jednym pacjencie i było już nieco po wpół do siódmej, gdy po raz wtóry znalazłem się na Baker Street. Kiedy zbliżałem się do domu, zauważyłem wysokiego mężczyznę w szkockiej czapce, zapiętego pod samą szyję; stał on oświetlony jaskrawym blaskiem bijącym z okienka nad drzwiami i czekał na wpuszczenie do mieszkania. W chwili gdy i ja się zatrzymałem, drzwi się otworzyły i obydwaj weszliśmy do pokoju Holmesa.
— Zapewne pan Henryk Baker — powiedział wstając z fotela i witając swego gościa z tą ujmującą grzecznością, która tak łatwo mu przychodziła. — Proszę, niech pan zajmie miejsce przy kominku, panie Baker. Zimny mamy wieczór, a jak widzę, pan jest raczej przyzwyczajony do lata niż do zimy. A ty, Watsonie, przyszedłeś w samą porę. Czy to pański kapelusz?
— Tak, proszę pana, to bez wątpienia mój kapelusz.
Henryk Baker był postawnym mężczyzną o zgarbionych plecach, dużej głowie i szerokiej, inteligentnej twarzy zakończonej ostrą, nieco posiwiałą bródką. Czerwone plamy na nosie i policzkach oraz lekkie drżenie wyciągniętych rąk kazały się domyślać nałogu, o którym wspomniał mój przyjaciel. Wyrudziały czarny surdut zapięty był do samej góry, kołnierz postawiony, a spod rękawów widać było szczupłe przeguby rąk; nic jednak nie świadczyło o obecności mankietów czy koszuli. Mówił cicho, urywanie, starannie dobierając wyrazy i robił wrażenie człowieka wykształconego, który ostatnio dostał cięgi od losu.
— Zatrzymaliśmy te rzeczy przez kilka dni — mówił Holmes — ponieważ czekaliśmy na pańskie ogłoszenie i adres. Nie rozumiem, dlaczego pan tego nie zrobił?
Nasz gość uśmiechnął się zażenowany.
— Nie mam obecnie tyle szylingów co dawniej i byłem pewny, że banda, która mnie napadła, zabrała i kapelusz, i gęś. Uważałem, że nie warto było wydawać pieniędzy na tak beznadziejną sprawę.
— No, to jest jasne. A teraz co do ptaka, muszę pana zawiadomić, że został zjedzony.
— Zjedzony? — Baker ze wzruszenia na wpół uniósł się z krzesła.
— Tak, i uważam, że nikomu z tego powodu nie stała się krzywda. Przypuszczam, że ta druga gęś, która leży na kredensie, tak samo świeża i ciężka jak tamta, równie dobrze będzie odpowiadała swemu przeznaczeniu.
— Ależ oczywiście, tak! — odpowiedział przybyły z westchnieniem ulgi.
— Zostały jeszcze z pańskiego ptaka pióra, żołądek, łapy i tak dalej, i jeżeli pan sobie życzy…
Nasz gość wybuchnął serdecznym śmiechem.
— Chyba na pamiątkę mojej przygody — powiedział — ale poza tym cóż mi po tych disiecta membra* nieboszczki gęsi. Nie, nie, za pańskim pozwoleniem całą moją uwagę poświęcę temu wspaniałemu okazowi gęsiego rodu, który widzę na kredensie.
Sherlock Holmes spojrzał na mnie znacząco i lekko wzruszył ramionami.
— Tu jest pański kapelusz, a tu gęś. Przy okazji, czy mógłby mi pan powiedzieć, gdzie pan nabył tamtego ptaka? Przepadam za drobiem, a rzadko widziałem równie dorodny okaz.
— Ależ bardzo proszę — powiedział Baker, który właśnie włożył pod pachę odzyskaną własność. — Ja i kilku przyjaciół bywamy często w gospodzie „Alfa” koło Muzeum, gdzie pracujemy cały dzień. Tego roku nasz miły gospodarz założył gęsi klub; każdy członek tego klubu wpłacając co tydzień parę pensów miał dostać na Boże Narodzenie gęś. Ja pilnie płaciłem składkę, a resztę pan zna. Jestem panu niezmiernie wdzięczny, gdyż szkocka czapka nie odpowiada ani mojemu wiekowi, ani powadze. — Z komiczną pompatycznością ukłonił się nam i wyszedł.
— Tyle co do pana Henryka Bakera — powiedział Holmes, gdy drzwi się za nim zamknęły. — Jedno jest pewne, że nic nie wie o tej sprawie. Czy jesteś głodny, Watsonie?
— Nie bardzo.
— Proponuję więc, żebyśmy nasz obiad zamienili na kolację i ruszyli za tropem, dopóki jest jeszcze świeży.
— A więc chodźmy.
Noc była zimna. Włożyliśmy ciepłe palta, a szyje owinęliśmy szalikami. Na dworze na bezchmurnym niebie świeciły zimno gwiazdy, a kłęby pary wydychanej przez przechodniów
* Disiecta membra (łac.) — rozrzucone członki.
podobne były do dymu po salwie pistoletowej. Przechodziliśmy przez dzielnicę lekarzy: ulicami Wimpole, Harley i dalej przez Wigmore aż do Oxford Street; tupot naszych kroków brzmiał ostro i głośno. Po kwadransie byliśmy w Bloomsbury przed gospodą „Alfa”, która była niewielką piwiarnią na rogu jednej z ulic prowadzących do Holborn. Holmes pchnął drzwi i zamówił u rudawego gospodarza w białym fartuchu dwa kufle piwa.
— Pańskie piwo powinno być równie znakomite jak gęsi — odezwał się mój przyjaciel.
— Gęsi? — spytał zdumiony gospodarz.
— Tak, niecałe pół godziny temu rozmawiałem z panem Henrykiem Bakerem, który był członkiem pańskiego klubu gęsiego.
— Tak, teraz to rozumiem, ale widzi pan, to nie były nasze gęsi.
— Czyjeż więc?
— Dwa tuziny ich kupiłem u handlarza na rynku Covent Garden.
— Znam ich tam kilku, u którego?
— U Breckenridge’a.
— Tego akurat nie znam. A teraz życzę panu dobrego zdrowia i pomyślności dla całego domu. Dobranoc.
— Idziemy do Breckenridge’a — powiedział Holmes zapinając płaszcz, gdy wyszliśmy na mróz. — Pamiętaj, Watsonie, że choć na jednym końcu tego łańcucha mamy tak prozaiczne stworzenie jak gęś, na drugim znajduje się człowiek, który na pewno dostanie siedem lat ciężkich robót, jeżeli nie uda się dowieść jego niewinności. Być może nasze śledztwo potwierdzi tylko jego winę, ale w każdym razie znaleźliśmy trop, który uszedł uwagi policji, a dziwnym zbiegiem okoliczności nam się nawinął. Idźmy teraz jego śladem aż do końca. A teraz zwrot na południe i naprzód marsz!
Minęliśmy Holborn, Endell Street i zygzakiem slumsów* doszliśmy do targu Covent Garden. Nad jednym z większych straganów wisiał szyld z nazwiskiem Breckenridge, a sam właściciel, z twarzy podobny do konia, pomagał właśnie chłopcu zakładać deski.
— Dobry wieczór, ale dziś zimno — powiedział Holmes.
Kupiec przytaknął i spojrzał na mego towarzysza.
— Już pan sprzedał wszystkie gęsi? — spytał Holmes wskazując na puste lady.
— Jutro rano mogę panu dostarczyć choćby pięćset sztuk.
— Nic mi z tego.
— Jeszcze mają kilka w sklepie z gazowym oświetleniem.
— Ale mnie polecono pana.
— A kto?
— Właściciel „Alfy”.
— A tak, niedawno posłałem mu dwa tuziny.
— Piękne ptaki. Gdzie je pan nabył?
Ku memu zdziwieniu pytanie to wywołało wybuch gniewu kupca.
— Mój panie! — krzyknął przekrzywiając głowę i podpierając się pod boki. — O co panu chodzi? Niech pan mi to zaraz szczerze powie.
— Zupełnie szczerze: chciałbym wiedzieć, kto panu sprzedał gęsi, które dostarczył pan do „Alfy”.
— A ja nie powiem i basta!
— To nie ma dla mnie znaczenia, nie wiem tylko, dlaczego pan się tak unosi z powodu byle głupstwa?
— Unosi, dobre sobie! Pan by się też uniósł, gdyby pana tak prześladowano jak mnie. Kiedy płacę dobrze za dobry towar, to sprawa powinna się na tym skończyć, ale jak się ciągle słyszy to
* Slums (ang.) — londyńskie siedliska nędzy.
trajkotanie: „Gdzie te gęsi?” i „Komu je pan sprzedał?” i „Ile pan wziął za te gęsi?”, to można pomyśleć, że innych gęsi nie ma na świecie.
— Nie mam mc wspólnego z tymi, którzy pana wypytywali — powiedział Holmes od niechcenia. — Jeżeli pan nam nie powie, po prostu pewien zakład nie dojdzie do skutku, to wszystko. Ale ja znam się na drobiu, dlatego stawiam pięć szylingów, że ptak, którego jadłem, pochodzi ze wsi.
— No, to pan stracił pięć szylingów, bo jest z miasta — warknął kupiec.
— Nic podobnego.
— A ja powiadam, że tak.
— Nie wierzę panu.
— Mój panie, niech pan sobie nie wyobraża, że pan wie o drobiu więcej niż ja, który zajmuję się tym od szczeniaka. Powiadam jeszcze raz, że wszystkie ptaki, które sprzedałem „Alfie”, były hodowane w mieście.
— Nigdy mnie pan nie przekona.
— No to założy się pan?
— Nie chcę pana naciągać, gdyż jestem przekonany, że mam rację. Stawiam suwerena, po prostu żeby oduczyć pana uporu.
Kupiec zaśmiał się drwiąco.
— Bill, przynieś mi książki.
Mały chłopiec wniósł cienki zeszyt i wielką oprawną księgę i położył je pod wiszącą lampą.
— A teraz, panie uparty — powiedział kupiec — byłem pewien, że nie mam gęsi w sklepie, ale zanim skończę, przekona się pan, że jeszcze jedna tu została. Czy widzi pan ten zeszyt?
— Tak.
— Mam tu listę osób, od których kupuję. Na tej strome zapisane są nazwiska dostawców wiejskich i numery przy ich nazwiskach odpowiadają numerom rachunków w wielkiej księdze. A teraz, czy widzi pan drugą stronę zapisaną czerwonym atramentem? Tu mam listę moich dostawców z miasta. O tu, trzecie nazwisko, proszę przeczytać.
— M. Oakshott, 117 Brixton Road 249 — przeczytał Holmes.
— O to chodziło, teraz proszę wziąć księgę główną.
Holmes odszukał wskazaną stronę. — O mam, M. Oakshott, 117 Brixton Road, dostawczyni jaj i drobiu.
— Jaki jest ostatni zapis?
— Dwudziesty drugi grudnia — 24 gęsi po 7 szylingów 6 pensów.
— Dobrze, a co pod spodem?
— Sprzedano Windigate’owi z „Alfy” po 12 szylingów.
— I co pan na to?
Holmes wyglądał na poważnie zmartwionego. Wyciągnął z kieszeni suwerena, rzucił go na ladę i wyszedł z miną człowieka, którego oburzenie nie ma granic. Kilka jardów dalej zatrzymał się pod lampą i zaśmiał się bezgłośnie, po swojemu.
— Jeżeli zobaczysz człowieka z tak przyciętymi bokobrodami i różowym programem wyścigowym sterczącym z kieszeni, możesz zawsze złapać go na zakład — powiedział. — Jestem przekonany, że gdybym położył przed nim sto funtów, nigdy nie udzieliłby mi tak wyczerpujących informacji. Zrobił to wyłącznie dlatego, żeby wygrać ze mną zakład. Tak, Watsonie, zbliżamy się do końca naszych poszukiwań, musimy tylko zdecydować, czy pójdziemy do pani Oakshott zaraz, czy odłożymy tę wizytę do jutra rano. Z tego, co mówił ten ponury jegomość, jasno wynika, że jeszcze inne osoby interesują się tym, i chciałbym…
Nagle przerwała mu głośna wrzawa, która powstała przed straganem Breckenridge’a. Odwróciliśmy się szybko: w kręgu wiszącej lampy ulicznej stał niepozorny człowieczek o twarzy szczura, a rozwścieczony kupiec wymachiwał nad nim pięściami.
— Mam już dosyć pańskich gęsi i pana — krzyczał — idźcie razem do diabła. Jeżeli jeszcze raz przyjdziesz pan do mnie z tą idiotyczną gadaniną, to poszczuję psem. Proszę przyprowadzić panią Oakshott, jej odpowiem, ale panu nic do tego, nie od pana kupiłem gęsi!
— Nie, ale mimo to jedna z nich była moja — jęknął płaszczący się jegomość.
— To upominaj się pan o nią u pani Oakshott.
— Ona mi powiedziała, żeby spytać pana.
— Pytaj pan choćby króla pruskiego, mnie to nic nie obchodzi. Mam już tego dość, jazda stąd! — Ruszył groźnie do przodu, a pytający zniknął w ciemności.
— Ten człowiek oszczędzi nam wizyty na Bricton Road — szepnął Holmes. — Chodź ze mną, zobaczymy, na co się on nam przyda.
Zaczęliśmy szybko iść mijając ludzi przechadzających się przed oświetlonymi straganami i wkrótce dogoniliśmy małego człowieczka. Gdy mój towarzysz dotknął jego ramienia, ten aż podskoczył i odwrócił się gwałtownie, a w świetle lampy mogłem dostrzec, że zbladł jak ściana.
— Kim pan jest i czego pan chce? — spytał łamiącym się głosem.
— Zechce mi pan wybaczyć — powiedział uprzejmie Holmes — ale przypadkiem usłyszałem pytania, które przed chwilą zadawał pan kupcowi. Myślę, że mógłbym panu pomóc.
— Kim pan jest? Co pan wie o tej sprawie?
— Nazywam się Sherlock Holmes i moim zajęciem jest wiedzieć to, czego nie wiedzą inni.
— Ale pan przecież nic nie może o tym wiedzieć!
— Proszę mi wybaczyć, wiem wszystko. Stara się pan natrafić na ślad gęsi, które były sprzedane przez panią Oakshott z Brixton Road kupcowi nazwiskiem Breckenridge, przez niego z kolei Windigate’owi, właścicielowi gospody „Alfa”, który sprzedał je wreszcie członkom swego gęsiego klubu, a jednym z nabywców był Henryk Baker.
— Och, jest pan człowiekiem, którego pragnąłem spotkać! — zawołał nieznajomy wyciągając drżące ręce. — : Trudno mi wprost wytłumaczyć panu, jak bardzo ta sprawa mnie obchodzi.
Sherlock Holmes zatrzymał przejeżdżającą karetę.
— Tę sprawę lepiej omówić w zacisznym pokoju niż na targu, gdzie hula wiatr — zauważył. — Ale zanim wsiądziemy, niech mi pan powie, z kim mam przyjemność rozmawiać?
Mężczyzna chwilę się wahał.
— Nazywam się John Robinson — odpowiedział patrząc z ukosa.
— Nie, nie, proszę o prawdziwe nazwisko — powiedział łagodnie Holmes — to jakoś niezręcznie omawiać ważną sprawę z kimś, kto używa pseudonimu.
Twarz nieznajomego spłonęła krwawym rumieńcem.
— A więc naprawdę nazywam się John Ryder.
— Wiem, zarządzający hotelem „Cosmopolitan”. Proszę, niech pan wsiada, a wkrótce będę mógł wyjaśnić panu wszystko, co pan zechce.
Niski człowieczek patrzył to na mnie, to na Holmesa na poły z przerażeniem, na poły z nadzieją, jak człowiek, który nie wie, czy jest u progu szczęścia czy katastrofy. Po chwili wahania wsiadł i w pół godziny potem znaleźliśmy się znów w bawialni na Baker Street.
W czasie jazdy milczeliśmy, ale szybki oddech naszego towarzysza, nerwowe splatanie i rozplatanie rąk świadczyły wyraźnie, w jakim stanie napięcia nerwowego się znajduje.
— Jesteśmy na miejscu! — zawołał wesoło Holmes, gdy weszliśmy do pokoju. — W taką pogodę ogień na kominku to najlepsza rzecz. Wygląda pan na zmarzniętego, Ryder. Proszę, niech pan usiądzie na tym wyplatanym krześle. Zanim jednak przystąpimy do sprawy, włożę miękkie pantofle. No, teraz jestem gotów! Zapewne chciałby pan wiedzieć, co się stało z tymi gęśmi.
— Tak, proszę pana.
— A raczej, jak przypuszczam, z tą gęsią. Był jeden ptak, którym interesował się pan specjalnie — biały z czarną łatą w poprzek ogona.
Ryder zadrżał z wrażenia.
— Och, panie! — zawołał. — Czy może mi pan powiedzieć, co się z nią stało?
— Znalazła się tutaj.
— Tutaj?
— Tak, i okazało się, że jest to niezwykle ciekawy okaz. Wcale się nie dziwię, że pan tak się nią interesuje. Po śmierci złożyła jajko, najpiękniejsze błękitne jajko, jakie kiedykolwiek widziałem. Mam je tu w moim muzeum.
Nasz gość zerwał się na równe nogi i prawą ręką chwycił za brzeg kominka. Holmes otworzył kasetkę i wyjął błękitny karbunkuł, który zabłysnął promienistą jasnością jak zimna, lśniąca gwiazda. Ryder stał jak wryty, wpatrzony w kamień, boleśnie skurczona twarz wyrażała niepewność, czy zażądać zwrotu klejnotu, czy się go wyprzeć.
— Gra się skończyła, Ryder — powiedział spokojnie Holmes. — Trzymaj się, człowieku, bo inaczej wpadniesz w ogień. Watsome, posadź go na krześle. Nie ma dość zimnej krwi, aby bezkarnie popełniać przestępstwo. Daj mu łyk brandy. Tak, teraz jest bardziej podobny do człowieka. Jakiż to podły tchórz!
Przez chwilę Ryder chwiał się, tak że omal nie upadł, ale brandy przywróciło kolor jego policzkom, siadł wpatrzony z przerażeniem w swego oskarżyciela.
— Mam w ręku wszystkie potrzebne mi dowody, więc niewiele chciałbym się od pana dowiedzieć. Te nieliczne szczegóły mogą jednak wyjaśnić całkowicie sprawę. Skąd pan wiedział o błękitnym kamieniu księżnej Morcar?
— Powiedziała mi o tym Katarzyna Cusack — odpowiedział łamiącym się głosem Ryder.
— A więc tak, pokojówka księżnej. Pokusa nagłego, łatwego wzbogacenia się była zbyt silna dla pana, zresztą i lepsi od pana ludzie jej ulegali, ale pan nie przebierał w środkach. Wydaje mi się, Ryder, że ma pan wszelkie zadatki na skończonego łotra. Wiedziałeś pan, że ślusarz Horner zamieszany już był w podobną sprawę i że przede wszystkim na niego padną podejrzenia. Cóż pan zrobił? Przygotował pan razem ze swą wspólniczką Cusack jakąś drobną reperację w pokoju księżnej i tak pokierował sprawą, żeby posłano po Homera. A kiedy wyszedł, okradłeś pan szkatułkę, wszcząłeś alarm i spowodowałeś aresztowanie tego nieszczęśliwca. Potem…
W tej chwili Ryder rzucił się nagle do kolan mego przyjaciela.
— Na miłość boską! Miej pan litość nade mną — zawołał. — Pomyśl o moim ojcu i matce, to ich załamie. Nigdy nie popełniłem nic złego! I nigdy więcej tego nie zrobię. Przysięgnę na Biblię. Tylko nie oddawaj sprawy do sądu! Błagam, nie rób tego!
— Usiądź, Ryder — powiedział surowo Holmes. — Dobrze ci teraz wić się i pełzać, ale przedtem jakoś nie pomyślałeś o tym biedaku Homerze, który niewinnie znalazł się na ławie oskarżonych.
— Ucieknę, panie Holmes! Wyjadę z kraju, a wtedy oskarżenie przeciwko niemu zostanie wycofane.
— Hm. — Musimy o tym jeszcze porozmawiać. A teraz proszę mówić prawdę, jak to było dalej. Jakim sposobem kamień znalazł się w gęsi i jak się ta gęś dostała na rynek? Mów prawdę, Ryder, bo tylko w niej leży nadzieja twego ratunku.
Ryder zwilżył językiem wyschnięte wargi.
— Opowiem panu wszystko, jak było. Kiedy Horner został aresztowany, wydawało mi się, że najlepiej będzie uciec, bo przecież nie wiedziałem, kiedy policja może wpaść na pomysł przeszukania mnie i moich rzeczy, a w hotelu nie było dla kamienia bezpiecznego miejsca. Wyszedłem udając, że mam coś pilnego do załatwienia, i poszedłem do mojej siostry. Wyszła ona za mąż za Oakshotta, mieszka na Brixton Road i tuczy drób na sprzedaż. Po drodze wydawało mi się, że każdy człowiek, którego spotykam, jest detektywem albo policjantem, i
chociaż wieczór był zimny, pot mi spływał po twarzy. Moja siostra zapytała mnie, czego chcę i dlaczego jestem taki blady. Odpowiedziałem jej, że się przejąłem kradzieżą biżuterii w hotelu. Potem poszedłem na podwórko, zapaliłem fajkę i zacząłem myśleć, co mam począć.
Miałem kiedyś przyjaciela nazwiskiem Maudsley, który zszedł na złą drogę i odsiadywał karę w Petonville. Pewnego dnia spotkał mnie i zaczął opowiadać o sposobach złodziejów i o tym, jak się pozbywają ukradzionych rzeczy. Wiedziałem, że mi pomoże, bo znam kilka jego sprawek, postanowiłem więc iść do Kilburn, gdzie mieszka, opowiedzieć mu wszystko w zaufaniu i poradzić się, jak spieniężyć kamień. Ale jak się do niego dostać? Pomyślałem o strachu, jaki przeżyłem idąc z hotelu do siostry. Mogłem przecież w każdej chwili być zatrzymany i zrewidowany, a w kieszeni mojej kamizelki leżał kamień. Oparłem się o ścianę i zapatrzyłem na gęsi, które kręciły się koło moich nóg. Nagle przyszedł mi do głowy pomysł, dzięki któremu mogłem wyprowadzić w pole najlepszego na świecie detektywa.
Kilka tygodni temu siostra powiedziała mi, że mam sobie wybrać jako prezent świąteczny jedną z gęsi — wiedziałem, że zawsze dotrzymuje słowa. Postanowiłem, że zaraz wezmę gęś i w niej przeniosę kamień do Kilburn. Na podwórku stała niewielka szopa, wpędziłem za nią tłustą gęś z czarną łatą na ogonie. Tam ją złapałem, otworzyłem dziób i wsadziłem kamień tak daleko, jak sięgnął palec. Gęś przełknęła i wyczułem, że kamień przeszedł przez przełyk do żołądka. Tak się przy tym wyrywała i machała skrzydłami, że wyszła moja siostra zobaczyć, co się dzieje. Kiedy się odwróciłem, żeby jej powiedzieć, podłe ptaszysko wyrwało mi się z rąk i uciekło do innych.
— Coś ty tu wyprawiał z tą gęsią. Jem? — spytała siostra.
— Powiedziałaś, że dasz mi jedną na Boże Narodzenie, patrzyłem więc, która jest najtłustsza.
— Twoją trzymamy osobno, nazywamy ją gęsią Jema, o, to ta biała, duża. Mam ich teraz dwadzieścia sześć: jedna dla ciebie, druga dla nas i dwa tuziny na sprzedaż.
— Dziękuję ci bardzo, Maggie, ale jeżeli nie zrobi ci to różnicy, wezmę tę, którą przed chwilą oglądałem.
— Tamta jest ze trzy funty cięższa, tuczyliśmy ją specjalnie dla ciebie.
— Mniejsza o to. Chcę mieć tamtą i zaraz ją zabiorę.
— Rób, jak ci się podoba — powiedziała trochę zagniewana Maggie. — No więc którą wybrałeś?
— O, tę z łatą na ogonie, w samym środku stada.
— Dobrze, zabij ją i zabieraj sobie.
Zrobiłem, jak mi powiedziała, panie Holmes, i zaniosłem ptaka do Kilburn. Opowiedziałem memu kumplowi o wszystkim; to człowiek, z którym łatwo mówić o takich rzeczach. Śmiał się, aż go zatkało, potem wzięliśmy nóż i rozcięliśmy gęś. Serce mi zamarło, kiedy zobaczyłem, że nie ma kamienia, i zrozumiałem, że popełniłem straszną omyłkę. Zostawiłem u niego gęś i pobiegłem do siostry. Wpadłem na podwórko — nie było ani jednego ptaka.
— Gdzie się podziały gęsi, Maggie?
— Odesłane do handlarza.
— Do jakiego znów handlarza?
— Do Breckenridge’a na Covent Garden.
— A czy była inna z łaciastym ogonem? — spytałem. — Taka sama jak ta, którą wybrałem?
— Tak. Jem, były dwie z łaciastymi ogonami i nigdy nie mogłam ich rozróżnić.
Poleciałem do Breckenridge’a, ale sprzedał całą partię od ręki i nie chciał mi powiedzieć, komu. Sam pan go słyszał. Tak mi zawsze odpowiadał. Moja siostra myśli, że zwariowałem. Mnie samemu też się czasem tak wydaje. A teraz… teraz jestem napiętnowany na zawsze jako złodziej, choć nawet nie tknąłem bogactwa, dla którego zaprzedałem dobre imię. Boże, zmiłuj się! Zmiłuj się nade mną! — Ryder ukrył twarz w dłoniach i wybuchnął rozpaczliwym łkaniem.
Zapanowała długa cisza przerywana tylko płaczem i rytmicznym uderzeniem palców Sherlocka Holmesa o brzeg stołu. Nagle mój przyjaciel wstał i otworzył drzwi.
— Precz stąd!
— Co?… Niech pana Bóg błogosławi!
— Ani słowa więcej, precz stąd!
To wystarczyło. Rozległ się tylko tupot na schodach, trzaśniecie drzwiami i głośne kroki na ulicy.
— Mimo wszystko, Watsonie — powiedział Holmes wyciągając rękę po swą glinianą fajkę — nie jestem zaangażowany przez policję, żeby naprawiać ich pomyłki. Gdyby Homerowi groziło niebezpieczeństwo, to co innego, ale Ryder nie będzie zeznawał i sprawa zostanie umorzona. Być może popełniłem przestępstwo, ale jest równie możliwe, że ratuję od zagłady człowieka. Ryder nie zrobi więcej nic złego, jest na to zbyt przerażony. Poślij go teraz do więzienia, a zrobisz z niego przestępcę na całe życie. Poza tym mamy teraz okres przebaczenia. Przypadek postawił na naszej drodze dziwną i zabawną historię, a jej rozwiązanie powinno być wystarczającą nagrodę. Bądź tak dobry, doktorze, i pociągnij za dzwonek, a za chwilę zaczniemy innego rodzaju dochodzenie, w którym ptak również będzie grał główną rolę.
Przełożyła Irena Doleżal–Nowicka
NAKRAPIANA PRZEPASKA NIESIE ŚMIERĆ
Przeglądam swe notatki, obejmujące siedemdziesiąt jakże oryginalnych wypadków, w których toku na przestrzeni ubiegłych ośmiu lat przestudiowałem metody działania mego przyjaciela Sherlocka Holmesa. Znalazłem tam wiele spraw tragicznych, kilka nie pozbawionych aspektu humorystycznego, wreszcie sporą liczbę zasługujących jedynie na miano dziwacznych, lecz ani jednej banalnej. Holmes bowiem powodował się w swej pracy umiłowaniem sztuki, a nie chęcią zdobycia bogactw. Dlatego też nigdy nie chciał zajmować się dochodzeniami, które by nie dotyczyły czegoś niezwykłego czy też wręcz fantastycznego. Wśród wszystkich jednak tych przeróżnych przypadków nie pomnę bardziej osobliwego niż sprawa wiążąca się z dobrze znaną w Surrey rodziną Roylott ze Stoke Moran. Akcja sprawy rozegrała się w początkowym stadium mojej przyjaźni z Holmesem, kiedy jako kawalerowie zajmowaliśmy wspólne mieszkanie na Baker Street. Niewykluczone, iż mógłbym ją wcześniej umieścić w swym zbiorku, lecz w owym czasie zobowiązałem się zachować wszystko w tajemnicy. Zwolniła mnie od tego dopiero w ostatnim miesiącu przedwczesna śmierć owej lady, której właśnie złożyłem to przyrzeczenie. Obecnie sprawa ujrzy światło dzienne. I chyba dobrze się stanie. Jak się bowiem okazało, odnośnie do śmierci dr Grimesby Roylotta szerzyły się pogłoski przedstawiające zdarzenie w o wiele straszniejszych barwach, niż było to w rzeczywistości.
Zdarzyło się to w kwietniu 1883 roku. Obudziłem się bardzo wcześnie rano i spostrzegłem Sherlocka Holmesa, zupełnie już ubranego, stojącego obok mego łóżka. Z reguły wstawał późno, a tymczasem, jak wskazywał zegar stojący na gzymsie kominka, było dopiero kwadrans po siódmej. Mrużąc oczy, spojrzałem nań ze zdumieniem, a nawet może trochę z niechęcią, ponieważ lubiłem się trzymać swoich obyczajów.
— Bardzo mi przykro Watsonie, że cię obudziłem — rzekł — lecz dziś nam wszystkim przypadło to w udziale. Najpierw ktoś obudził panią Hudson, ona z kolei mnie, a ja ciebie.
— Co się stało? Pali się?
— Nie! To klient. Młoda dama. Przybyła, jak mi się zdaje, w stanie największego wzburzenia, które zmusiło ja do znalezienia mnie. Teraz czeka w pokoju bawialnym. No cóż! Gdy młode damy rankiem o takiej godzinie przyjeżdżają do stolicy i wyciągają z łóżek śpiących ludzi, to najprawdopodobniej mają do zakomunikowania coś bardzo pilnego. Gdyby sprawa ta okazała się ciekawym przypadkiem, pragnąłbym śledzić tok wydarzeń od początku. W każdym razie sądziłem, że powinienem cię obudzić i dać ci okazję.
— Drogi przyjacielu! Za nic nie chciałbym jej stracić!
Cóż było dla mnie przyjemniejszego, jak towarzyszyć Holmesowi w jego zawodowych dochodzeniach i podziwiać bystry, dedukcyjny sposób jego rozumowania, tak lotny i zarazem intuicyjnie wyczulony. Wnioski jednak zawsze opierały się na rzetelnej logice, za pomocą której rozwiązywał zawiłe zagadki, jakie mu przedkładano.
W pośpiechu chwyciłem ubranie i po kilku minutach byłem już gotów towarzyszyć memu przyjacielowi. Zeszliśmy na dół do ba — wialni. Przy oknie siedziała dama w czarnej sukni, mocno zawoalowana. Skoro tylko weszliśmy, wstała.
— Dzień dobry pani! — rzekł Holmes pogodnie. — Nazywam się Sherlock Holmes. A oto mój zaufany przyjaciel i wspólnik, dr Watson, wobec którego może pani mówić tak swobodnie jak wobec mnie. O, bardzo mnie cieszy, że pani Hudson wpadła na myśl, by napalić w kominku. Proszę przysunąć się do niego, a ja każę pani podać filiżankę gorącej kawy. Widzę bowiem, że pani drży.
— Drżę nie z powodu zimna! — odrzekła cicho kobieta, zmieniając miejsce stosownie do rady Holmesa.
— A z jakiej przyczyny?
— Ze strachu, Mr Holmes! Z przerażenia! — Mówiąc te słowa, zerwała woalkę. Mogliśmy naocznie przekonać się, iż rzeczywiście znajdowała się w politowania godnym stanie wzburzenia. Poszarzała, skurczona twarz o niespokojnych, przerażonych oczach, podobnych do oczu szczutego zwierzęcia. Rysy twarzy i figura kobiety trzydziestoletniej, lecz włosy przedwcześnie szpakowate, a ruchy nieopanowane i zmęczone. Sherlock Holmes zbliżył się, obrzucając ją jednym ze swych szybkich, wszystko obejmujących spojrzeń.
— Proszę się nie obawiać! — powiedział łagodnie, pochylając się do przodu, gładząc lekko jej ramię. — Wkrótce uporządkujemy sprawy i wszystko będzie dobrze. Nie mam co do tego żadnych wątpliwości. Pani, jak widzę, przyjechała pociągiem.
— A więc pan mnie zna?
— Nie! Lecz zauważyłem drugą połowę powrotnego biletu zatkniętą za pani lewą rękawiczką. Musiała pani wcześnie wyjechać z domu i odbyć długą jazdę dwukołową bryczką po okropnych drogach, zanim dotarła pani na stację.
Kobieta poruszyła się gwałtownie i kompletnie zmieszana wlepiła w mego przyjaciela zdumiony wzrok.
— To nie czary, droga pani! — dodał Holmes ze śmiechem. — Lewy rękaw pani żakietu jest zabrudzony błotem co najmniej w siedmiu miejscach. Plamy są zupełnie świeże. Spośród wszystkich pojazdów konnych jedynie w dwukołowej bryczce można się w ten sposób pobrudzić, i to tylko wtedy, gdy siądzie pani z lewej strony, obok woźnicy.
— Jakiekolwiek były pana przesłanki, odtworzył pan wszystko tak, jak było — przytaknęła. — Wyruszyłam z domu przed szóstą, dotarłam do Leatherhead dwadzieścia po szóstej. I przyjechałam pociągiem do Waterloo. Proszę pana, ja nie zniosę dłużej tego napięcia! Oszaleję, jeśli to potrwa dłużej! Nie mam nikogo, do kogo mogłabym się zwrócić w tej sprawie, z wyjątkiem jednego człowieka, który troszczy się o mnie. Ale on, biedaczysko, niewiele może mi pomóc. Słyszałam o panu Mr Holmes. Słyszałam o panu od Mrs Farintosh, której pan pomógł, gdy znalazła się niegdyś w okropnej sytuacji. Właśnie od niej mam pański adres. Och, proszę pana! Jak pan sądzi, czy mógłby mi pan pomóc i rzucić w końcu choćby nikły promień światła w gęste ciemności, jakie mnie otaczają? Obecnie byłoby ponad moje siły próbować wynagrodzić pańskie usługi. Lecz w ciągu miesiąca lub dwu wyjdę za mąż i otrzymam wiano, zachowując kontrolę swych dochodów. Wówczas przekona się pan, że nie jestem niewdzięczna.
Holmes odwrócił się do biurka. Otworzył je i wyjął mały notatnik, którego rady często zasięgał.
— Farintosh — rzekł. — Ach tak! Pamiętam ten przypadek. Łączył się z tiarą z opali. To było chyba, zanim zaczęliśmy współpracować, Watsonie. Mogę tylko powiedzieć, proszę pani, że z radością poświęcę pani sprawie tyle samo starań co jej przyjaciółce. Co do wynagrodzenia, to samo wykonywanie mego zawodu stanowi dostatecznie wynagrodzenie. Lecz naturalnie pozostawiam pani zupełną swobodę pokrycia w czasie dla niej najbardziej odpowiednim ewentualnych wydatków, które bym poczynił. A teraz proszę opowiedzieć nam wszystko, co mogłoby pomóc w wyrobieniu sobie jasnego pojęcia o sprawie.
— Niestety! — odparł nasz gość. — Moje obawy są mgliste, a podejrzenia opierają się na całkowicie kruchych przesłankach, które osobom postronnym mogą wydawać się nieistotne. Toteż nawet ten spośród wszystkich, którego pomocy i rady mam prawo się spodziewać, uważa wszystko, co mu opowiadam na temat tej sprawy, za urojenia kobiety o wrażliwych nerwach. Nie mówi tego. Lecz myśl mogę wyczytać z łagodnych odpowiedzi i umykających spojrzeń. Otóż na tym polega cała groza mej sytuacji. Lecz słyszałam, Mr Holmes, że pan potrafi zgłębić liczne tajniki i zło ludzkich serc. Pan mi zapewne poradzi, jak poruszać się wśród niebezpieczeństw, które mnie zewsząd otaczają.
— Słucham panią z największą uwagą!
— Nazywam się Helena Stoner. Mieszkam wraz z ojczymem, jedynym pozostałym przy życiu potomkiem jednej z najstarszych saksońskich rodzin w Anglii, Roylott ze Stoke Moran, na zachodnich rubieżach hrabstwa Surrey.
Holmes skinął głową.
— Nazwisko nie jest mi obce — rzekł.
— Niegdyś ród ten należał do najbogatszych w Anglii. A włości rozciągały się poza granice w kierunku Serkshire na północy i Hampshire za zachodzie. Jednak w ostatnim stuleciu czterech kolejnych dziedziców fortuny odznaczało się rozpustnym i utracjuszowskim trybem życiu. A karciarz spowodował zupełny upadek w czasach regencji. Nic nie ocalało z wyjątkiem kilku akrów ziemi i starego dwustu — letniego domu, który zresztą jest obciążony hipotecznie do granic możliwości. Zamieszkał w nim ostatni dziedzic, wiodąc żałosny żywot biednego arystokraty. Jednak jego jedyny syn, a mój ojczym, zrozumiał, że musi się przystosować do nowych warunków. Dzięki radzie i pomocy krewnego został lekarzem i wyjechał do Kalkuty. Umiejętności zawodowe i siła charakteru pozwoliły mu na rozwinięcie tam rozległej praktyki. Ale w napadzie gniewu spowodowanego kradzieżą, jaka wydarzyła się w domu, zabił swego służącego tubylca i ledwo uniknął wyroku śmierci. W każdym razie skazano go na długoletnie więzienie. A po odbyciu kary wrócił do Anglii jako załamany i zrzędzący człowiek.
Będąc jeszcze w Indiach, dr Roylott ożenił się z moją matką, panią Stoner, młodą wdową po generale — majorze Stonerze z Bengalskiej Artylerii. Moja bliźniacza siostra Julia i ja miałyśmy zaledwie po dwa lata, gdy mama wyszła powtórnie za mąż. Posiadała pokaźny kapitał, przynoszący co najmniej tysiąc funtów szterlingów rocznego dochodu, i w całości zapisała go w spadku dr Roylottowi do chwili, gdy będziemy mieszkały wraz z nim, z zastrzeżeniem, iż każdej z nas w wypadku małżeństwa przyznana zostanie pewna określona kwota rocznego dochodu.
Krótko po naszym powrocie do Anglii matka moja umarła. Zginęła osiem lat temu w wypadku kolejowym nie opodal Crewe. Dr Roylott poniechał prób rozwinięcia praktyki lekarskiej w Londynie i skłonił nas do zamieszkania z nim w starej rezydencji rodzinnej w Stoke Moran. Pieniądze pozostawione przez matkę wystarczały na wszelkie nasze potrzeby i wydawało się, że naszego szczęścia nic nie jest w stanie zakłócić!
W owym czasie jednak ojczym strasznie się zmienił. Zamiast nawiązywać przyjaźnie i wymieniać wizyty z sąsiadami, którzy zrazu cieszyli się, widząc znów Roylotta ze Stoke Moran w starej siedzibie rodowej, zamknął się w swym domostwie i rzadko zeń wychodził. A gdy już to czynił, wywoływał gwałtowne kłótnie z każdym, kto stanął mu na drodze. Gwałtowne usposobienie graniczące z manią dziedziczyli wszyscy potomkowie tego rodu. U mojego ojczyma cechy te występowały ze zwiększoną siłą prawdopodobnie wskutek długotrwałej bytności w tropikach. Dochodziło do wielu awantur, z których dwie zakończyły się na posterunku policji. W końcu stał się postrachem wioski i ludzie uciekali na sam jego widok. Był bowiem człowiekiem o niespotykanej sile i zupełnie nie umiał hamować swego gniewu.
W ubiegłym tygodniu rzucił miejscowego kowala przez poręcz mostu do rzeki. I jedynie dzięki odszkodowaniu, na które poszły wszystkie pieniądze, jakie tylko mogłam zebrać, udało się zapobiec dalszym nieprzyjemnościom. Zupełnie nie ma przyjaciół z wyjątkiem wędrownych Cyganów. Pozwala tym włóczęgom rozbijać obóz na kilku akrach ziemi pokrytej jeżynami i cierniami, stanowiącej pozostałość rodowych włości. A w zamian przyjmuje gościnę pod ich namiotami i wędruje czasem z nimi całymi tygodniami. Znajduje również upodobanie w indyjskich zwierzętach, które specjalnie sprowadził. Obecnie trzyma geparda azjatyckiego i pawiana, chodzą one swobodnie po jego gruntach i stanowią postrach okolicznych chłopów, podobnie zresztą jak ich właściciel.
Z tego, co powiedziałam, może pan sobie wyobrazić, że ani moja siostra Julia, ani ja nie miałyśmy zbyt przyjemnego życia. Nikt ze służby nie mógł u nas wytrzymać i przez długi czas
musiałyśmy same wykonywać wszelkie roboty domowe. Siostra liczyła w chwili śmierci trzydzieści lat, a już włosy poczęły jej siwieć, podobnie jak moje.
— A więc siostra pani nie żyje?
— Zmarła przed dwoma laty. I właśnie o jej śmierci pragnęłam mówić z panem. Jak się pan zorientował, prowadząc tego rodzaju tryb życia, nie miałyśmy właściwie żadnej okazji widywania jakichkolwiek rówieśników o równym nam poziomie. Mamy jednak ciotkę, niezamężną siostrę mojej matki, pannę Honorię Westpail. Mieszka ona nie opodal Harrow i czasami otrzymywałyśmy pozwolenie na krótkie odwiedziny w domostwie tej damy. Julia wybrała się tam dwa lata temu na święta Bożego Narodzenia i poznała majora piechoty morskiej, w którym zakochała się. Ojczym dowiedział się o tym po jej powrocie do domu. Nie stawiał jednak żadnych przeszkód na drodze do małżeństwa. Lecz na dwa tygodnie przed ustaloną datą ślubu zdarzył się straszny wypadek, w następstwie którego utraciłam mą jedyną siostrę.
Dotychczas Sherlock Holmes spoczywał wygodnie w fotelu, mając oczy przymknięte i głowę wspartą na poduszeczce. Teraz jednak, na wpół otwierając powieki, przeszył gościa przenikliwym spojrzeniem.
— Proszę dokładnie opowiedzieć wszystko ze szczegółami — rzekł.
— Nie sprawi mi to trudności, gdyż wszelkie okoliczności, jakie miały wtedy miejsce, głęboko wryły mi się w pamięć. Dwór, jak już wspomniałam, jest bardzo stary i obecnie zamieszkujemy tylko jedno jego skrzydło. Sypialnie umieszczone są w tym skrzydle na parterze, a pokoje bawialne znajdują się w centralnym bloku kompleksu budynków. Pierwszy z pokoi sypialnych należy do dr Roylotta, drugi należał do mojej siostry, a trzeci do mnie. Wszystkie wychodzą na ten sam korytarz, lecz między sobą nie mają żadnych połączeń. Czy opisuję to w zrozumiały sposób?
— Najzupełniej.
— Pod oknami wszystkich trzech pokoi rozciągał się trawnik. Owej nieszczęsnej nocy dr Roylott udał się wcześnie do sypialni. Wiedziałyśmy jednak, że nie poszedł spać, gdyż siostra poczuła przykry dla niej dym niezwykle mocnych cygar indyjskich, jakie miał zwyczaj palić. Dlatego właśnie opuściła swój pokój i przyszła do mnie. Przez jakiś czas siedziałyśmy, gawędząc o jej nadchodzącym ślubie. O jedenastej godzinie zamierzała mnie opuścić, lecz odwracając się przy drzwiach, przystanęła.
— Powiedz, Heleno — rzekła — czy nigdy nie dochodziły cię wśród głębokiej ciszy nocnej jakieś gwizdy?
— Nigdy — odparłam.
— Nie sądzę, żebyś to ty gwizdała przez sen?
— Na pewno nie! Lecz dlaczego o to pytasz?
— Ponieważ w ciągu ostatnich kilku nocy około trzeciej godziny zawsze słyszałam cichy, wyraźny gwizd. Odgłos ten budził mnie z sąsiedniego pokoju albo też od strony trawnika. Właśnie chciałam cię spytać, czy ty niczego nie słyszałaś.
— Nie, nie słyszałam. Zapewne to ci nikczemni Cyganie z obozu.
— Bardzo możliwe. Jeśli jednak odgłosy pochodziły od strony trawnika, dziwię się, że ty nic nie słyszałaś.
— Ach, przecież śpię znacznie mocniej niż ty.
— No dobrze! Ostatecznie nie ma to większego znaczenia — uśmiechnęła się do mnie, zamykając drzwi, a w chwilę potem usłyszałam odgłos przekręcanego przez nią klucza w zamku.
— Być może — rzekł Holmes. — Czy panie miały zwyczaj zawsze zamykać się na noc na klucz.
— Zawsze.
— A dlaczego?
— Zdaje się, wspomniałam panu, że doktor trzymał geparda i pawiana. Nie czułyśmy się bezpiecznie, dopóki drzwi nie były zamknięte na klucz.
— Oczywiście. Proszę, niech pani opowiada dalej.
— Owej nocy nie mogłam zasnąć. Przytłaczało mnie nieokreślone uczucie nadchodzącego nieszczęścia. Siostra i ja, jak pan wie, byłyśmy bliźniaczkami. Zapewne zna pan również subtelne więzy łączące dwie dusze tak mocno ze sobą zjednoczone. Straszna to była noc. Wiatr wył na dworze, a deszcz zacinał, rozbryzgując się o szyby. Nagle wśród szumu i wycia wichru rozległ się rozdzierający krzyk przerażonej kobiety. Poznałam głos mojej siostry. Wyskoczyłam z łóżka, owinęłam się szalem i wybiegłam na korytarz. W chwili, gdy otwierałam drzwi mego pokoju, wydało mi się, że słyszę cichy gwizd podobny do tego, jaki opisała moja siostra. A po chwili rozległ się głośny łoskot, jakby zwaliła się jakaś sterta żelastwa. Kiedy jednak dotarłam do pokoju siostry, drzwi okazały się nie zamknięte na klucz i łatwo otworzyły się. Moim zdumionym oczom ukazała się wstrząsająca scena. W pierwszej chwili nie wiedziałam, co począć. Otóż w świetle lampy korytarzowej na pierwszym planie ujrzałam moją siostrę z twarzą pobladłą wskutek okropnego przerażenia. Jej ręce niepewnie, jakby po omacku szukały pomocy. Chwiała się przy tym na wszystkie strony, podobnie jak człowiek zamroczony alkoholem. Skoczyłam ku niej, chwyciłam ją w ramiona. Lecz w tej samej chwili ugięły się pod nią kolana i upadła bezwładnie na podłogę. Poczęła się wić jak ktoś, kogo chwyciły okropne boleści, a kończyny jej drgały w budzących grozę konwulsjach. Początkowo myślałam, że nie poznała mnie. Gdy jednak schyliłam się nad nią, nagle krzyknęła głosem, którego nie zapomnę: „O mój Boże! Heleno! To była przepaska! Na — krapiana przepaska!” Chciała jeszcze coś powiedzieć i już wskazywała palcem w kierunku pokoju doktora, gdy chwycił ją nowy atak konwulsji, dławiąc jej słowa. Zerwałam się z podłogi, głośno wołając ojczyma. Natknęłam się na niego wybiegającego pośpiesznie w szlafroku ze swej sypialni. Dobiegł do mojej siostry, lecz stanął bezradnie. I chociaż wlał jej do gardła nieco brandy, a następnie posłał do wsi po pomoc lekarską, wszelkie wysiłki okazały się daremne. Stopniowo opadała z sił i zmarła, nie odzyskawszy przytomności. Taka oto straszna śmierć dotknęła moją ukochaną siostrę.
— Chwileczkę — wtrącił Holmes. — Czy jest pani pewna gwizdu i metalicznego odgłosu? Czy mogłaby pani przysiąc na tę okoliczność?
— O to samo właśnie pytał mnie okręgowy sędzia śledczy coroner podczas przesłuchania. Mam nieodparte wrażenie, że słyszałam, i to coś pomiędzy szumem porywu wichru i trzeszczeniem starego domu. Lecz może się mylę.
— Czy pani siostra była ubrana?
— Nie. Miała na sobie strój nocny. W jej prawej dłoni znaleziono wypaloną zapałkę, a w lewej całe pudełko zapałek.
— Świadczy to o tym, że zapaliła światło i rozglądała się dokoła, gdy powstał hałas. To jest ważne. A do jakich wniosków doszedł sędzia śledczy?
— Badał sprawę bardzo starannie, albowiem tryb życia i prowadzenie się dr Roylotta były szeroko znane w całej okolicy. Sędzia śledczy nie mógł jednak podać żadnego zadowalającego powodu śmierci. Moje zeznania wskazywały, że drzwi były zamknięte od wewnątrz, a okna zabezpieczone staromodnymi okiennicami z szerokimi żelaznymi sztabami, które zawsze zakładano na noc. Dokładnie zbadano wszystkie ściany, lecz okazały się bardzo solidne. Równie szczegółowo sprawdzono posadzki — z takim samym rezultatem. Kominek jest szeroki, lecz zakratowany czterema masywnymi prętami z klamrami. Stąd właśnie płynęła pewność, że moja siostra była zupełnie sama, gdy spotkała ją śmierć.
— A czy była mowa o truciźnie?
— Lekarze badali ją pod tym kątem, lecz bez skutku.
— A więc jak pani sądzi, od czego zginęła ta nieszczęsna kobieta?
— Moim zdaniem umarła po prostu ze strachu i szoku nerwowego. Chociaż nie mogę sobie wyobrazić, co właściwie ją tak okropnie przeraziło.
— Czy w owym czasie znajdowali się na plantacji Cyganie?
— Tak! Oni zawsze przebywają tu gdzieś w pobliżu.
— Aha! A jakie wnioski wyciąga pani z aluzji na temat przepaski?
— Chwilami myślałam, że było to jedynie majaczenie nieprzytomnej, a chwilami znów, że odnosiło się do jakiejś bandy, może do tych Cyganów z plantacji. Nie wiem, czy nakrapiane, poplamione chustki, jakimi wielu z nich przewiązuje sobie głowy, mogły jej nasunąć dziwne określenie, jakiego przed śmiercią użyła.
Holmes potrząsnął głową, jak człowiek bardzo daleki od zadowolenia z uzyskanego wyniku.
— Niezwykle zagmatwana sprawa! — rzekł. — Proszę, niech pani opowiada dalej.
— Od tego czasu minęły dwa lata. Życie moje stało się jeszcze bardziej samotne niż kiedykolwiek przedtem. Atoli przed miesiącem drogi przyjaciel, którego znam od wielu lat, oświadczył mi się, zdecydowany mnie poślubić. Nazywa się Armitage, Percy Armitage, to drugi syn pana Armitage z Crane Water, nie opodal Reading. Mój ojczym nie czynił żadnych sprzeciwów co do tego małżeństwa. I na wiosnę mamy się pobrać. Tymczasem przed dwoma dniami wynikła konieczność pewnych remontów w zachodnim skrzydle domostwa i przebito ścianę mojej sypialni. W rezultacie musiałam przenieść się do pokoju, w którym zmarła siostra, i spać w tym samym łóżku, co ona. Niech pan jednak wyobrazi sobie okropny strach, jaki mnie ogarnął ostatniej nocy, gdy leżałam nie śpiąc i rozmyślając o strasznym przeznaczeniu, które dotknęło siostrę — nagle usłyszałam wśród ciszy nocnej lekki gwizd, zupełnie taki sam jak ten, co stał się zwiastunem właśnie jej śmierci. Wyskoczyłam z łóżka i zapaliłam lampę. Lecz w pokoju nie ujrzałam niczego szczególnego. Byłam jednak zbyt wstrząśnięta, by pójść do łóżka. Ubrałam się więc i gdy tylko nastał świt, wymknęłam się. Wzięłam dwukołową bryczkę z sąsiedniej gospody „Korona” i pojechałam do Leatherhead, skąd przyjechałam dziś rano ożywiona jedną myślą: ujrzeć pana i prosić o radę.
— Mądrze pani uczyniła — rzekł mój przyjaciel. — Lecz czy powiedziała mi pani wszystko?
— Tak wszystko!
— Nie, miss Stoner, nie wszystko! Pani osłania ojczyma.
— Jak to? Co pan przez to rozumie?
W odpowiedzi Holmes odchylił żabot czarnej koronki, w której tonęła ręka spoczywająca na kolanach naszego gościa. Pięć małych sinych pręg, znaków po czterech palcach i kciuku, było odciśniętych na białej skórze przegubu dłoni.
— Potraktowano panią okrutnie — rzekł Holmes.
Kobieta mocno się zarumieniła i skryła posiniaczony przegub ręki.
— On jest twardym człowiekiem — odpowiedziała. — I być może nie zdaje sobie dostatecznie sprawy ze swej siły.
Zapanowała długa cisza, podczas której Holmes z podbródkiem wspartym na rękach wpatrywał się w buzujący na kominku ogień.
— To bardzo zagmatwana sprawa — rzekł w końcu. — W grę wchodzi z tysiąc szczegółów, które pragnąłbym poznać, zanim zdecyduję się obrać kierunek działania. Wszelako nie mamy ani chwili do stracenia. Jeśli zatem pojechalibyśmy dziś jeszcze do Stoke Moran, to czy byłoby możliwe, abyśmy obejrzeli interesujące nas pokoje bez wiedzy pani ojczyma?
— Owszem, albowiem wspomniał on, iż dzisiaj właśnie musi się wybrać do miasta w pewnej niezmiernie ważnej sprawie. Prawdopodobnie więc będzie nieobecny w domu przez cały dzień i nic tam panu nie stanie na przeszkodzie. Co prawda obecnie mamy gosposię. Ale to zniedołężniała staruszka. Bez trudu będzie można się jej pozbyć na ten czas.
— Wyśmienicie. Nie masz nic przeciwko takiej wyprawie, Watsonie?
— Naturalnie, że nie.
— W takim razie przyjedziemy obaj. Czy ma pani coś do załatwienia w mieście?
— Jedną lub dwie sprawy, które chciałabym załatwić przy okazji pobytu w stolicy. Lecz powrócę południowym pociągiem o godzinie dwunastej, ażeby przybyć do domu na czas, zanim panowie przyjadą.
— Może się pani nas spodziewać wczesnym popołudniem. Pragnę osobiście doglądnąć kilku drobnych spraw. A teraz jeśli pani się nie śpieszy, zapraszam na śniadanie.
— Nie, dziękuję. Muszę już iść. Spadł mi kamień z serca, gdy zwierzyłam się panu ze swych trosk. Będę oczekiwała z niecierpliwością pańskiego przyjazdu, aby znów pana ujrzeć po południu.
Opuściła na twarz gęstą, czarną woalkę i wyszła z pokoju.
— No, i cóż myślisz o tej całej historii, Watsonie? — spytał Sherlock Holmes, wyciągając się wygodnie w swym fotelu.
— Moim zdaniem to niedobra i ciemna sprawa.
— W takim samym stopniu ciemna, co niedobra!
— Skoro jednak ta pani mówiła prawdę, że posadzki i ściany zostały dokładnie zbadane, a przez drzwi, okno i kominek nie można było przejść, to jej siostra niewątpliwie znajdowała się w pokoju sama w chwili, gdy spotkała ją tajemnicza śmierć.
— Cóż więc oznaczają owe nocne świsty, a cóż nader osobliwe słowa umierającej kobiety?
— Nie mam pojęcia…
— Jeśli skojarzysz wrażenia świstów nocnych, obecność bandy Cyganów, będącej w zażyłych stosunkach ze starym doktorem, fakt, że posiadamy poważne podstawy, by przyjąć zainteresowanie doktora w niedopuszczeniu do ślubu pasierbicy, słów umierającej na temat przepaski, a w końcu okoliczność, iż Miss Helena Stoner słyszała metaliczny dźwięk, który mogły wywołać żelazne sztaby zabezpieczające okiennice, obsuwając się na swoje miejsce — to nasuwa się myśl, że całą tę tajemniczą sprawę można wyjaśnić, trzymając się przedstawionych przesłanek.
— Cóż jednak mają do tego Cyganie?
— Nie mam pojęcia.
— Teoria ta budzi we mnie szereg zastrzeżeń.
— We mnie także. Dlatego też jedziemy dziś do Stoke Moran. Zobaczymy, czy zastrzeżenia nasze ugruntują się, czy też rozwieją. Ale cóż to takiego, u diabła?!
Mój przyjaciel zaklął, gdyż nagle drzwi rozwarły się z trzaskiem i wpadł przez nie ogromny mężczyzna odziany w dziwaczną mieszaninę miejskiego stroju z wiejskim: czarny cylinder, długi surdut i wysokie getry. A trzymana w ręku szpicruta uzupełniała jego sylwetkę. Był tak wysoki, że cylinder jego sięgał górnej futryny drzwi. Wydawało się, jakby każdy oddech przekrzywiał go to w tę, to w tamtą stronę. Szeroką twarz, opaloną słońcem na brąz, pokrywało mnóstwo zrnarszczek. Rysowały się na niej wszelkie złe skłonności. Gdy tak spoglądał raz na jednego, raz na drugiego z nas, wówczas jego głęboko osadzone, złowrogie oczy i wąski, suchy nos upodabniały go do starego, drapieżnego ptaka.
— Który z was jest Holmesem? — spytało to dziwadło.
— Tak się nazywam, sir. Lecz właściwie pan powinien się pierwszy przedstawić — odparł ze spokojem mój przyjaciel.
— Jestem dr Grimesby Roylott ze Stoke Moran.
— A więc, doktorze — odezwał się Holmes uprzejmie — proszę zająć miejsce.
— Ani mi w głowie. Tu była moja pasierbica. Śledziłem ją, cóż ona panu naopowiadała?
— Jest trochę zimno jak na tę porę roku… — rzekł Holmes.
— Cóż ona panu naopowiadała?! — wrzasnął wściekle starzec.
— …lecz słyszałem, że krokusy zapowiadają się dobrze — ciągnął mój przyjaciel niewzruszenie.
— Ha! Pan mnie chce zbyć! Może nie?! — wykrztusił nasz nowy gość, postępując krok naprzód i potrząsając swą dziwaczną szpicrutą. — Znam cię, ty szelmo! Już przedtem słyszałem o tobie. Jesteś Holmes, który wtrąca się do nieswoich spraw.
Przyjaciel mój uśmiechnął się.
— Holmes wścibski!
Uśmiech zaznaczył się jeszcze wyraźniej.
— Holmes, służalec Scotland — Yardu! Holmes roześmiał się serdecznie.
— Sposób prowadzenia rozmowy przez pana jest bardzo interesujący — odparł. — Skoro pan wyjdzie, proszę zamknąć drzwi, ponieważ tu wyraźnie wieje.
— Wyjdę wówczas, gdy skończę to, co mam do powiedzenia. Nie waż się pan wtrącać do moich spraw! Wiem, że miss Stoner tu była. Śledziłem ją. Jestem zbyt groźnym człowiekiem, by ze mną zadzierać. Popatrz tylko! — Chwycił pogrzebacz i zgiął go w pałąk swymi ogromnymi, opalonymi na brąz rękami.
— Uważaj, żebym nie zrobił tego samego z tobą! — warknął. Rzucił zgięty pogrzebacz na palenisko kominka i wielkimi krokami opuścił pokój.
— On wygląda na bardzo miłą osobę, co? — rzekł Holmes, śmiejąc się. — Nie jestem tak masywny, lecz jeśliby pozostał nieco dłużej, pokazałbym mu, że mój chwyt nie jest tak znów bardzo słabszy niż jego. — Mówiąc te słowa, chwycił stalowy pogrzebacz i szybkim ruchem na powrót go wyprostował.
— Cóż to za bzdura! W toku bezczelnego najścia pomylił mnie z urzędowym detektywem. Ten incydent przydaje jednak dodatkowego posmaku naszym dochodzeniom. I nasza mała przyjaciółka, mam nadzieję, nie ucierpi wskutek swej nieostrożności. Przecież nawet nie zorientowała się, że ten brutal ją śledził. A teraz, Watsonie, poprosimy o śniadanie i potem udam się do gmachu Kolegium Cywilistów*, gdzie w rejestrach spadkowych, majątkowych i małżeńskich mam nadzieję uzyskać pewne dane, które mogą nam pomóc w naszej sprawie.
Dochodziła już pierwsza godzina, gdy Sherlock Holmes powrócił ze swej wycieczki. W ręku trzymał arkusz niebieskiego papieru, cały pokryty notatkami i rysunkami.
— Widziałem testament zmarłej wdowy — rzekł. — Aby dokładnie określić jego znaczenie, byłem zmuszony przeliczyć na obecne ceny lokaty kapitałowe, których dotyczył testament. Całkowity dochód, który w okresie śmierci wdowy wynosił niemal 1100 funtów szterlingów, obecnie nie przekracza 750 funtów szterlingów, wskutek spadku cen w rolnictwie. Każda z córek ma prawo domagać się dochodu w wysokości 250 funtów w wypadku małżeństwa. Dlatego jest zupełnie oczywiste, że jeśliby obie panny wyszły za mąż, to z tego majątku pozostałaby mu zaledwie niewielka część. A obecnie druga pasierbica chce ograniczyć go w poważnym stopniu przez swoje zamążpójście. Moja ranna praca nie była więc daremna, od czasu jak okazało się, że on ma bardzo poważne motywy, aby przeszkadzać wszelkim tego rodzaju zamiarom. A teraz, Watsonie, sprawy nabrały zbyt poważnego obrotu, aby tracić czas. Zwłaszcza że stary został ostrzeżony o naszym zainteresowaniu jego sprawami. Jeśliś więc gotów, wezwiemy dorożkę i pojedziemy na dworzec. Waterloo. Byłbym ci bardzo wdzięczny, gdybyś wziął rewolwer. Eley’s 2 może stanowić doskonały argument w dyskusji z dżentelmenem zwijającym w pałąki stalowe pogrzebacze. To oraz szczotka do zębów — to wszystko, co moim zdaniem będzie nam potrzebne.
Na dworcu Waterloo szczęśliwie złapaliśmy pociąg do Leatherhead. Tam w gospodzie dworcowej wynajęliśmy dwukołową bryczkę i przejechaliśmy nią cztery do pięciu mil wśród uroczych dróg hrabstwa Surrey. Dzień był wspaniały. Słońce świeciło jasno, a na niebie błąkało się jedynie kilka wełnistych obłoków. Drzewa i przydrożne żywopłoty wypuściły właśnie pierwsze zielone pędy, a powietrze przenikał miły zapach wilgotnej ziemi. Dla mnie stanowiło
* Kolegium Cywilistów, czyli „Doctors Commens”, są to budynki byłego Kolegium Profesorów Prawa Cywilnego, w których w drugiej połowie XIX w. umieszczono część wydziałów sądu cywilnego i rejestrów spadkowych, majątkowych, małżeńskich itp.
to co najmniej dziwaczny kontrast pomiędzy słodką zapowiedzią wiosny a nieszczęsną sprawą, w którą zaangażowaliśmy się. Mój przyjaciel siadł na przodzie bryczki. Skrzyżował ręce, kapelusz zsunął mu się na oczy, spuścił głowę. Trwał tak pogrążony w głębokim zamyśleniu. Ale oto nagle zerwał się, klepnął mnie w ramię i wskazał w kierunku łąk.
— Popatrz tam! — powiedział.
Gęsto zadrzewiony park roztaczał się na łagodnej pochyłości, gęstniejąc stopniowo i przechodząc nieco wyżej w lasek. Spośród gałęzi drzew wyłaniały się szare szczyty dachów i wysokie, drewniane sklepienia prastarego dworzyszcza.
— Czy to Stoke Moran? — zagadnął.
— Tak, sir, to dom dr Grimesby Roylotta — zauważył woźnica.
— Przeprowadza się tam prace budowlane — rzekł Holmes — właśnie w tej sprawie przyjechaliśmy.
— Tu jest wioska — odparł woźnica, wskazując na skupisko dachów, rozciągające się w pewnej odległości po lewej stronie — lecz jeśli panowie chcą iść do dworku, krótsza droga prowadzi tamtymi oto schodkami, a następnie ścieżką przez pola. To właśnie tam, którędy idzie pani.
— Tą panią, wydaje mi się, jest miss Stoner? — zauważył Holmes, przysłaniając dłonią oczy. — Tak! Myślę, że najlepiej uczynimy, idąc za twą radą.
Wysiedliśmy, płacąc za przejazd, i bryczka turkocząc odjechała z powrotem do Leatherhead.
— Uważam za wskazane — napomknął Holmes, gdy wspinaliśmy się po schodkach — aby ten poczciwiec nabrał przekonania, że przybyliśmy tu jako architekci lub w jakimś określonym interesie. To może powstrzymać go od plotek. Dzień dobry, Miss Stoner. Widzi pani, że dotrzymaliśmy słowa…
Nasza ranna klientka podbiegła na spotkanie z radosnym wyrazem twarzy.
— Czekałam na panów niecierpliwie — zawołała, gorąco ściskając nam dłonie. — Wszystko wspaniale się odmieniło. Dr Roylott pojechał do stolicy i jest mało prawdopodobne, aby wrócił przed wieczorem.
— Mieliśmy przyjemność poznać doktora — rzekł Holmes i w krótkich słowach opowiedział, co się wydarzyło.
Gdy to usłyszała Miss Stoner, pobladła jak ściana.
— Wielkie nieba! — zawołała. — A więc on mnie śledził!
— Na to wygląda.
— On jest taki przebiegły, że nigdy nie wiem, czy jestem przed nim bezpieczna. Co on powie, gdy powróci?
— Niechże się strzeże, bo może się przekonać, że na jego tropie jest ktoś przebieglejszy niż on sam. Musi się pani zabezpieczyć przed nim na noc. Jeśli jest gwałtowny, wyślemy panią do ciotki w Harrow. No, a teraz musimy jak najlepiej wykorzystać czas. Niech pani będzie uprzejma zaprowadzić nas od razu do pokojów, które mamy zbadać.
Domostwo zbudowane było z szarej, omszałej skały. Ze środkowej, wyższej jego części po obu stronach wyrastały dwa zaokrąglone skrzydła, okna były potłuczone i zabite deskami, a dach podziurawiony. Istny obraz ruiny! Część środkowa znajdowała się w nieco lepszym stanie. Natomiast prawe skrzydło wyglądało stosunkowo nowocześniej. Firanki w oknach i smugi niebieskiego dymu unoszące się z kominów wskazywały, że właśnie tu zamieszkała rodzina. Naprzeciw szczytowej ściany ustawione było rusztowanie i rozpoczęte roboty kamieniarskie. Lecz w chwili naszego przybycia nie było widać ani śladu jakichkolwiek robotników. Holmes przeszedł wolno w górę i w dół poprzez źle utrzymany trawnik i zbadał bardzo uważnie wszystkie okna z zewnątrz.
Małe boczne drzwi wiodły do pobielonego korytarza, z którego prowadziły drzwi do wszystkich trzech pokoi sypialnych. Holmes zaniechał badania trzeciego pokoju, od razu więc
przeszliśmy do drugiego, w którym siostra naszej klientki znalazła swe tragiczne przeznaczenie. Był to przytulny mały pokój o niskim suficie i otwartym kominku na wzór starych wiejskich dworków. W jednym kącie stała brązowa komoda, w drugim wąskie, biało zasłane łóżko, a na lewo od okna gotowalnia. Meble te wraz z dwoma małymi wyplatanymi krzesłami stanowiły całe urządzenie pokoju, po środku którego leżał kwadratowy dywan z Wilton. Zaokrąglone deski i okładziny ścian zrobione z brązowej, stoczonej przez robaki dębiny, były tak stare i wyblakłe, że można było sądzić, iż pochodziły chyba z czasów, gdy wznoszono to domostwo. Holmes przesunął jedno z krzeseł do kąta i usiadł w milczeniu, jednocześnie lustrując całe pomieszczenie wzdłuż i wszerz oraz z dołu do góry, nie pomijając nawet najmniejszego szczegółu.
— Dzwonek łączy się z pokojem gospodyni.
— Czyż nie wygląda on na nowszy niż inne przedmioty?
— Tak! Założono go dopiero kilka lat temu.
— Prawdopodobnie na prośbę pani siostry?
— Nie! Nigdy nie słyszałam, by go używała. Zawsze brałyśmy same, co potrzebowałyśmy.
— Istotnie, wydaje się niepotrzebne założenie tak ładnego sznura do dzwonka. A teraz, jeśli pani pozwoli, to w ciągu kilku minut przebadam jeszcze posadzkę. — Przypadł niemal twarzą do ziemi, trzymając lupę w ręku. Czołgał się szybko to w tę, to w tamtą stronę, badając dokładnie szczeliny pomiędzy deskami. To samo uczynił z drewnianymi okładzinami pokrywającymi ściany apartamentu.
W końcu przysunął się do łóżka, przez pewien czas wpatrywał się w nie uważnie, lustrując okiem ścianę od dołu do góry. Wreszcie chwycił sznur dzwonka i mocno zań pociągnął.
— Ale co to? On milczy? — zdziwił się. — Dlaczego nie dzwoni? Nie! On nawet nie jest połączony linką! Nadzwyczajne, interesujące! Teraz może pani przekonać się, że sznur jest umocowany do haka akurat ponad małym otworem wentylatora.
— Ależ to zupełny absurd! Nigdy tego przedtem nie zauważyłam!
— Bardzo dziwne! Bardzo! — mruknął Holmes, pociągając za sznur. — W tym pokoju jest jedno, a raczej dwa bardzo osobliwe miejsca. Na przykład, cóż to musiał być za głupiec z budowniczego, aby otwór wentylatora przeprowadzać do sąsiedniego pokoju, podczas gdy przy takim samym nakładzie pracy i kosztów mógł on połączyć go ze świeżym powietrzem z zewnątrz.
— To także jest zupełnie nowe — odrzekła panna Stoner.
— Wykonane w tym samym czasie, co instalacja dzwonka? — zauważył Holmes.
— Tak! W owym czasie przeprowadzono kilka niewielkich zmian…
— …które mają nadzwyczaj interesujący charakter: nie działające sznury dzwonków, wentylatory, które nie dają dopływu powietrza. Jeśli pani pozwoli, miss Stoner, to może przeniesiemy nasze poszukiwania do innych pomieszczeń.
Pokój dr Grimesby Roylotta był większy niż pokój jego pasierbicy, lecz prościej umeblowany. Łóżko polowe, mała drewniana półka zapełniona książkami, przeważnie o tematyce technicznej, gładkie drewniane krzesło przy ścianie, okrągły stół i duży żelazny schowek szafkowy stanowiły zasadnicze przedmioty, jakie zauważyliśmy. Holmes obszedł dokoła cały pokój i zbadał wszystkie meble z największym zainteresowaniem.
Wyszliśmy wszyscy przed dom.
— To okno, którego dotykam, należy do pokoju, w którym zwykła pani sypiać, to środkowe natomiast do pokoju pani siostry, a następne, w głównym budynku, do pokoju dr Roylotta?
— Dokładnie tak. Lecz obecnie sypiam w środkowym pokoju…
— W wyniku zmian, jeśli dobrze zrozumiałem. Ale szczerze mówiąc, nie wydaje mi się, by istniała gwałtowna konieczność napraw szczytowej ściany.
— Zupełnie nie! Moim zdaniem to tylko pretekst do przeniesienia mnie z mojego pokoju.
— Ach! To bardzo prawdopodobne! Ale cóż dalej? Po drugiej stronie tego ciasnego skrzydła ciągnie się korytarz, na który wychodzą wszystkie trzy pary drzwi interesujących nas pokoi. Oczywiście, posiada on okna?
— Tak, lecz bardzo małe. Zbyt wąskie, aby ktoś mógł się przez nie przecisnąć.
— Skoro panie obie zamykały swe drzwi na noc, to wasze pokoje były niedostępne z tej strony. A teraz niech pani będzie tak uprzejma pójść do swego pokoju i zamknąć okiennice.
Miss Stoner uczyniła to.
I Holmes, po starannym badaniu, poprzez otwarte okno usiłował różnymi sposobami otworzyć okiennicę. Wszystko nadaremnie! Nie można było natrafić na najmniejszą nawet szczelinę, przez którą prześliznąłby się nóż, by podważyć sztabę, zamykającą okiennicę. Teraz przy pomocy lupy zbadał zawiasy. Były one zbudowane z mocnego żelaza.
— Hm! — rzekł, drapiąc się po brodzie. — Moja teoria napotyka pewne luki. Nikt nie mógł przejść przez okiennice, jeśli były one zamknięte. No, dobrze, zobaczymy więc, czy oględziny wnętrza nie rzucą nieco światła na tę sprawę…
— A cóż tu jest? — zapytał, z lekka uderzając w schowek szafkowy, kiedy już znajdowaliśmy się w pokoju Roylotta.
— Papiery handlowe ojczyma.
— Och! A więc pani zaglądała do wnętrza?
— Tylko raz przed kilku laty. Pamiętam, że schowek pełen był papierów.
— Czy tu nie było na przykład kota?
— Nie! Cóż za dziwny pomysł?
— Dobrze! Niech więc pani spojrzy na to! — podniósł małą miseczkę z mlekiem, która stała na szczycie żelaznego schowka.
— Nic! My nie mamy kota. Mamy natomiast geparda indyjskiego, zwanego „Czita”, i pawiana…
— Ach tak! Oczywiście! Zgadza się! Gepard jest właśnie dużym kotem, to by się mogło zgadzać, że miseczka przeznaczona jest dla niego. Oto jeden punkt, który chciałem ustalić. — Przycupnął przed drewnianym krzesłem i badał jego siedzenie z największą uwagą. — Dziękuję pani! To wszystko! — rzekł, podnosząc się i chowając lupę do kieszeni. — Halo! O, tu jest coś interesującego!
Przedmiot, który zauważył, był małą smyczą dla psa, wiszącą w rogu łóżka. Smycz tak była jednak pozakręcana i powiązana w węzły, jakby miała służyć za batog i kaganiec zarazem.
— Do czego byś tego użył, Watsonie?
— To jest całkiem zwyczajna smycz. Lecz nie wiem, dlaczego ją tak powiązano w pętle.
— Nie jest tak zupełnie zwyczajna! Cóż myślisz? Świat nasz jest zepsuty. I gdy mądry człowiek wysila rozum, aby popełnić zbrodnię, bywa to zazwyczaj zbrodnia straszna. Zdaje się, że już dosyć tu zobaczyłem, Miss Stoner. I jeśli pani pozwoli, przespacerujemy się po trawniku.
Nigdy nie widziałem twarzy mego przyjaciela tak ponurej, a czoła tak zasępionego jak wówczas, gdy opuszczaliśmy miejsce, w którym właśnie prowadziliśmy dochodzenie. Kilkakrotnie przemierzyliśmy wzdłuż i wszerz trawnik. Ani jednak Miss Stoner, ani ja nie ośmieliliśmy się przerwać mu rozmyślań, dopóki sam nie ocknął się z głębokiej zadumy.
— Nader ważne jest, panno Stoner — rzekł wreszcie — aby pani pod każdym względem zastosowała się do mych wskazówek.
— Z całą pewnością tak uczynię.
— Sprawa wygląda zbyt poważnie, aby pozwolić sobie na jakiekolwiek wahania. Życie pani może zależeć od tego, czy pani będzie posłuszna moim radom.
— Obiecuję uczynić wszystko, co tylko pan zarządzi.
— A więc po pierwsze, obaj z mym przyjacielem musimy spędzić noc w pani pokoju.
Miss Stoner i ja jednocześnie wlepiliśmy w Holmesa zdumiony wzrok.
— Tak! — dodał. — W taki właśnie sposób musi się to odbyć! Pozwólcie mi to wyjaśnić. Zapewne znajduje się tu wiejski zajazd?
— Owszem, nazywa się „Korona”.
— Doskonale! Czy z niego widać wasze okna?
— Na pewno!
— Gdy powróci ojczym, musi się pani zamknąć w swym pokoju pod pozorem bólu głowy. A gdy tylko usłyszy pani nocą, że udaje się on na spoczynek, musi pani niezwłocznie otworzyć okiennice okna swego obecnego pokoju, odsunąć rygiel, postawić lampę jako sygnał dla nas, a następnie odejść, zabierając z sobą niezbędne rzeczy, do pokoju poprzednio przez panią zajmowanego. Niewątpliwie pomimo pewnych kłopotów może pani to zorganizować na jedną noc.
— Och tak! Bardzo łatwo!
— Resztę niech pani pozostawi w naszych rękach!
— Lecz cóż panowie uczynią?
— Spędzimy noc w pani pokoju i postaramy się wykryć powód hałasu, który panią zaniepokoił.
— Wydaje mi się, Mr Holmes, że pan już dotarł do sedna sprawy.
— Być może dotarłem!
— A więc, przez litość, niech pan powie, co spowodowało śmierć mojej siostry?
— Wolałbym posiadać wyraźniejsze dowody, zanim cokolwiek powiem.
— Niech mi pan przynajmniej powie, czy moje własne przypuszczenia są słuszne i czy ona zmarła wskutek gwałtownego przerażenia?
— Nie! Myślę, że nie z tego powodu! Najprawdopodobniej musiała to być jakaś bardziej namacalna przyczyna. A teraz, Miss Stoner, musimy panią opuścić. Gdyby dr Roylott powrócił i ujrzał nas razem, to cała nasza wyprawa poszłaby na marne.
Ani Sherlock Holmes, ani ja nie mieliśmy najmniejszych trudności z wynajęciem sypialni z salonikiem w gospodzie „Korona”. Znajdowały się one na górnym piętrze i z naszych okien mieliśmy widok na aleję prowadzącą do bramy i na nie zamieszkane skrzydło dworu Stoke Moran.
O zmierzchu ujrzeliśmy wreszcie nadjeżdżającego dr Grimesby Roylotta, jego ogromną sylwetkę wyłaniającą się obok małej postaci wiozącego go chłopca stajennego. Chłopak miał trochę kłopotu z otwarciem ciężkiej, żelaznej bramy. Usłyszeliśmy ochrypły wrzask doktora i dostrzegliśmy, jak z wściekłością wymachiwał nad nim zaciśniętymi pięściami. Wreszcie bryczka odjechała, a po kilku minutach pomiędzy drzewami rozbłysło nagle światło, jakby zapalono lampę w jednym z pokoi bawialnych.
— Wiesz co, Watsonie? — rzekł Holmes, gdy obaj siedzieliśmy w gęstniejących stopniowo ciemnościach. — Mam naprawdę wątpliwości, czy zabrać cię ze sobą tej nocy. To bardzo niebezpieczna gra.
— Czy mógłbym ci jednak towarzyszyć?
— Twoja obecność może okazać się nieoceniona!
— A więc koniecznie muszę pójść z tobą!
— To bardzo ładnie z twojej strony.
— Wspomniałeś o niebezpieczeństwie. Prawdopodobnie więc zauważyłeś w tamtych pokojach coś więcej niż ja…
— Nie! Lecz wydaje mi się, że mógłbym wydedukować nieco więcej. Widziałeś chyba wszystko, co robiłem?
— Nie spostrzegłem nic szczególnego z wyjątkiem przewodu dzwonka. Ale jakiemu właściwie celowi ma on służyć, przyznam, że nie mam najmniejszego pojęcia.
— Wentylator jednak widziałeś? Co?
— Tak? Nie mogę jednak powiedzieć, żeby istnienie tego rodzaju małego otworu pomiędzy dwoma pokojami było jakąś zupełnie niezwykłą rzeczą. Zresztą jest on tak mały, że nawet szczur z trudem się przezeń przeciśnie.
— Zanim jeszcze w ogóle przybyliśmy do Stoke Moran, wiedziałem, że natrafimy chyba na wentylator.
— Ależ mój drogi Holmesie!…
— Och, tak! Wiedziałem! Przypomnij sobie, jak ona w swej opowieści wspomniała, że siostra poczuła u siebie dym cygar dr Roylotta. To oczywiście od razu nasuwa przypuszczenie o istnieniu połączenia między obu pokojami. Naturalnie mógł to być jedynie mały otwór. Ale powinna być o tym wzmianka w dochodzeniu przeprowadzonym przez sędziego śledczego. W ten sposób, drogą dedukcji, doszedłem do wentylatora!
— Ale cóż złego oznacza wentylator?
— Otóż tak! W końcu mamy tu do czynienia z niezwykłą zbieżnością dat. Wykonano wentylator, zawieszono linkę i kobieta umarła. Czy to cię nie uderzyło?
— Jak dotychczas, nie mogę się tu dopatrzyć żadnego związku.
— Czy nie podpadło ci nic specjalnego w tym łóżku?
— Nie!
— Było ono przymocowane do podłogi. Czy kiedykolwiek przedtem widziałeś w ten sposób przytwierdzone łóżko?
— Nie! Raczej nie!
— Ta kobieta nie mogła przesunąć tego łóżka. Ono zawsze musiało znajdować się w takiej samej pozycji wobec wentylatora i wobec sznura, który tylko tak możemy nazwać, skoro na pewno nigdy nie był pomyślany jako linka do dzwonka.
— Holmesie! — wyrwał mi się okrzyk. — Wydaje mi się, że jakby przez mgłę przypominam sobie twoje aluzje na ten temat. Ależ to już najwyższy czas, byśmy zapobiegli jakiejś misternie przygotowanej a okropnej zbrodni.
— W takim samym stopniu misternej co okropnej! Gdy lekarz staje się przestępcą, to jest on asem wśród kryminalistów. Ma bowiem wiedzę. Na przykład Falmar i Pritchard należeli do wybitnych w swoim fachu. Ten człowiek uderza celnie. Lecz my, Watsonie, chyba jednak będziemy w stanie uderzyć jeszcze celniej. A jednak przeżyjemy sporo zgrozy i okropności, zanim przeminie dzisiejsza noc. Więc ze względu na dobro sprawy spokojnie zapalmy fajkę i przez kilka godzin starajmy się skierować myśli na jakiś pogodniejszy temat.
Około godziny dziewiątej światło dochodzące poprzez gałęzie drzew zgasło i wokół dworzyszcza zapanowały ciemności. Minęły dwie długie godziny. Aż tu nagle, właśnie gdy biła jedenasta, zabłysło na wprost nas jasne, samotne światło.
— Oto nasz umówiony znak! — oznajmił Holmes, zrywając się gwałtownie. — Pochodzi ze środkowego okna.
Gdy wyszliśmy, Holmes zamienił kilka słów z karczmarzem, wyjaśniając, że udajemy się na późną wizytę do znajomych i, być może, spędzimy tam resztę nocy. W chwilę potem znaleźliśmy się już na ciemnej drodze, gdzie chłodny wiatr dął nam w twarz. Jedynie żółte światło, mrugające akurat na wprost nas poprzez mrok, prowadziło do miejsca, gdzie czekało smutne zadanie do wypełnienia.
Nie mieliśmy trudności z przedostaniem się w obręb posiadłości, gdyż nie naprawione wyrwy w starym murze ułatwiały wejście na teren parku. Przemykając wśród drzew, dotarliśmy do trawnika. Przeszliśmy przezeń i właśnie zabieraliśmy się do wejścia przez okno, gdy nagle spośród kępy krzaków wawrzynu wyskoczyło coś, co wyglądało na grymaszące i wykrzywiające się dziecko, które rzuciło się na murawę, wierzgając rękoma i nogami. Po chwili to „coś” chyżo pomknęło poprzez trawnik, ginąc w ciemnościach.
— O Boże! — wyszeptałem. — Widziałeś?
Holmes przez chwilę był tak wstrząśnięty jak ja. Wskutek podniecenia dłoń jego niczym obręcz zacisnęła się wokół przegubu mej ręki. Potem zaśmiał się z cicha i zbliżając usta do mego ucha, wyszeptał:
— Ładnych tu mają domowników, co? To przecież pawian! Zapomniałem o strasznych ulubieńcach doktora. Równie dobrze moglibyśmy spotkać geparda! Może w każdej chwili skoczyć nam na kark! Idąc za przykładem Holmesa, zdjąłem buty, by łatwiej dostać się do wnętrza domostwa. I przyznam szczerze, że dopiero wówczas poczułem się raźniej, gdy znalazłem się już w sypialni. Mój przyjaciel bezszelestnie zamknął okiennicę, postawił lampę na stole i rozglądnął się dokoła po całym pokoju. Wszystko było w takim stanie, w jakim widzieliśmy za dnia. Wówczas Holmes skradając się na palcach, zbliżył się do mnie i zwijając dłoń w trąbkę, wyszeptał mi wprost do ucha tak cicho, że zaledwie z wielkim trudem rozróżniłem następujące słowa:
— Najmniejszy odgłos, jaki byśmy wydali, może mieć fatalne następstwa dla całego planu.
Kiwnąłem głową na znak, że zrozumiałem.
— Nie zaśnij tylko! Od tego może zależeć twoje życie! Trzymaj pistolet w pogotowiu na wypadek, gdyby był potrzebny. Siądź na tamtym krześle, a ja usiądę na brzegu łóżka.
Wyjąłem rewolwer i położyłem u narożnika stołu.
Holmes uniósł cienką laskę trzcinową i umieścił ją tuż przy sobie na łóżku. Obok położył pudełko zapałek i ogarek świecy. Wtedy przykręcił lampę naftową i otoczyły nas ciemności.
Nigdy zapewne nie zapomnę strasznego i pełnego grozy oczekiwania, jakie wówczas nastąpiło. Nie słyszałem żadnego odgłosu ani nawet lekkiego tchnienia oddechu, a jednak wiedziałem dobrze, że mój przyjaciel siedzi, mając na wszystko oczy otwarte, że siedzi o kilka stóp ode mnie w takim samym stanie napięcia nerwów jak ja. Okiennice nie dopuszczały najmniejszego promienia światła. Czuwaliśmy w zupełnych ciemnościach. Z zewnątrz słychać było od czasu do czasu głos nocnego ptaka, a raz nawet, tuż przy oknie, długie, przeciągłe, podobne do kociego, płaczliwe zawodzenie, które przypominało nam, że gepard istotnie znajdował się na wolności.
Skądś z daleka dochodził głęboki ton dzwonu parafialnego, który wydzwaniał godziny. Jakżeż dłużyły się wówczas te kwadranse! Wybiła już dwunasta, potem pierwsza, druga i trzecia. A my ciągle siedzieliśmy w zupełnym milczeniu, oczekując na coś, co miało się zdarzyć…
Nagle w górze, w okolicy wentylatora, na chwilę błysnęło światło i wkrótce rozszedł się silny zapach przypalonej oliwy. W sąsiednim pokoju ktoś zapalił ślepą latarnię. Doszedł mnie odgłos jakiegoś poruszenia, a potem znów zapanowała całkowita cisza. Zapach natomiast stał się silniejszy i wyraźniejszy. Siedziałem, przez pół godziny nastawiałem uszy, aby coś usłyszeć. Aż tu nagle rozległ się inny dźwięk — bardzo delikatny, łagodny odgłos, podobny do syku, jaki wydaje strumień pary, stale uchodzący z kotła. W tej samej chwili, gdyśmy to usłyszeli, Holmes zerwał się z łóżka, potarł zapałkę i z furią począł smagać swą trzciną przewód dzwonka.
— Widzisz to, Watsonie?! — syknął przeraźliwie. — Widzisz?!
Lecz nic nie spostrzegłem. Gdy Holmes zapalił światło, usłyszałem cichy, wyraźny gwizd. Ale nagły błysk zapalonej zapałki tak poraził moje zmęczone oczy, że nie mogłem określić, co to był za stwór, którego mój przyjaciel tak okrutnie zbił. Zauważyłem natomiast śmiertelnie bladą twarz Holmesa, wykrzywioną wstrętem i przerażeniem.
Przestał uderzać i wlepił wzrok w otwór wentylatora. Nagle ciszę nocną rozdarł straszny krzyk. Wzmagał się coraz bardziej ten chrapliwy ryk pełen tonów bólu, strachu i wściekłości, łączących się i przeradzających w jeden przeraźliwy wrzask. Słyszano go daleko w dole w wiosce. A nawet na odległej plebanii krzyk ten obudził wszystkich i wyrwał z łóżek. Nam także zmroził serca! Staliśmy nieruchomo. Wpatrywałem się jak urzeczony w Holmesa, a on we mnie, dopóki ostatnie echo strasznego ryku nie zamarło w tej samej ciszy, z której powstało.
— Cóż to znaczy? — wykrztusiłem z trudem.
— To oznacza, że wszystko już skończone! — odpowiedział Holmes. — I być może, przede wszystkim, skończone dla tej bestii. Bierz pistolet w garść i wejdziemy do pokoju dr Roylotta.
Z zatroskaną miną zapalił lampę i skierował się w dół korytarza. Dwukrotnie zapukał do drzwi. Nie było stamtąd żadnej odpowiedzi. Nacisnął więc klamkę i wszedł do wnętrza, a ja tuż za nim z gotowym do strzału pistoletem w dłoni.
Osobliwy widok roztoczył się przed naszymi oczyma. Na stole stała zaciemniona latarnia z na poły zasuniętymi zasłonami, rzucająca jasny snop światła na żelazną szafę, której drzwi były uchylone. Przy stole siedział na drewnianym krześle dr Grimesby Roylott odziany w długi, szary szlafrok, spod którego wystawały u dołu nagie kostki nóg i stopy wsunięte w czerwone tureckie pantofle bez pięt. Na jego kolanach leżała krótka laska z długim harapem, którą widzieliśmy u niego za dnia. Miał zadarty w górę podbródek i nieruchome oczy zamarłe w przeraźliwym zapatrzeniu w róg sufitu. Czoło jego spowijała dokoła dziwaczna, żółta nakrapiana brązowo przepaska, która zdawała się być ciasno związana wokół głowy. Gdyśmy wchodzili, nie powiedział ani słowa i nie poruszył się.
— Przepaska! Nakrapiana przepaska! — szepnął Holmes. Uczyniłem krok do przodu. W tej samej chwili dziwaczne przybranie głowy zaczęło się poruszać i spośród włosów uniosła się przyczajona, o romboidalnym kształcie głowa oraz rozdęta szyja obrzydliwego węża.
— To bagienna żmija! — krzyknął Holmes. — Najjadowitszy wąż w całych Indiach! Doktor zmarł w ciągu dziesięciu sekund po ukąszeniu. Otóż ostatecznie okrucieństwo obróciło się przeciw okrutnikowi i planujący zasadzkę sam wpadł przypadkiem w zastawioną przez siebie pułapkę. A teraz wsuńmy z powrotem tego gada do jego legowiska. Następnie przeniesiemy Miss Stoner do bezpiecznego miejsca i zawiadomimy o całym zajściu miejscową policję.
Mówiąc to ściągnął błyskawicznie z kolan zmarłego psią smycz z obrożą i zacisnął ją wokół szyi węża. Ściągnął gada z jego niesamowitego schroniska i uniósł w wyciągniętej do przodu ręce, by wrzucić do żelaznej szafy–schowka, którą natychmiast zamknął.
Oto wierny opis śmierci dr Grimesby Roylotta ze Stoke Moran. Nie uważam zresztą za konieczne przedłużanie — i tak już bardzo długiego — opowiadania dalszymi szczegółami. Powiem krótko: po zawiadomieniu przerażonej dziewczyny o smutnym wypadku zawieźliśmy ją rano pociągiem do Harrow i oddaliśmy pod opiekę dobrej ciotki. Warto jeszcze wspomnieć o wyniku wolno posuwającego się śledztwa. Władze doszły do wniosku, iż doktora dosięgnęło jego przeznaczenie podczas nieostrożnej zabawy z groźnym ulubieńcem. Nieco więcej dowiedziałem się o tym wypadku od Sherlocka Holmesa następnego dnia w czasie drogi powrotnej.
— W początkowej fazie doszedłem do zupełnie błędnej konkluzji — rzekł Holmes — która wykazała, mój drogi Watsonie, jak niebezpieczne jest rozumowanie oparte na niekompletnych przesłankach. Obecność Cyganów i słowo „przepaska”, jakiego użyła nieszczęsna dziewczyna, bez wątpienia celem wyjaśnienia zjawiska zauważonego podczas nagłego błysku zapalonej zapałki, wystarczyły, aby naprowadzić mnie na zupełnie fałszywy trop. Jedyną moją zasługą było ponowne natychmiastowe rozważenie swego stanowiska w tej sprawie, skoro tylko stało się dla mnie jasne, iż jakiekolwiek niebezpieczeństwo, które zagrażałoby osobie zajmującej ów pokój — pułapkę, nie może nadejść ani przez okno, ani drzwi. Uwagę moją szybko jednak przyciągnął, jak ci już wspomniałem, wentylator i sznur dzwonka zwisający nad łóżkiem. Odkrycie, iż sznur nie jest podłączony do dzwonka oraz że łóżko było przyśrubowane do podłogi, dało impuls do podejrzenia, że sznur miał stanowić niejako pomost dla jakiejś istoty, przedostającej się przez otwór wentylatora i zmierzającej do łóżka. Nagle przyszedł mi na myśl wąż. I skoro skojarzyłem to z wiadomością o utrzymywaniu przez doktora wielu zwierząt z Indii, poczułem, iż prawdopodobnie wpadłem na właściwy ślad. Pomysł posłużenia się takim rodzajem trucizny, który był niemożliwy do wykrycia przez próbę chemiczną, oto właśnie
pomysł, jaki mógł obmyślić jedynie sprytny i bezlitosny człowiek, obyty z obyczajami Wschodu i tresurą dzikich zwierząt.
Z jego punktu widzenia bardzo sprzyjającą okoliczność stanowiła również gwałtowność i szybkość działania tego rodzaju trucizny. Trzeba by istotnie bardzo spostrzegawczego funkcjonariusza, badającego zawsze urzędowo ciała zmarłych nienaturalną śmiercią, aby zauważył dwa małe nakłucia, które wskazałyby, którędy jadowite kły wsączyły truciznę. Wówczas właśnie pomyślałem o gwizdach. Oczywiście sprawca musiał odwołać węża przed świtem, zanim by w rannym świetle został odkryty przez domowników. Doktor prawdopodobnie tresował węża, aby powracał do niego na każde wezwanie, posługując się w tym celu mlekiem, które widzieliśmy. Wystarczyło umieścić węża w otworze wentylatora o godzinie, jaką się uznało za stosowną, by mieć pewność, że zsunie się on w dół po sznurze dzwonka i wyląduje na łóżku. Wówczas ukąsiłby lub też nie ukąsił śpiącej tam osoby. Mogłaby ona uciekać nawet co noc, powiedzmy przez tydzień, lecz wcześniej czy później musiałaby paść jego ofiarą.
Do tych wniosków doszedłem, zanim jeszcze przestąpiłem próg owego pokoju. Badanie krzesła doktora wskazało mi, iż miał zwyczaj często na nie wchodzić. Oczywiście było mu potrzebne w celu dosięgnięcia wentylatora. Rzut oka na żelazną szafę — schowek, spodek mleka i pętlę, jaką zakończona była pleciona szpicruta, wystarczył do ostatecznego rozproszenia resztek wątpliwości, jakie jeszcze mogły się wyłonić. Metaliczny dźwięk, słyszany przez Miss Stoner, spowodował oczywiście jej ojczym, gwałtownie zatrzaskując drzwi żelaznej szafy za jej strasznym mieszkańcem. Po zapoznaniu się wreszcie z całokształtem mojego rozumowania zrozumiesz teraz kroki, jakie podjąłem celem wykrycia zagadki. Gdy usłyszałem syk, który niewątpliwie nie uszedł także twojej uwagi, natychmiast zapaliłem światło i zaatakowałem go.
— Z takim skutkiem, że umknął przez wentylator!
— I nadto z takim skutkiem, że sprowokowało go to do wzięcia sobie odwetu po drugiej stronie na swym panu. Ciosy mej trzcinowej laski spłoszyły go, zdenerwowały i podnieciły do tego stopnia, że rzucił się na pierwszą spostrzeżoną osobę. W ten sposób jestem niewątpliwie pośrednio odpowiedzialny za śmierć dr Grimesby Roylotta i nie mogę powiedzieć, żeby ten fakt był w stanie poważniej zaciążyć mi na sumieniu.
Przełożył Witold Engel
SHERLOCK HOLMES W EYFORD
W ciągu długich lat naszej serdecznej przyjaźni Sherlock Holmes rozwiązał mnóstwo zawikłanych spraw. Trudno wprost zliczyć! Tysiące skomplikowanych zagadek i prawdziwych „historii z dreszczykiem…” Ale chyba tylko dwie z nich były naprawdę godne jego geniuszu: sprawa Hatherleya i szaleństwo pułkownika Wartburtona. Każda jedyna w swoim rodzaju! Smutny wypadek obłędu otwierał pole do popisu dla wnikliwego w całym tego słowa znaczeniu obserwatora Natomiast historia inżyniera Hatherleya zasługuje na specjalne wyróżnienie ze względu na wstrząsającą akcję, która obfituje wprost w dramatyczne epizody pełne napięcia i grozy. Co za bogactwo wrażeń! Zapomina się nawet, że mój przyjaciel nie miał w tym wypadku wiele okazji do zastosowania swej słynnej metody dedukcyjnej. A przecież metoda ta — to sława Holmesa! Dzięki niej osiągał zawsze wspaniałe wyniki.
Całe wydarzenie, o ile mi wiadomo, znalazło się na łamach prasy. Lecz czyż może wzbudzić większe zainteresowanie wzmianka objętości pół kolumny druku? Tymczasem to sarno zdarzenie, ujęte w formie opowieści, fascynuje swą niezwykłością i barwą. Tu dopiero roztoczyć można plastycznie przed oczyma czytelnika cały bieg wydarzeń i ukazać żywe postacie. W miarę zaś jak każde nowe odkrycie zbliża nas krok za krokiem do rozwiązania zagadki, coraz wyraźniej zarysowuje się niesamowitość akcji.
Okoliczności towarzyszące sprawie Hatherleya wywarły na mnie głębokie wrażenie. I to jeszcze jakie?! Po dwu nawet latach niewiele się zatarło! Pamiętam jak dziś. Było to latem 1889 roku, krótko po moim ślubie. Powróciłem właśnie do praktyki lekarskiej i ostatecznie wyprowadziłem się z mieszkania. Holmesa przy Baker Street. Niemniej stałe go odwiedzałem i zawsze serdecznie zapraszałem do siebie. Ileż to razy namawiałem go, by porzucił, w miarę możności, swój cygański tryb życia! Wszystko na nic.
Tymczasem moja praktyka powoli powiększała się. Mieszkałam nie opodal dworca Paddington. I tak się stało, iż mimo woli zdobyłem sobie kilku pacjentów wśród tamtejszych urzędników. Jednego z nich bowiem wyleczyłem z bolesnej i przewlekłej choroby, za co z wdzięczności robił mi wielką reklamą i przysyłał każdego chorego, którego tylko dało się namówić. A był bardzo wymowny!
Pewnego dnia, krótko przed godziną siódmą rano, obudziło mnie donośne stukanie do drzwi. Była to służąca Betty. Oznajmiła, że z Paddington przyszły dwie osoby i czekają na dole. Ubrałem się pośpiesznie i szybko zbiegłem po schodach na dół. Chyba wypadek kolejowy?! Doświadczenie nauczyło mnie, że wymagają one niezwłocznej interwencji, a z reguły bywają skomplikowane. Na parterze spotkałem mojego starego sympatyka. Oczywiście znowu przyprowadził chorego. Właśnie zostawił go w gabinecie.
— On już tam jest! — wyszeptał wskazując za siebie. — Wszystko w porządku!
— Co się stało? — zapytałem zaciekawiony. Zachowywał się bowiem tak, jakby zamknął w moim gabinecie jakiegoś niesamowitego osobnika.
— Nowy pacjent — wyszeptał. — Wolałem go osobiście przyprowadzić. W ten sposób nie mógł się już „odmyślić”. Stąd już nie umknie! Ech! Zresztą jest przecież w dobrych rękach. Muszę już iść, doktorze, mam swoje obowiązki tak samo jak pan.
Mój „sprzymierzeniec” wyszedł, nie dając mi nawet czasu na podziękowanie.
W gabinecie zastałem siedzącego przy stole człowieka o powierzchowności budzącej zaufanie. Ubrany był w dobry tweedowy garnitur o barwie wrzosu. Zmiętą czapkę położył na moich książkach. Całą jego dłoń spowijała chusta zbroczona krwią. Był to młodzieniec najwyżej dwudziestopięcioletni. Zdecydowanie męski typ. Uderzyła mnie jego niezwykła bladość. Za wszelką cenę starał się opanować zdenerwowanie, wywołane jakimś wstrząsającym przeżyciem. Takie przynajmniej odniosłem wrażenie.
— Dzień dobry, doktorze! — odezwał się nieznajomy. — Przykro mi, że zerwałem pana z łóżka o tak wczesnej porze, ale spotkał mnie tej nocy naprawdę poważny wypadek. Przyjechałem, o świcie z Eyford do Paddington. Na stacji pytałem się o jakiegoś dobrego lekarza i ostatecznie ów zacny człowiek przyprowadził mnie do pana. Dałem służącej bilet wizytowy. Niestety, zostawiła go tu na brzegu stołu.
Przeczytałem wizytówkę: Mr Wiktor Hatherley, inżynier hydraulik, 16, A. Victoria Street, 3 piętro. Teraz znałem już nie tylko nazwisko, lecz zawód i adres mego pacjenta.
— Przykro mi bardzo, iż musiał pan chwilę czekać — powiedziałem. — Proszę! Niech pan siada wygodnie i odpocznie trochę po nocnej podróży, która z natury rzeczy jest nudna i męcząca.
— Och! Takiej nocy, jaką dziś przeżyłem, w żadnym wypadku nie nazwałbym nudną! — odparł ze śmiechem. Odchylił się do tyłu. Śmiech jego stopniowo wzmagał się, trząsł nim, chwilami przechodził niemal w spazmatyczny chichot. Wzdrygnąłem się. Co za niesamowity wybuch wesołości! Jako lekarzowi dał mi on wiele do myślenia.
— Spokojnie! Opanuj się pan! — krzyknąłem i chlusnąłem nań wodą z karafki. Nic nie pomogło. Typowy atak histerii. Ulegają mu również i silne natury. Widocznie zbyt długo starał się opanować zdenerwowanie, wywołane jakimś’ wstrząsającym przeżyciem, i to spowodowało reakcję. Po chwili — zaczął się uspokajać. Śmiał się coraz słabiej, potem uderzyła nań fala gorąca. Znać było po nim kompletne wyczerpanie.
— No zrobiłem z siebie durnia — rzekł wreszcie, z trudnością łapiąc oddech.
— Ech! Nie jest tak źle! Niech pan to wypije. — Dolałem nieco wódki do wody i podałem mu. Bezkrwiste policzki poczęły stopniowo nabierać rumieńców.
— Już mi lepiej — powiedział. — A teraz, panie doktorze, może pan będzie łaskaw obejrzeć mój palec, a raczej miejsce, na którym mój palec powinien się znajdować.
Rozwiązał chustkę i wyciągnął rękę. Chociaż jestem lekarzem, widok ten podziałał mi na nerwy. Straszna, gąbczasta, poszarpana rana wśród czterech sterczących palców. Wyglądało to tak, jakby kciuk został wyszarpnięty potężną siłą.
— Wielkie nieba! — krzyknąłem. — Ależ to straszna rana. Musiała chyba silnie krwawić.
— Tak! — odrzekł. — Straciłem przytomność, gdy to się stało. Prawdopodobnie przez dłuższy czas, leżałem bez zmysłów. Wreszcie ocknąłem się. Rana jeszcze krwawiła. Związałem silnie przegub ręki, pod chustką zaś umieściłem kawałek drewna. Miał on uciskiem tamować krew.
— Wspaniale, powinien pan być chirurgiem!
— No cóż! To jest niejako sprawa z dziedziny hydrauliki, a więc wchodzi tym samym w zakres mojej specjalności.
— Jak to się stało? — rzekłem badając ranę. — Co to za narzędzie? Chyba coś ostrego i ciężkiego?
— Pewnego rodzaju obcęgi — powiedział.
— Wypadek, przypuszczam?
— Ależ! Nic podobnego!
— Co? Czy chciano więc może pana zamordować?
— Ba! I to jeszcze w jaki sposób?!
— Niemożliwe?!
Przemyłem i oczyściłem ranę. Po wydezynfekowaniu założyłem opatrunek i bandaż. Pacjent leżał spokojnie. Tylko chwilami przygryzał wargi,
— No, jak pan się czuje? — spytałem go po skończonym opatrunku.
— Świetnie! Wódka i opatrunek sprawiły, że czuję się jak nowo narodzony. Osłabienie zupełnie już minęło?
— Może by było lepiej dla pana nie mówić o tej całej sprawie? Niewątpliwie jest to dla pańskich nerwów niewskazane.
— Ach, nie! Teraz już nie! Właściwie powinienem donieść o moim wypadku policji. Ale mówiąc między nami, gdyby nie to, że jest przekonywający dowód w postaci rany, to sam dziwiłbym się, gdyby oni uwierzyli mojemu opowiadaniu. Jest to bowiem całkiem niezwykły wypadek. Właściwie nie jestem nawet w stanie udowodnić, że w istocie on mi się przydarzył. Nawet jeśliby mi dano wiarę, to informacje, jakich mógłbym udzielić, są nader skąpe. Toteż wątpię, czy udałoby się policji ująć przestępców.
— Ha! — krzyknąłem. — Chce pan naprawdę wyjaśnić tę sprawę? A więc przed zgłoszeniem do policji zwróć się pan najpierw do mojego przyjaciela, Sherlocka Holmesa.
— O! Toć już o nim słyszałem! Byłbym bardzo wdzięczny, gdyby chciał się zająć moją sprawą. Chociaż, naturalnie, muszę również zawiadomić policję. Czy mógłby mu pan mnie polecić?
— Jeszcze lepiej! Zaprowadzę pana do niego.
— Będę panu niezmiernie zobowiązany, doktorze.
— A więc bierzemy dorożkę i jedziemy. Czy to panu odpowiada?
— Ależ oczywiście! Nie odzyskam spokoju, dopóki nie opowiem o mojej przygodzie.
— Wobec tego mój służący wezwie dorożkę, a ja wrócę tu za chwilę.
Pobiegłem szybko na górę i wyjaśniłem sprawę mej żonie. Nie upłynęło nawet pięć minut, jak znalazłem się w dorożce i ruszyłem z moim nowym znajomym na Baker Street.
Sherlock Holmes, jak się tego spodziewałem, siedział w niedbałej pozie w bawialni. Odziany jeszcze w szlafrok, czytał rubrykę zgonów „Timesa” paląc poranną fajkę. Składały się na nią resztki tytoniu z poprzedniego dnia, starannie zbierane i suszone na gzymsie kominka. Przyjął nas z tak charakterystycznym dla niego, niezmąconym spokojem. Następnie kazał podać jajecznicę na boczku. Zasiedliśmy wspólnie do gorącego posiłku. Kiedyśmy skończyli, zaprosił naszego znajomego, by zajął miejsce na kanapie. Położył mu poduszkę pod głowę i postawił koło niego szklankę brandy z wodą.
— No, pana przejścia musiały być niezwykłe, Mr Hatherley! To widać na pierwszy rzut oka — zaczął Holmes.
— Proszę, niech pan leży spokojnie i czuje się jak u siebie w domu. O tak, znakomicie! A teraz może pan będzie łaskaw nam opowiadać. W razie, gdyby pan poczuł znużenie, proszę się pokrzepiać tym oto „wzmacniającym płynem”.
— Dziękuję uprzejmie — odrzekł mój pacjent. — Po opatrunku, założonym przez doktora, poczułem się jak nowo narodzony… a pańskie śniadanie, Mr Holmes, podniosło mnie na duchu Nie chcę jednak zabierać panu jego cennego czasu i dlatego od razu rozpocznę moją dziwną historię. Postaram się wiernie odtworzyć cały tok wydarzeń.
Holmes usiadł tymczasem w swym wielkim fotelu. Przymknął powieki, a na twarzy jego malowało się głębokie skupienie. .Cóż kryło ono w sobie? Namiętną chęć poznania prawdy i rozwiązania skomplikowanej zagadki. Usiadłem naprzeciw niego.
Inżynier rozpoczął swą dziwną historię. W miarę opowiadania przykuwała ona coraz mocniej naszą uwagę.
Historia, która przytrafiła mi się w 1889 roku, była zaiste i niesamowita, i tajemnicza… prawdziwa historia „z dreszczykiem”. Na wstępie podam panom dla orientacji kilka szczegółów z mojego życia. Mieszkałem wówczas i nadal mieszkam zupełnie samotnie w Londynie. Z zawodu jestem inżynierem hydraulikiem. W czasie siedmiu lat pracy w znanym przedsiębiorstwie Venner i Matsheson w Greenwich nabyłem dużego doświadczenia. Dwa lata temu umowa o pracę z przedsiębiorstwem wygasła. Jednocześnie niemal otrzymałem dość znaczną sumę pieniędzy po moim drogim ojcu. Wówczas to postanowiłem założyć własrfe przedsiębiorstwo. W tym celu wynająłem lokal na Victoria Street. Przypuszczam, iż samodzielne organizowanie przedsiębiorstwa stanowi przykre przeżycie dla każdego, kto czyni to po raz pierwszy. Dla mnie było wyjątkowo przykre. W rezultacie w ciągu dwu lat udzieliłem
zaledwie trzech porad i wykonałem jakąś tam drobną pracę. To było absolutnie wszystko. Moje wpływy wynosiły 27,5 funta. Codziennie od dziewiątej rano do czwartej po południu wyczekiwałem na próżno w moim maleńkim kantorku. Wreszcie począłem tracić wiarę w swe siły i nabierać coraz silniejszego przekonania, że nigdy nie zdobędę sobie klienteli.
Wczoraj jednak, gdy już miałem zamiar opuścić biuro, wszedł mój pracownik. Oznajmił mi z ożywieniem, iż jakiś pan chce się ze mną zobaczyć w pilnej, sprawie.
Na bilecie wizytowym przeczytałem: pułkownik Lizander Stark. Zaraz potem wszedł sam pułkownik. Był on niezwykle chudy. Nigdy nie przypuszczałem, że może istnieć tak szczupły człowiek. Niesamowite wrażenie potęgowała jeszcze jego twarz, zwężająca się w kierunku nosa i podbródka, zaś policzki — to po prostu skóra naciągnięta na wystające kości. Ta nadmierna szczupłość nie była jednak wynikiem choroby. Widać to było zresztą już na pierwszy rzut oka: bystre wejrzenie, sprężysty krok i pewne siebie zachowanie. Ubrany był bez smaku, lecz schludnie. Mógł mieć około czterdziestu lat…
— Pan Hatherley? — spytał krótko z lekkim niemieckim akcentem. — Polecono mi pana, Mr Hatherley, nie tylko jako dobrego fachowca, lecz również jako człowieka umiejącego dochować tajemnicy.
— Dziękuję uprzejmie! Czuję się zaszczycony jako młody człowiek tak pochlebną opinią. Czy mogę zapytać, kto jej o mnie udzielił?
— Owszem! Uważam jednak, że w obecnej chwili nie powinienem z pewnych względów o tym mówić. Z tego samego źródła otrzymałem dalsze informacje. Jest pan sierotą i kawalerem… Mieszka pan samotnie w Londynie.
— Rzeczywiście! Wszystko się zgadza — odparłem. — Proszę mi jednak wybaczyć, ale nie widzę żadnego związku pomiędzy tymi informacjami a moją fachowością. Przypuszczam też, iż chciał się pan ze mną zobaczyć w jakiejś sprawie zawodowej?
— Oczywiście! Przekona się pan jednak, iż to, co powiedziałem, ma pośredni związek s pana sprawą. Mam dla pana zlecenie z zakresu pańskiej specjalności, lecz wymagam absolutnej” dyskrecji! Naturalnie możemy tego oczekiwać raczej od człowieka samotnego niż obarczonego rodziną.
— Jeśli Zobowiążę się do zachowania tajemnicy, to może pan całkowicie polegać na moim słowie. — Gdy to mówiłem, pułkownik mierzył mnie kamiennym, niesamowitym spojrzeniem. Brr! Chyba jeszcze nigdy nie czułem na sobie tak badawczego i przenikliwego spojrzenia. .
— A więc przyrzeka pan? — rzekł wreszcie.
— Tak! Przyrzekam!
— Całkowite i bezwzględne milczenie? Teraz i w przyszłości? Ani słowa na ten temat, ani żadnej pisaniny?
— Przecież dałem już panu moje słowo!
— A więc zgoda! — Poderwał się nagle i przebiegł jak strzała przez pokój i gwałtownie otworzył drzwi. Korytarz był pusty. — Wszystko w porządku! Pracownicy nieraz interesują się nadmiernie sprawami swych pracodawców. Teraz już możemy mówić i swobodnie. — Przysunął swoje krzesło blisko do mojego i znów począł przewiercać mnie badawczym spojrzeniem.
Stopniowo dziwaczne zachowanie tego chudego człowieka poczęło budzić we mnie coraz to większą odrazę i obawę. Było w nim bowiem prócz kabotyństwa coś, co wywoływało niepokój. Nawet obawa przed utratą klienta nie mogła mnie powstrzymać od okazania ogarniającego mnie zniecierpliwienia.
— Proszę, niech pan przedstawi swoją sprawę, bo naprawdę tracimy czas niepotrzebnie. — Słowa te wyrwały mi się nieopatrznie. Bardzo się nimi zaniepokoiłem.
— Czy odpowiada panu 50 gwinei za pracę nocną?
— Ależ to wspaniale!
— Wspomniałem o pracy nocnej. Ale będzie to zaledwie kilka godzin Chodzi po prostu o zbadanie hydraulicznej prasy drukarskiej, która się popsuła. Wystarczy, że wskaże nam pan uszkodzenie, a my już sami ją naprawimy, Co pan sądzi o tej robocie?
— Praca lekka, a zapłata sowita.
— Doskonale! Będę więc oczekiwał pana przyjazdu tej nocy ostatnim pociągiem.
— A gdzie?
— W Eyford… w hrabstwie Berkshire. Jest to maleńka miejscowość na pograniczu hrabstwa Oxfordshire w odległości siedmiu mil od Reading. Pociąg z Paddington przychodzi tam o godzinie 23.15.
— Świetnie!
— Przyjadę po pana powozem.
— A więc trzeba tam jeszcze dojechać końmi?
— Nasza siedziba leży całkiem na uboczu. Znajduje się ona o dobre siedem mil od stacji Eyford.
— Och! To przed północą chyba tam nie dojedziemy. Wydaje mi się, iż nie będę miał pociągu powrotnego. Zmusi mnie to do zatrzymania się na noc.
— Tak jest! A więc zanocuje pan u nas.
— Ależ to sprawi państwu dużo kłopotu. Czy nie mógłbym raczej przyjechać o jakiejś stosowniejszej porze?
— Nie ma o czym mówić! To już postanowione! Właśnie najlepiej będzie, jeśli przyjedzie pan późnym wieczorem. Celem wynagrodzenia panu wszelkiego rodzaju niedogodności dajemy młodemu i nie znanemu inżynierowi zapłatę godną najlepszych specjalistów. Jeśli zaś panu to nie odpowiada, to oczywiście nie nalegam!
Pomyślałem o 50 gwineach i o ich znaczeniu dla mnie.
— Ależ nie — odrzekłem — z prawdziwą przyjemnością zastosuję się do pańskich życzeń. Chciałbym jednak zorientować się dokładniej, czego właściwie pan ode mnie żąda?
— Naturalnie! Wcale się nie dziwię. Przyrzeczenie dochowania tajemnicy podnieca pana ciekawość Nie mam zamiaru polecać panu czegokolwiek bez uprzedniego zaznajomienia go z całokształtem sprawy. Przypuszczam, że nikt nas tu nie podsłuchuje?
— Z całą pewnością!
— A więc sprawa przedstawia się następująco. Jak pan się z pewnością orientuje, ziemia fulerska jest cennym i poszukiwanym surowcem. Występuje ona na terenie Anglii w jednym lub najwyżej w dwu miejscach.
— Słyszałem o tym.
— Otóż niedawno zakupiłem niewielką posiadłość zupełnie maleńką, w odległości 10 mil od Reading. Szczęście uśmiechnęło się do mnie. Odkryłem mianowicie na jednym z pól złoża ziemi fulerskiej. Po bliższym zbadaniu okazało się jednak, iż złoża te nie są zbyt bogate i stanowią jedynie połączenie pomiędzy dwoma innymi, znacznie zasobniejszymi. Natomiast właściwe pokłady ziemi fulerskiej znajdowały się u moich sąsiadów. Ci poczciwcy nie podejrzewali nawet, że ich grunty kryją coś, Co jest niemal tak cenne jak złoto. Oczywiście w moim interesie leżało, aby nabyć tę ziemię, zanim oni odkryją jej prawdziwą wartość. Niestety, nie miałem na to dostatecznych funduszów. Wtajemniczyłem więc w tę sprawę kilku moich przyjaciół. Oni to właśnie poddali mi myśl, iż powinniśmy po cichu eksploatować nasze złoża. W ten sposób uzyskalibyśmy pieniądze na zakup sąsiednich terenów. Do chwili obecnej pracujemy więc i zachowaniem najściślejszej tajemnicy. Dla usprawnienia naszej działalności zainstalowaliśmy prasę hydrauliczną. Prasa ta, jak poprzednio wyjaśniłem, popsuła się. W związku z tym potrzebujemy pańskiej porady. Strzeżemy oczywiście naszej tajemnicy jak oka w głowie. Gdyby rozeszła się wiadomość, iż do naszego domku sprowadziliśmy inżyniera — hydraulika, to ludzie poczęliby interesować się tym i wszystko mogłoby wyjść na jaw. Wówczas utracilibyśmy bezpowrotnie możność nabycia terenów i urzeczywistnienia naszych
planów. Dlatego też wymagałem przyrzeczenia, iż nikomu nie wspomni pan nawet o swej dzisiejszej podróży do Eyford. Teraz, mam nadzieję, wszystko jest jasne?
— Całkowicie pana rozumiem — odpowiedziałem. — Jedno tylko wydaje się niejasne, a mianowicie: do czego właściwie służy prasa hydrauliczna przy wydobywaniu ziemi fulerskiej? O ile wiem, leży ona w głębi ziemi i trzeba ją wykopywać jak żwir.
— Ach — rzekł beztrosko pułkownik. — Stosujemy własną metodę wydobycia. Prasujemy ziemię w cegły, aby zamaskować, co ona w sobie kryje. Zresztą to nieważne! Zaznajomiłem pana z całą moją tajemnicą! To chyba najlepszy dowód mego zaufania. — Wstał kończąc. — Oczekuję więc pana w Eyford o godzinie 23.15.
— Będę tam na pewno!
— Nikomu ani słowa! — Jeszcze raz przeszył mnie przeciągłym badawczym spojrzeniem. Uścisnął chłodno mą dłoń, co miało oznaczać podziękowanie… i pospiesznie opuścił pokój.
Dopiero po, jakimś czasie ochłonąłem z pierwszego wrażenia. Zacząłem się spokojnie zastanawiać nad całą tą sprawą. Opanowało mnie jakieś dziwne uczucie. Niespodziewane zamówienie pułkownika wywołało u mnie rozterkę wewnętrzną. Z jednej strony byłem zadowolony z wynagrodzenia, gdyż przewyższało ono przecież dziesięciokrotnie normalną cenę za tego rodzaju usługi. Ponadto miałem jeszcze nadzieję na dalszą współpracę. Z drugiej jednak strony cały wygląd i zachowanie się mojego klienta wywarły na mnie zdecydowanie ujemne wrażenie, zaś jego mętne wyjaśnienia o ziemi fulerskiej wcale nie przekonały mnie o konieczności tajemniczej wyprawy wśród nocy. Ach, jakiż on był niespokojny, chociaż starał się opanować! To właśnie wzbudziło we mnie nieprzepartą chęć porozmawiania z kimkolwiek i podzielenia się wątpliwościami. W końcu odrzuciłem jednak od siebie podejrzenia. Zjadłem gorącą kolację i udałem się do Paddington, skąd ruszyłem w podróż.
Tak więc zdecydowałem się dochować tajemnicy. W Reading musiałem się przesiąść. Trzeba było iść na inny dworzec. Zdążyłem jednak na ostatni pociąg do Eyford. Wysiadłem na małej, źle oświetlonej stacji po godzinie jedenastej w nocy. Byłem jedynym podróżnym, który tam przybył. Na peronie nie zauważyłem nikogo prócz zaspanego tragarza z latarnią. Gdy jednak wychodziłem z dworca, natychmiast natknąłem się na mojego znajomego. Czekał ukryty w cieniu po drugiej stronie ulicy. Bez słowa chwycił mnie za ramię i szybko wepchnął przez otwarte drzwiczki do powozu. Zasłonił okna po obu stronach i zapukał mocno w drewnianą ściankę na stangreta. Ruszyliśmy co koń wyskoczy…
— Jeden koń? — spytał Holmes.
— Tak! Tylko jeden!
— Czy zdążył pan zauważyć, jakiej był maści?
— Owszem! Spostrzegłem to, gdy wsiadałem do powozu, w świetle latarni padającym z boku. Był to kasztan.
— Czy wyglądał na zmoczonego, czy wypoczętego?
— Wydawał się zupełnie świeży i lśniący.
— Dziękuję panu! Przykro mi, że przerwałem. Proszę, niech pan ciągnie dalej swą ciekawą opowieść.
Pojechaliśmy więc… Jazda trwała chyba co najmniej godzinę. Pułkownik Lizander Stark zapewniał mnie, iż miało to być 7 mil. Osobiście jednak jestem zdania, sądząc po szybkości, z jaką pędziliśmy, i czasie, jaki podróż pochłonęła, że musiało to być około 12 mil. Pułkownik siedział obok mnie i milczał jak zaklęty przez całą drogę.
W pewnej chwili poczułem się jakoś nieswojo. Ilekroć rzuciłem okiem w jego stronę, napotykałem badawcze spojrzenie.
Wiejskie drogi okolicy, którą mijaliśmy, były wyboiste Rzucało i trzęsło wprost niemożliwie. Chciałem wyjrzeć przez okno, by zorientować się, dokąd jedziemy. Niestety matowe szyby zasłaniały widok. Czasem tylko błyskały światła napotykanych latarń. Od czasu do czasu próbowałem rzucić taką czy inną uwagę, by urozmaicić nudną podróż, pułkownik
jednak zbywał półsłówkami moje usiłowania i… rozmowa zamierała. Wreszcie skończyły się wyboje wiejskiego gościńca. Wjechaliśmy w aleję wysypaną żwirem, a po chwila powóz stanął. Pułkownik Stark wyskoczył pierwszy. Poszedłem za jego przykładem. Pociągnął mnie żywo w kierunku wejścia do budynku stojącego przed nami otworem. Wysiedliśmy z prawej strony powozu, zupełnie na wprost drzwi i dlatego nie zdążyłem dokładnie przyjrzeć się frontowi domu. Skoro tylko przekroczyliśmy próg, drzwi głucho zatrzasnęły się za nami. Usłyszałem jeszcze turkot oddalającego się powozu…
Wewnątrz domostwa panowały ciemności. Pułkownik mrucząc pod nosem szukał po kieszeniach zapałek. Nagle otwarto drzwi na drugim końcu korytarza. Strumień jasnego światła spłynął w naszym kierunku. Stopniowo poszerzał się, wreszcie ujrzeliśmy kobietę niosącą lampę. Szła z głową podaną ku przodowi, bacznie się nam przyglądając. Stanąłem jak olśniony. Była uderzająco piękna. Ciemna, bogata suknia mieniła się w blasku lampy… Powiedziała kilka słów w obcym języku tonem pełnym zdziwienia. Pułkownik zbył ją opryskliwym burknięciem. Spłoszyła się wówczas… zadrżała i niewiele brakowało, a lampa wypadłaby jej z ręki. Stark podszedł do niej i szepnął jej coś do ucha, w końcu popchnął z powrotem do pokoju, skąd przyszła. Po chwili wrócił do mnie z lampą.
— Może pan, z łaski swej, poczeka w tym pokoju kilka minut — rzekł otwierając inne drzwi. Znajdowałem się w niewielkim pomieszczeniu urządzonym bez smaku. Na środku stał okrągły stół Leżało na nim w nieładzie kilka niemieckich książek. Stark postawił lampę na fisharmonii, umieszczonej obok wejścia — Nie będzie pan długo czekał — powiedział i zniknął w ciemnościach.
Rzuciłem okiem na książki znajdujące się na stole. Nie znam, co prawda, dobrze języka niemieckiego, zorientowałem się jednak, iż dwie z nich są traktatami naukowymi, a reszta tomikami poezji. Następnie podszedłem do okna. Spodziewałem się bowiem, że będę mógł zorientować się jakoś w okolicy. Niestety, przeszkodziła temu szczelnie zaryglowana okiennica. W całym domu panowała głucha cisza. Jedynie gdzieś w głębi korytarza rozlegało się miarowe tykanie starego zegara. Stopniowo począł mnie ogarniać coraz to silniejszy niepokój. Kim właściwie są ci Niemcy? I co oni tu robią w tym dziwnym, położonym na pustkowiu domostwie? A w ogóle gdzie właściwie ten dom się znajduje? Chyba tylko 10 mil od Eyford — pomyślałem. — Ale w jakim kierunku? O tym nie miałem najmniejszego pojęcia. Być może, iż Reading, a także jakieś inne większe miejscom leżą po drodze. W takim wypadku dom nie mógł być na pustkowiu. Panująca wokół cisza świadczyła o tym, że musiałem — chyba znajdować na wsi. Począłem przechadzać się po pokoju, nucąc pod nosem dla dodania sobie odwagi. Stopniowo doszedłem do wniosku, że nie będzie prostą sprawą zarobić tych 50 gwinei. Nagle drzwi pokoju uchyliły się bezszelestnie, nie mącąc — głębokiej ciszy, w jakiej dom był pogrążony. Na tle ciemnego przedpokoju ukazała się piękna nieznajoma, którą spotkałem przedtem w korytarzu. Niepokój malował się na jej twarzy. Była czymś wyraźnie wstrząśnięta i przerażona. Od razu rzucało się to w oczy. Jej niepokój udzielił się również i mnie. Położyła ostrzegawczo palec na ustach. Niepewnie rozejrzała — się dokoła a wreszcie wyrzuciła z siebie kilka urywanych słów łamaną angielszczyzną:
— Muszę stąd odejść!
Z trudem starała się opanować. Tak mi się przynajmniej zdawało.
— Odejdę stąd! Tak! Nie powinnam tu zostać! A pana też tu nic dobrego nie czeka.
— Ależ pani — odparłem. — Ja przecież jeszcze nie wykonałem pracy, która mnie tu sprowadziła. Nie mogę stąd odejść dopóki nie zobaczę maszyny.
— Po co pan czeka? To nie ma sensu! Teraz jeszcze może pan opuścić bez przeszkód to miejsce…
Uśmiechnąłem się niedowierzająco, poruszając przecząco głową. Wówczas straciła pozorny spokój. Postąpiła krok naprzód i szepnęła błagalnie, załamując ręce:
— Na miłość boską! Niech pan ucieka, póki nie jest — za późno.
— Ale ja jestem z natury uparty — rzekł dla wyjaśnienia do Holmesa — i tym mocniej utwierdzam się w postanowieniu, im większe na swej drodze napotykam przeszkody. Pomyślałem o 50 gwineach, o męczącej podróży i według wszelkiego prawdopodobieństwa nieprzyjemnej nocy. I to wszystko miałoby pójść na marne!? Miałbym uciec stąd chyłkiem jak złodziej? Nie wykonać zlecenia i nie otrzymać zapłaty? Ejże?! A może ta piękna dama jest niespełna rozumu…? Chociaż więc zachowanie jej wstrząsnęło mną mocniej, niż to po sobie okazywałem, w rezultacie nie dałem się przekonać. Odmownie potrząsnąłem głową, zdecydowany pozostać na miejscu. Chciała ponowić prośby, gdy wtem gdzieś u góry trzasnęły drzwi. Na schodach usłyszeliśmy odgłos kroków. Nieznajoma, nasłuchiwała chwilę w napięciu. Potem rozłożyła ręce gestem rozpaczy i znikła tak nagle i bezszelestnie, jak się zjawiła.
Nadszedł pułkownik Stark z jakimś niskim mężczyzną noszącym bokobrody. Przedstawił go jako Mr Fergussona.
— Oto mój sekretarz i kierownik robót zarazem — rzekł pułkownik. — Ale cóż to? Drzwi otwarte? Zaraz, zaraz! Wydaje mi się, iż wychodząc zamknąłem drzwi. Czy nie dokuczał panu przeciąg?
— Wręcz przeciwnie! — odrzekłem. — Otworzyłem drzwi, gdyż było mi duszno.
Stark spojrzał na mnie podejrzliwie.
— Ech! Lepiej chyba będzie, jeśli od razu przystąpimy do interesu — powiedział. — Razem z panem Fergussonem pokażemy panu maszynę.
— Świetnie! Już idę, tylko włożę kapelusz!
— Ach! Nie potrzeba! Maszyna znajduje się tu w domu.
— Co? Wydobywa pan ziemię fulerską w mieszkaniu?
— Nie, nie! Tutaj tylko… sprasowujemy ją. Zresztą co to pana obchodzi?! Od początku stawiałem sprawę jasno! Do pana należy jedynie wykrycie uszkodzenia mechanizmu prasy. I koniec.
Udaliśmy się po schodach na piętro. Prowadził pułkownik z lampą w ręku, zaś gruby kierownik robót i ja postępowaliśmy za nim. Stare domostwo stanowiło prawdziwy labirynt korytarzy, przejść i wąskich a krętych klatek schodowych, oraz niewielkich alków i pokoików, nie zamieszkanych od pokoleń. Nie było tam ani dywanów, ani w ogóle śladu jakichkolwiek mebli. Miejscami tynk odpadł ze ścian. Widniały tam zielone plamy wilgoci i pleśni. Starałem się zachować całkowity spokój. — Nie zapomniałem jednak o ostrzeżeniach pięknej nieznajomej i chociaż nie usłuchałem jej, to jednak bacznie obserwowałem mych towarzyszy. Fergusson wyglądał na człowieka posępnego i małomównego. Z kilku słów, jakie ze sobą zamieniliśmy, zorientowałem się, iż jest stałym mieszkańcem tej okolicy.
Wreszcie pułkownik Stark zatrzymał się przed niskimi drzwiami Otworzył je. Ujrzałem maleńką komórkę, w której nas trzech ledwo mogłoby się pomieścić. Fergusson pozostał na zewnątrz, a pułkownik wprowadził mnie do, środka.
— Znajdujemy się — objaśnił mnie — we wnętrzu prasy hydraulicznej. Byłoby bardzo niedobrze, gdyby ktoś puścił ją w ruch. Powała tego małego pokoiku stanowi zakończenie ruchomego tłoka, który, obniżając się ku tej oto metalowej podłodze, ciśnie na nią z siłą wielu ton. Rurami, znajdującymi się na zewnątrz, dochodzi woda poruszająca tłok maszyny na znanej panu zasadzie Maszyna działa dość sprawnie. Dopiero ostatnio zaczęła się zacinać i moc jej wyraźnie się zmniejszyła. Tak! No, a teraz może będzie pan łaskaw obejrzeć ją i wskazać nam sposób naprawy?
Wziąłem od niego lampę i dokładnie obejrzałem prasę hydrauliczną. Rzeczywiście była to potężna maszyna o gigantycznej mocy. Wszedłem na górą. Nacisnąłem dźwignie kontrolne prasy. Po świszczącym odgłosie, wydobywającym się z maszyny, od razu zorientowałem się, co się stało. To boczne cylindry są nieszczelne i przepuszczają wodę. Dokładnie zbadałem mechanizm. Jedna z uszczelek gumowych otaczających wał kotłowy wytarła się do tego
stopnia, że nie przylegała ściśle do ścian komory. Dlatego właśnie maszyna traciła swą moc. Podzieliłem się tymi spostrzeżeniami ze Starkiem i Fergussonem. Słuchali mnie bardzo uważnie i zadawali cały szereg pytań, dotyczących sposobu naprawy maszyny. Kiedy wszystko już wyjaśniłem, wszedłem ponowi do pokoiku, stanowiącego wnętrze prasy hydraulicznej. Jeszcze raz przyjrzałem się jej dokładnie, aby zaspokoić swą ciekawość. Od chwili, gdy ujrzałem prasę, byłem przekonany, że cała historia o ziemi fulerskiej była tylko bajeczką Niedorzeczne nawet było samo przypuszczenie, iż tak silną i potężną maszynę można przeznaczyć do tak nieodpowiedniego i błahego zadania. Ściany prasy były co prawda drewniane, lecz podłoga żelazna. Dokładnie oglądnąłem tę podłogę. Zauważyłem teraz na całej powierzchni jakiś zaskorupiały osad metalowy. Pochyliłem się i począłem zdrapywać osad, aby go potem szczegółowo zbadać, gdy wtem usłyszałem przytłumiony, chrapliwy okrzyk… chyba po niemiecku. Poderwałem się i… ujrzałem pułkownika. Stał jak wryty, wpijając się we mnie niesamowity wzrokiem, a potworny grymas wykrzywiał jego chudą twarz.
— Co pan tam robi? — zapytał.
Byłem oburzony. Wprowadził mnie przecież w błąd zmyśloną historyjką. Toteż odparłem gniewnie:
— Podziwiam pańską ziemię fulerską. Sądzę, iż mógłbym służyć lepszą radą, gdybym wiedział, do jakiego celu służy naprawdę ta maszyna.
W tej samej jednak chwili, gdy wyrzuciłem z siebie te słowa, pożałowałem swej gwałtowności. Rysy jego stwardniały, a w stalowych oczach zabłysły złowrogie ogniki.
— Oczywiście! Powinien pan dokładniej zapoznać się z maszyną. — Cofnął się o krok, zatrzasnął za sobą drzwi i przekręcił klucz w zamku Rzuciłem się ku wyjściu i począłem szarpać za klamkę. Nadaremno! Nie pomogło również gwałtowne dobijanie się. Drzwi ani nie drgnęły Począłem krzyczeć: Halo, Halo, Pułkowniku! Niech mnie pan wypuści!!!
Wówczas usłyszałem nagle odgłos, który zmroził mi krew w żyłach. Głucho szczęknęła dźwignia, a z nieszczelnej komory tłokowej wydobywał się złowrogi, syczący poświst. .To Stark puścił w ruch maszynę, w której wnętrzu zostałem zamknięty. W świetle stojącej na podłodze lampy ujrzałem czarny pułap Obniżał się powoli i nierównomiernie. Nikt też lepiej ode mnie nie mógł wiedzieć, że siła ta jest w stanie zmiażdżyć mnie w ciągu jednej minuty na bezkształtną masę. Ponownie rzuciłem się z krzykiem do drzwi. Wpiłem się w nie kurczowo. Zaklinałem pułkownika, by mnie wypuścił. Lecz szczęk dźwigni zagłuszył moje krzyki. Była to jedyna odpowiedź. Pułap znajdował się już o stopę, lub dwie od mej głowy. Bez trudu dosięgnąć mogłem ręką jego twardej i szorstkiej powierzchni. Przyszło mi na myśl, iż ból którego doznałbym w chwili śmierci, zależeć będzie w dużym stopniu od pozycji, w jakiej się będę znajdował. Gdybym się położył na brzuchu to tłok prasy przygniótłby mi kręgosłup i… nastąpiłby krótki, straszliwy trzask. Wzdrygnąłem się na samą myśl o tym. Przypuśćmy zatem, iż położyłbym się na plecach. Czyż miałbym dość spokoju, by potrzeć na czarny pułap, zniżający się ku mnie stopniowo lecz nieuchronnie? Metalowy pułap dotknął już mej głowy… Musiałem się pochylić… Wtem zauważyłem coś, co natchnęło mnie otuchą, budząc nikły promień nadziei.
Jak już wspomniałem, sufit i podłoga były żelazne, a ściany drewniane. W jednej ze szczelin między deskami zauważyłem smugę światła, która stopniowo poszerzała się. Wydawało się, jakby część ściany wypchnięto. W pierwszej chwili nie mogłem uwierzyć swemu szczęściu. Droga ratunku stała przede mną otworem. Rzuciłem się gwałtownie w tajemnicze przejście, lecz zaraz za progiem padłem na wpół omdlały. Tafla zasunęła się za mną… a więc była to już ostatnia chwila. Zaraz potem doszedł mnie zgrzyt i trzask tłuczonej lampy naftowej, a następnie metaliczny łoskot… Ruchomy pułap prasy hydraulicznej uderzył o posadzkę.
Odzyskałem przytomność. Ktoś gwałtownie szarpał mnie za przegub ręki. Leżałem na kamiennej podłodze wąskiego korytarza, nade mną zaś pochylała się piękna kobieta. Lewą ręką
usiłowała mnie z wielkim trudem odciągnąć od maszyny, w prawej zaś trzymała lampę. Była to ta sama tajemnicza i dobra nieznajoma, której ostrzeżenie tak nierozsądnie zlekceważyłem.
— Prędzej! Prędzej! — wołała bez tchu. — Oni zaraz odkryją, iż pana tam nie ma. Będą tu za chwilę. Och! Nie traćmy cennego czasu! Uciekajmy!
Teraz już bez wahania zastosowałem się do jej wskazówek. Dźwignąłem się z ziemi… Pobiegliśmy pędem przez korytarz i dalej w dół krętymi schodami, aż wreszcie znaleźliśmy się w szerokim przejściu. W tym momencie doszły nas odgłosy gorączkowej bieganiny i nawoływania. Słychać je było na naszym piętrze i na dole. Moja przewodniczka zatrzymała się i rozejrzała wokół bezradnie. Wreszcie otworzyła drzwi do sypialni. Przez okno wpadał jasny blask księżyca, oświetlając cały pokój.
— Oto ostatnia szansa! — powiedziała przerywanym głosem. Stąd jest wysoko, ale może się panu uda zeskoczyć.
Gdy to mówiła, na drugim końcu korytarza błysnęło światło… i ujrzałem chudą postać pułkownika. Biegł trzymając w jednym ręku latarnię, a w drugim jakieś wielkie obcęgi. W kilku skokach byłem przy oknie. Otworzyłem je na oścież i wyjrzałem. Ogród tonął w łagodnej poświacie księżycowej. Panowała tu głęboka cisza i niezmącony spokój. Okno znajdowało się na wysokości najwyżej trzydziestu stóp. Byłem już na parapecie, zawahałem się jednak przed skokiem. Wtedy właśnie usłyszałem gwałtowną sprzeczkę pomiędzy moją wybawicielką a łotrem, który mnie ścigał. Zdecydowany byłem oczywiście przyjść jej z pomocą, jeśliby tylko zagrażało jej najmniejsze chociaż niebezpieczeństwo. Pułkownik ukazał się w drzwiach… Chciał ją wyminąć, lecz chwyciła go nagle oburącz i usiłowała zatrzymać.
— Fryc! Fryc! Przypomnij sobie swą ostatnią obietnicę — wołała łamaną angielszczyzną. — Przyrzekłeś, że to się już więcej nie powtórzy. Och! On będzie milczał! Na pewno dochowa tajemnicy.
— Czyś ty oszalała, Elizo? — krzyknął, starając się od niej uwolnić. — Chcesz nas zrujnować?! On widział zbyt wiele! Puść mnie, mówię ci! — Odepchnął ją gwałtownie. Skoczył błyskawicznie do okna. Byłem już na zewnątrz… Wisiałem jeszcze, kurczowo trzymając się parapetu, gdy spadł na mnie cios Starka. Uczułem okropny, tępy ból. Rozluźniłem uchwyt i runąłem w dół do ogrodu. Doznałem silnego wstrząsu, lecz poza tym od upadku nie ucierpiałem. Podniosłem się i ruszyłem pędem poprzez krzaki i zarośla ogrodu tak szybko, jak tylko mogłem. Doskonale rozumiałem, iż niebezpieczeństwo nadal mi zagraża. Nagle ogarnęła mnie dziwna słabość. Spojrzałem na rękę. Przenikał mnie ostry pulsujący ból. Teraz dopiero zorientowałem się, iż odcięto mi duży palec. Z rany buchała krew. Zdążyłem tylko owinąć ją chusteczką. W uszach poczęło mi dzwonić. W następnej chwili padłem nieprzytomny wśród różanych krzewów.
Nie mogę bliżej określić, jak długo znajdowałem się w tym stanie. Musiało to jednak — trwać kilka godzin. Gdy wreszcie się ocknąłem, świtało… Odzież całkowicie przemokła mi od rosy, rękaw marynarki był zbroczony krwią Ostry ból zranionej ręki przypomniał, mi natychmiast wszystkie przeżycia ostatniej nocy. Zerwałem się gwałtownie z silnym uczuciem grożącego mi niebezpieczeństwa ze strony tajemniczych prześladowców. Lecz ku memu zdziwieniu, gdy począłem się wokół rozglądać, nie znalazłem ani domu, ani ogrodu. Znajdowałem się przy jakimś żywopłocie. W pobliżu wysokiego nasypu biegł gościniec. Dalej stał długi budynek. Zbliżyłem się doń. Był to dworzec, kolejowy, na który nocą przybyłem…
Gdyby nie dokuczliwa rana, mógłbym, wszystko, co spotkało mnie tej nocy, uważać za koszmarny sen.
Jeszcze półprzytomny udałem się na stację, by dowiedzieć się o ranny pociąg. Odchodził on do Reading za niespełna godziną. Służbę pełnił ten sam bileter, którego widziałem nocą po przyjeździe. Zapytałem go, czy nie wie czegokolwiek o pułkowniku Starku. Nie znał nawet tego nazwiska. Czy zauważył pojazd, który czekał na mnie tej nocy? Nie! Nie widział! Czy jest gdzieś w pobliżu posterunek policji? Owszem, w odległości trzech mil.
Było to zbyt daleko dla mnie, osłabionego i chorego. Postanowiłem poczekać, wrócić do miasta i wówczas zawiadomić policję. Było nieco po szóstej, gdy dotarłem do Londynu. Tu przede wszystkim zatroszczyłem się o opatrunek, a następnie… doktor był na tyle uprzejmy, że przyprowadził mnie do pana. Teraz oddaję sprawę w pańskie ręce i będę tak postępował, jak mi pan poleci.
Po wysłuchaniu niezwykłej opowieści Hatherleya przez dłuższą chwilę siedzieliśmy w milczeniu. Wywołała ona w nas silne wrażenie. Następnie Sherlock Holmes wyciągnął z etażerki jedną ze swych ciężkich, zniszczonych książek, w których przechowywał różne notatki i wycinki z gazet.
— Oto ogłoszenie, które z pewnością pana zainteresuje — powiedział. — Ukazało się ono przed rokiem we wszystkich pismach Niech pan uważnie posłucha: Dnia dziewiątego bieżącego miesiąca zaginął Mr Jeremiah Hayling, inżynier hydraulik, lat 26. Opuścił swe mieszkanie w nocy o godzinie 10 i od tej chwili wszelki ślad po nim zaginął. Był ubrany… i tak dalej. No cóż? Przypuszczam, iż chodzi tu o poprzednią naprawę maszyny pułkownika.
— Wielkie nieba! — krzyknął mój pacjent. — To przecież wyjaśnia słowa tajemniczej nieznajomej.
— Bez wątpienia — rzekł Holmes. — Pułkownik to okrutny i pozbawiony skrupułów przestępca. Był zdecydowany na usunięcie każdej przeszkody ze swej drogi Zachowanie jego przypomina znanych i opowieści zdeterminowanych, dzikich piratów, którzy po zdobyciu okrętu nie pozostawiali nikogo przy życiu. Lecz teraz do — dzieła! Każda chwila jest droga! Skoro czuje się pan na siłach, chodźmy natychmiast do Scotland Yardu, a potem w drogę do Eyford.
Mniej więcej po trzech godzinach znaleźliśmy się wszyscy w pociągu, podążającym z Reading do małej miejscowości w hrabstwie Berkshire. Wśród nas był Sherlock Holmes, inżynier — hydraulik, inspektor Bradstreet ze Scotland Yardu, jeszcze jakiś cywil i ja. Bradstreet rozłożył mapę okolicy na ławce i starannie wykreślił cyrklem koło, w środku którego znajdowało się Eyford.
— Zdarzyło się to chyba gdzieś w tej okolicy — powiedział. — Krąg zakreśliłem promieniem dziesięciomilowym. Miejsce, którego szukamy, musi się znajdować w pobliżu narysowanej na mapie linii. Zdaje mi się, że pan coś wspominał o dziesięciu milach, nieprawdaż?
— Była to godzina szybkiej jazdy.
— Czyżby wieźli pana nieprzytomnego taki szmat drogi z powrotem?
— Chyba tak zrobili… Ale nie przypominam sobie, aby mnie ktoś podnosił i wiózł.
— Jednego nie mogę zrozumieć — powiedziałem. — Dlaczego zostawili pana przy życiu po znalezieniu go bez przytomności w ogrodzie? Czyżby ten łajdak uległ błaganiom pana tajemniczej nieznajomej?
— Bardzo w to wątpię. Nigdy w życiu nie spotkałem tak nieubłaganego i zaciętego człowieka.
— Ech! Niedługo wszystko się wyjaśni — powiedział Bradstreet. — Oto koło zakreślone na mapie. Teraz chcę tylko wiedzieć, gdzie znajdują się ludzie, których szukamy?
— Wydaje mi się, iż punkt ten mogę wskazać — powiedział spokojnie Holmes.
— Co takiego?! — krzyknął inspektor. — Pan już rozwiązał zagadkę? Proszę bardzo! Zobaczymy, kto ma rację. Ja twierdzę, że jest to na południu, ponieważ w tamtej okolicy leżą pustkowia.
— A ja przypuszczam, iż na wschodzie — powiedział mój pacjent.
— Raczej na zachodzie — zauważył cywil — bo tam właśnie znajduje się kilka małych wiosek.
— Moim zaś zdaniem na północy — dodałem — ponieważ nie ma tam żadnych pagórków. Według opowiadania inżyniera powóz jechał równiną, nie pokonując żadnych wzniesień.
— Ależ to paradne! — krzyknął inspektor, śmiejąc się serdecznie. — Co za wspaniała rozbieżność zdań! Podzieliliśmy się stronami świata.
— A jakie jest pańskie zdanie, Mr Holmes?
— Wszyscy jesteście w błędzie!
— To niemożliwe! Wszyscy przecież nie możemy się mylić!
— A jednak tak jest! Tu, moim zdaniem, znajduje się miejsce, którego szukamy — i umieścił palec w samym środku koła. — Tam powinniśmy ich znaleźć.
— A jak pan wytłumaczy dwunastomilową jazdę? — wyrzucił bez tchu Hatherley.
— Sześć mil w jedną stronę i sześć z powrotem. Nic prostszego. Pan nam przecież powiedział, iż koń był świeży i lśniący, gdy wsiadaliście do powozu Czyż byłoby to możliwe, gdyby zrobił przedtem 12 mil po ciężkich drogach?
— Rzeczywiście! Cóż to za chytry podstęp! — zauważył Bradstreet w zadumie. — Naturalnie, nie ma żadnej wątpliwości co do rodzaju przestępstwa i całej tej szajki.
— Oczywiście — powiedział Holmes. — To byli fałszerze pieniędzy na wielką skalę. Posługiwali się maszyną do wybijania monet ze specjalnego stopu mającego zastąpić srebro.
— Już od pewnego czasu otrzymywaliśmy wiadomości o działaniu jakiejś sprytnej bandy. Puszczali oni w obieg tysiące fałszywych półkoronówek. Prowadząc śledztwo, dotarliśmy do okolic Reading. Dalej jednak ślady ginęły. Potrafili oni tak umiejętnie je za sobą zacierać, jak tylko umieli to czynić doświadczeni przestępcy. Przypuszczam jednak, iż tym razem szczęście się do nas uśmiechnęło. Wpadną nam chyba w ręce.
Inspektor się jednak pomylił. Nie było bowiem sądzone, by przestępcy ci wpadli w ręce sprawiedliwości. Gdy pociąg wtoczył się na stację Eyford, ujrzeliśmy olbrzymi słup dymu, który wydobywał się spoza niewielkiej kępy drzew rosnących ni« opodal i wisiał nad okolicą na podobieństwo pióropusza ze strusich piór.
— .Cóż to za pożar? Czy to dom się pali? — zapytał Bradstreet dyżurnego, gdy pociąg stanął.
— Tak, sir! — odpowiedział dyżurny ruchu.
— Kiedy to się stało?
— Jak słyszałem, — w ciągu — nocy. Później ogień rozszerzył się i objął całe domostwo.
— A kto jest właścicielem tego domu?
— Doktor Becher.
— Niech pan mi powie — wtrącił inżynier — czy ten doktor Becher nie jest przypadkiem Niemcem? Takim bardzo szczupłym o spiczastym nosie?
— Nie, proszę pana — zaśmiał się dyżurny. — Doktor Becher jest Anglikiem. Nie ma też w całej okolicy nikogo, kto by z większym trudem mieścił się w swej kamizelce. Ale zatrzymał się u niego pewien pan, jak przypuszczam, pacjent. Jest on cudzoziemcem i wygląda jakby stale nie dojadał.
Ledwo dyżurny skończył mówić, a już spieszyliśmy w kierunku pożaru. Droga pięła się po łagodnej pochyłości ku szczytowi, niewielkiego pagórka. Stał tam duży biały budynek, otoczony licznymi przybudówkami. Ze wszystkich okien, otworów i szczelin buchał dym i ogień. W ogrodzie stały trzy wozy straży pożarnej. Daremnie jednak usiłowano stłumić płomienie.
— To właśnie tu! — krzyknął podniecony Hatherley.
— O, tam jest zajazd wysypany żwirem, a tu rosną krzaki róży, w których leżałem zemdlony. Z tego oto drugiego z rzędu okna wyskoczyłem.
— No, przynajmniej odwzajemnił mu się pan z nawiązką. Nie ulega bowiem najmniejszej wątpliwości, że drewniane ściany zapaliły się od pozostawionej przez pana lampy naftowej, zgniecionej przez prasę. Pańscy prześladowcy zbyt byli pochłonięci pościgiem, dlatego też nie spostrzegli w porę grożącego niebezpieczeństwa. I oto skutki… Teraz niech pan — przyjrzy się
uważnie tłumowi i szuka swych „znajomych” z ostatniej nocy. Obawiam się jednak bardzo, że znajdują się oni w tej chwili o dobre sto mil od nas.
Obawy Holmesa potwierdziły się w całej pełni. Od tego bowiem dnia wszelki słuch zaginął o pięknej nieznajomej, złowrogim Niemcu i grubym Angliku. Wczesnym rankiem, jakiś wieśniak spotkał wóz, załadowany po brzegi skrzyniami, na którym znajdowało się ponadto kilka osób. Wóz ten jechał z dużą szybkością w kierunku Reading. Tam jednak wszelkie ślady po uciekinierach znikły. Nawet geniusz — Holmes nie był w stanie ustalić choćby z minimalną dozą prawdopodobieństwa miejsca ich pobytu.
Strażaków bardzo zainteresowały dziwne urządzenia, które znaleźli wewnątrz domu, a jeszcze więcej odcięty ludzki palec, leżący pod parapetem okna na drugim piętrze. O zachodzie słońca, dzięki wysiłkom strażaków ugaszono pożar. Dom jednak już się zawalił. Z wyjątkiem kilku skręconych wskutek wielkiego żaru tłoków i rur żelaznych nie pozostało śladu po prasie hydraulicznej, która tak drogo kosztowała naszego nieszczęśliwego inżyniera. W składach na zapleczu domostwa znaleziono wielkie ilości niklu i cyny. Nie odkryto natomiast żadnych monet. Prawdopodobnie szajka zdołała je zabrać ze sobą.
W jaki jednak sposób trafił nasz inżynier z ogrodu na miejsce przy drodze, gdzie odzyskał zmysły? Zostałoby to pewnie wieczystą tajemnicą, gdyby nie odkryto delikatnych śladów, które w bardzo prosty sposób wszystko wyjaśniły. Były to odciski stop dwóch osób. Jedne maleńkie, — a drugie wielkie. Należały one najprawdopodobniej do tajemniczej nieznajomej i milczącego Anglika. Widocznie w Fergussonie tkwiło jeszcze coś ludzkiego. Pomógł Elizie przenieść nieprzytomnego Hatherleya z miejsca, w którym zagrażało mii niebezpieczeństwo.
— No tak! — powiedział inżynier żałośnie, gdyśmy zajęli miejsca w pociągu wracającym do Londynu. — To był dla mnie zaiste „wspaniały” interes. Straciłem palec, a 50 gwinei nawet nie ujrzałem Co więc zyskałem?
— Doświadczenie! — powiedział Holmes ze śmiechem. — Ostatecznie zgodzi się pan ze mną, że i ono jest coś warte. Wypadek ten będzie dla pana cenną przestrogą na resztę życia.
PRZYGODA SZLACHETNIE URODZONEGO KAWALERA
Małżeństwo lorda Saint Simon i dziwne jego zakończenie długo skupiały zainteresowanie kręgów wyższego towarzystwa, w których obracał się pechowy nowożeniec. Usunęły je w cień nowe skandale, a bardziej pikantne szczegóły odwróciły uwagę plotkarzy od dramatu sprzed czterech lat. Jak jednak nie bez podstaw przypuszczam, nie podano nigdy do ogólnej wiadomości wszystkich faktów. Ponieważ zaś mój przyjaciel Sherlock Holmes odegrał decydującą rolę w wyjaśnieniu zagadki, mam wrażenie, że wspomnienia o nim nie byłyby zupełne, gdyby choć z grubsza nie został zarysowany ten godny uwagi epizod.
Pewnego popołudnia, na kilka tygodni przed moim małżeństwem, gdy wciąż jeszcze mieszkaliśmy razem na Baker Street, Holmes po powrocie do domu zastał na stole czekający na niego list. Pozostałem tego dnia w domu, gdyż po nagłym załamaniu się pogody zaczął padać deszcz w połączeniu z gwałtownym, jesiennym wiatrem, a odłamek pocisku tkwiący w mej nodze — pamiątka udziału w kampanii w Afganistanie — dawał o sobie znać uporczywym, pulsującym bólem. Leżałem nieruchomo w fotelu klubowym, wśród stosu starych i nowych, przeładowanych nowinami gazet, które odsunąłem na bok, wpatrując się w olbrzymi herb na kopercie, znajdującej się na stole, i leniwie zastanawiałem się, kim mógł być szlachetnie urodzony korespondent mojego przyjaciela.
— Czeka tu oto na ciebie bardzo wytworny list — zauważyłem, gdy wszedł Holmes. — Twoja poranna korespondencja, o ile pamiętam, była od handlarza ryb i celnika portowego.
— Tak, moją korespondencję rzeczywiście cechuje urok różnorodności — odpowiedział z uśmiechem — a najskromniejsze listy bywają zazwyczaj najciekawsze. Ten wygląda mi na jedno z tych nieoczekiwanych zaproszeń na spotkanie towarzyskie, gdzie człowieka zanudzają lub okłamują.
Złamał pieczęć i spojrzał na zawartość.
— No, no, to może być coś interesującego mimo wszystko.
— Nie spotkanie zatem?
— Nie, na odmianę sprawa zawodowa.
— I od wysoko urodzonego klienta?
— Z jednego z najświetniejszych rodów w Anglii.
— Gratuluję ci, mój drogi!
— Mogę cię zapewnić, Watsonie, bez przesady, że pozycja społeczna mojego klienta jest naprawdę o wiele mniej dla mnie ważna od zainteresowania jego sprawą. Być może, iż nie zabraknie go również i tym razem. Wydaje mi się, że pilnie czytałeś najnowsze dzienniki, prawda?
— Wygląda na to — rzekłem ponuro, wskazując stertę gazet — że nie miałem nic innego do roboty.
— To świetnie, bo może udzielisz mi wyczerpujących informacji. Nic nie czytałem poza rubryką kryminalną i nekrologami. List zawsze jest pouczający. Jeśli jednak tak uważnie śledziłeś najnowsze wydarzenia, chyba też czytałeś o lordzie Saint Simon i jego ślubie.
— O tak, z najgłębszym zainteresowaniem.
— To dobrze. Trzymam w ręku list od lorda Saint Simon. Przeczytam ci go, a ty musisz w zamian przerzucić te gazety i powiedzieć mi o wszystkim, co dotyczy tej sprawy. Oto, co pisze:
„Szanowny i Drogi Panie Sherlocku Holmesie!
Lord Backwater powiedział mi, że mogę bezwarunkowo polegać na Pana opinii i dyskrecji. Zdecydowałem się zatem poprosić Pana o radę w bardzo bolesnej sprawie, związanej z moim ślubem. P. Lestrade ze Scotland Yardu podjął już działania dotyczące tego wydarzenia, lecz zapewnił mnie, że nie widzi żadnych przeszkód, by współpracować z Panem, a nawet uważa, że
mogłoby mu to bardzo pomóc. Odwiedzę Pana o czwartej po południu, a jeśli miałby Pan inne zajęcia w tym czasie, mam nadzieję, że zechce Pan je odłożyć, gdyż jest to sprawa wielkiej doniosłości.
Oddany Panu
Saint Simon”
— List nadany w Grosvenor Mansions, napisany gęsim piórem, a szlachetnie urodzony lord na nieszczęście poplamił sobie atramentem zewnętrzną stronę małego palca prawej ręki — zauważył Holmes składając list.
— Pisze, że o czwartej. Jest już trzecia. Będzie tu za godzinę.
— Mam więc dość czasu, by przy twojej pomocy wyjaśnić sprawę. Przejrzyj te gazety i uporządkuj je po kolei, tak bym mógł na podstawie notatek prasowych bodaj pobieżnie wyrobić sobie zdanie, kim jest nasz klient.
Wyjął tom w czerwonej oprawie z rzędu informatorów stojących na półce obok kominka.
— Jest tutaj — powiedział siadając i podążając wzrokiem za palcem — lord Robert Walsingham de Vere Saint Simon, drugi syn księcia Balmoral. Hm! Herb: lazur, trzy osty w rzędzie na czarnym polu. Urodzony w 1846 r. Ma 41 lat, a więc jest w wieku odpowiednim do małżeństwa. Był podsekretarzem do spraw kolonii w poprzednim rządzie. Książę, jego ojciec, był swego czasu sekretarzem w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Spokrewnieni z Plantagenetami w prostej linii i z Tudorami po kądzieli. Ha! Nie ma tu więc nic szczególnie ważnego. Myślę, że teraz kolej na ciebie, Watsonie. Potrzebujemy czegoś rzetelniejszego.
— Niewiele wysiłku kosztowało mnie odnalezienie tego, o co ci chodziło — rzekłem — fakty bowiem są świeżej daty, a sprawa od razu zwróciła moją uwagę. Obawiałem się tylko o niej wspomnieć, ponieważ, jak mi wiadomo, nie lubisz, by cię odrywano od pracy do innych spraw.
— Ach, myślisz o tej zagadce związanej z wozem meblowym z Grosvenor Square. Jest już prawie rozwiązana. Od początku zresztą była dość prosta. Proszę cię, przedstaw mi wyniki przeglądu gazet.
— Oto pierwsza notatka, jaką udało mi się odnaleźć. Znajduje się w rubryce z życia prywatnego w „Morning Post” i pochodzi, jak widzisz, sprzed kilku tygodni:
„Małżeństwo pomiędzy lordem Robertem Saint Simon, drugim synem księcia Balmoral, i panną Hatty Doran, jedyną córką Aloysiusa Dorana, Esq., z San Francisco, Kalifornia, USA, zostało ułożone i, jeśli pogłoski są prawdziwe, wkrótce zostanie zawarte”.
— To wszystko.
— Lapidarnie i rzeczowo — zauważył Holmes, wyciągając swoje długie, chude nogi w kierunku ognia.
— Jest też obszerniejszy fragment na ten temat w kronice towarzyskiej z tego samego tygodnia.
„Wkrótce trzeba będzie zażądać ochrony rynku matrymonialnego, ponieważ obecna zasada wolnego handlu wydaje się poważnie zagrażać rodzimym wyrobom. Jeden po drugim domy arystokratyczne Wielkiej Brytanii przechodzą w ręce naszych pięknych kuzynek zza Atlantyku. W bieżącym tygodniu lista łupów zdobytych przez nasze czarujące najeźdźczynie została poważnie powiększona. Lord Saint Simon, który złożył w ciągu ponad dwudziestu lat liczne dowody odporności na strzały małego bożka, zapowiedział wreszcie swój ślub w najbliższym czasie z panną Hatty Doran, zachwycającą córką kalifornijskiego milionera. Panna Doran, której pełna wdzięku postać i twarz o uderzającej urodzie zwróciły powszechną uwagę w czasie uroczystości w Westbury House, jest jedynaczką i, jak się obecnie mówi, jej posag osiągnie sumę znacznie przewyższającą sześć cyfr, z perspektywą powiększenia się w przyszłości. Ponieważ jest publiczną tajemnicą, że książę Balmoral w ostatnich latach zmuszony był do sprzedaży obrazów ze swoich zbiorów i że lord Saint Simon, który nie
posiada własnych nieruchomości, ocalił jedynie małą posiadłość w Birchmoor, rzecz jasna kalifornijska spadkobierczyni nie będzie jedyną osobą, która zyska na tym związku, umożliwiającym jej łatwe i proste przeistoczenie się z republikańskiej damy w żonę brytyjskiego para”.
— Czy coś jeszcze? — spytał Holmes ziewając.
— O tak, mnóstwo. Oto inna notatka w „Morning Post” mówiąca o tym, że ślub będzie absolutnie cichy, że się odbędzie w kościele Św. Jerzego na Hanover Sąuare, że zaproszonych będzie jedynie dwanaście osób z grona bliskich przyjaciół i że goście wrócą do umeblowanego domu na Lancaster Gate, w którym zamieszkał p. Aloysius Doran. W dwa dni później, tzn. w ostatnią środę, podano krótką wiadomość, iż odbył się ślub i że miodowy miesiąc nowożeńcy spędzą w posiadłości lorda Backwatera, niedaleko Petersfield. Wszystkie te notatki ukazały się przed zniknięciem panny młodej.
— Przed czym? — zapytał Holmes zaskoczony.
— Przed zniknięciem młodej małżonki. Kiedyż zatem zniknęła?
— W czasie śniadania wydanego na cześć nowożeńców.
— Rzeczywiście, to bardziej interesujące, niż się zapowiadało. W rzeczy samej dość dramatyczne.
— Tak. Mnie też uderzyło, że sprawa jest dość niezwykła.
— Panny młode często znikają przed uroczystością, często przepadają młode mężatki w czasie miodowego miesiąca, nie mogę jednak sobie przypomnieć wypadku, by nastąpiło to natychmiast po ślubie, jak tutaj. Proszę cię o więcej szczegółów.
Ostrzegam, że informacje są bardzo niekompletne.
Być może uda się je nieco uzupełnić.
Te, które mamy, pochodzą z jedynego artykułu we wczorajszej gazecie porannej, który ci przeczytam. Jego tytuł brzmi: „Osobliwe wydarzenie w czasie wytwornego ślubu”:
„Rodzina lorda Roberta Saint Simon wprawiona została w najwyższą konsternację przez dziwne i ubolewania godne wypadki, które zaszły w dniu jego ślubu. Uroczystość, zgodnie z anonsami we wczorajszych dziennikach, odbyła się wczoraj rano, jednakże dopiero dziś w godzinach porannych udało nam się uzyskać potwierdzenie dziwnych pogłosek, które tak uporczywie krążyły na ten temat. Mimo wysiłków przyjaciół, zmierzających do zatuszowania sprawy, wydarzenie to do tego stopnia zajmuje powszechną uwagę, że wszelkie próby zlekceważenia tego, co stało się przedmiotem towarzyskiej konwersacji, okazały się daremne.
Uroczystość, która odbyła się w kościele Św. Jerzego na Hanover Square, była skromna, obecni byli, prócz ojca panny młodej, p. Aloysiusa Dorana, jedynie księżna Balmoral, lord Backwater, lord Eustachy i lady Klara Saint Simon (młodszy brat i siostra pana młodego) oraz lady Alicja Whittington. Całe towarzystwo udało się następnie do domu p. Aloysiusa Dorana na Lancaster Gate, gdzie przygotowano śniadanie. Jak się okazuje, niewielkie zamieszanie spowodowała kobieta, której nazwiska nie ustalono, usiłująca wedrzeć się do domu wraz z gośćmi, twierdząca, że rości sobie pewne prawa wobec lorda Saint Simon. Dopiero po przykrej, długotrwałej scenie kamerdynerowi i lokajowi udało sieją usunąć. Młoda małżonka, która szczęśliwie weszła do domu przed tym nieprzyjemnym incydentem, zasiadła do śniadania wraz ze wszystkimi, lecz zaczęła się uskarżać na nagłą niedyspozycję i opuściła pokój. Gdy przedłużająca się jej nieobecność zaczęła wywoływać komentarze, ojciec wyszedł, by ją odnaleźć, lecz dowiedział się od pokojówki, że jej pani jedynie na chwilę wróciła do swojego pokoju, zabrała płaszcz i czepek, po czym pośpiesznie udała się do wyjścia. Jeden z lokajów oświadczył, iż widział młodą damę w takim stroju opuszczającą dom, lecz odrzucił myśl, by mogła to być jego pani, gdyż był przekonany, że przebywa z resztą towarzystwa. Upewniwszy się, że jego córka znikła, p. Aloysius Doran wraz z panem młodym natychmiast skontaktowali się z policją i rozpoczęto bardzo energiczne śledztwo, które być może doprowadzi do szybkiego wyjaśnienia tej bardzo szczególnej sprawy. Do późnych godzin ubiegłego wieczoru
jednakże nie ujawniono żadnych nowych faktów w sprawie zaginionej. Krążą na ten temat niesmaczne pogłoski, mówi się również, że policja doprowadziła do aresztowania kobiety, która była przyczyną zajścia, w nadziei, że kierując się zazdrością lub innymi motywami mogła być zamieszana w sprawę dziwnego zaginięcia panny młodej”.
— I to wszystko?
— Jeszcze jedna mała notatka w porannym dzienniku, zawierająca jednak pewną sugestię.
— To znaczy…
— Że miss Flora Millar, kobieta, która wywołała zamieszanie, rzeczywiście została aresztowana. Jak się okazuje, była ostatnio tancerką w „Allegro” i zna pana młodego od kilku lat. Brak dodatkowych szczegółów, a ty znasz już całą sprawę, a przynajmniej to, co dotąd podano do wiadomości w prasie.
— Niezmiernie interesująca sprawa, jak się okazuje. Nie zrezygnowałbym za żadne skarby. Ale oto ktoś dzwoni do drzwi, Watsonie, a skoro zegar wskazuje kilka minut po czwartej, nie wątpię, że jest to nasz klient znakomitego rodu. Niech ci nie przyjdzie do głowy wychodzić z domu, Watsonie, bo bardzo chciałbym mieć świadka, choćby tylko dla sprawdzenia mojej własnej pamięci.
— Lord Robert Saint Simon — zapowiedział boy, otwierając szeroko drzwi.
Wszedł gentleman o sympatycznym, kulturalnym wyglądzie, bladej twarzy z wielkim nosem, nie pozbawionej być może pewnego wyrazu rozdrażnienia w okolicy ust, i o czujnym i stanowczym spojrzeniu człowieka obdarzonego przez los przyjemnością wydawania rozkazów, które zawsze są wykonywane. Ruchy miał energiczne, a jednak ogólny wygląd nosił widoczne piętno wieku, na który wskazywało lekkie pochylenie ku przodowi i nieznaczne ugięcie kolan, gdy szedł. Jego włosy również, jak się okazało, gdy zdjął zamaszyście kapelusz o powyginanym rondzie, były przyprószone siwizną na skroniach i przerzedzone na czubku głowy. Jego strój — wysoki kołnierz, czarny surdut, biała kamizelka, żółte rękawiczki, lakierki i jasne getry — wymuskany był niemal do przesady. Gość wszedł powoli do pokoju, obracając głowę na lewo i prawo i bawiąc się łańcuszkiem, na którym zwisały binokle w złotej oprawie.
— Dzień dobry, lordzie Saint Simon — ukłonił się Holmes, wstając z fotela. — Proszę usiąść w wyplatanym krześle. To mój przyjaciel i kolega dr Watson. Proszę przysunąć się nieco bliżej ognia i możemy zacząć omawianie sprawy.
— Sprawy bardzo dla mnie bolesnej, jak bez trudu może pan sobie wyobrazić, panie Holmes. Zostałem zraniony do żywego. Domyślam się, że rozwikłał pan już szereg delikatnych spraw tego rodzaju, sir, chociaż, jak przypuszczam, nie dotyczą one chyba naszej sfery.
— Nie, schodzę w dół.
— Co proszę?
— Ostatnio moim klientem w sprawie tego pokroju był król.
— Rzeczywiście? Nie miałem pojęcia. Który król?
— Król Skandynawii.
— Co?! Czy utracił żonę?
— Jak pan rozumie — odrzekł Holmes uprzejmie — sprawy innych klientów objęte są taką samą tajemnicą, jaką zapewniam również panu.
— Oczywiście! Bardzo słusznie! Bardzo słusznie! Doprawdy, bardzo pana przepraszam. Jestem gotów do udzielenia panu wszelkich informacji, jakie mogą panu pomóc w wyrobieniu sobie zdania.
— Dziękuję. Dowiedziałem się już wszystkiego, co było w gazetach, nic ponadto. Jak sądzę, mogę uznać za zgodny z prawdą ten artykuł o zniknięciu panny młodej.
Lord Saint Simon spojrzał na niego.
— Tak, jest zgodny z prawdą, jeśli o to idzie.
— Wymaga jednak wielu uzupełnień, aby można było sobie wyrobić jakieś zdanie. Myślę, że mógłbym łatwiej ustalić fakty pytając pana.
— Proszę, niech pan to uczyni.
— Kiedy spotkał pan po raz pierwszy pannę Hatty Doran?
— W San Francisco przed rokiem.
— Czy podróżował pan po Stanach?
— Tak.
— Czy wówczas się pan z nią zaręczył?
— Nie.
— Lecz był pan na przyjacielskiej stopie?
— Jej towarzystwo sprawiło mi przyjemność i ona to zauważyła.
— Czyjej ojciec jest bardzo bogaty?
— Mówi się, że jest najbogatszym człowiekiem na wybrzeżu Pacyfiku.
— A jak dorobił się swoich pieniędzy?
— Na kopalniach. Jeszcze przed kilkoma laty nic nie miał. Gdy natrafił na złoto, zainwestował je i wzbogacił się w zawrotnym Temple.
— Jakie właściwie jest pana osobiste wrażenie co do charakteru młodej damy — pańskiej żony?
Arystokrata zaczął nieco wolniej obracać swoje szkła i zapatrzył się w ogień.
— Otóż, panie Holmes, moja żona miała dwadzieścia lat, gdy jej ojciec stał się bogatym człowiekiem. Przez wszystkie te lata poruszała się swobodnie po obozie poszukiwaczy złota i wędrowała po lasach i górach, tak iż jej edukacja jest raczej dziełem natury niż nauczyciela. Była tym, co my w Anglii określamy jako narwańca, o silnej naturze, dzikiej i swobodnej, nie skrępowanej żadnymi tradycjami. Ma temperament gwałtowny, popędliwy, jeśli mogę tak powiedzieć. Szybko podejmowała decyzje i bez obawy przeprowadzała swoje postanowienia. Z drugiej strony jednak nie obdarzyłbym jej nazwiskiem, które mam zaszczyt nosić — tu chrząknął z godnością — gdybym nie uważał jej w gruncie rzeczy za szlachetną kobietę. Sądzę, że jest zdolna do bohaterskiego poświęcenia i że wszelki niecny postępek budzi w niej odrazę.
— Czy ma pan jej fotografię?
— Zabrałem to ze sobą.
Otworzył medalionik i pokazał nam pełną twarz uroczej kobiety. Nie było to zdjęcie, lecz miniatura na kości słoniowej. Artysta w pełni uwydatnił piękno lśniących, czarnych włosów, wielkich, ciemnych oczu i rozkosznych ust. Holmes przyglądał się miniaturze z uwagą. Potem zamknął medalion i zwrócił go lordowi Saint Simon.
— Młoda dama przybyła zatem do Londynu, a pan odnowił tę znajomość?
— Tak, jej ojciec przywiózł ją na ostatni sezon towarzyski do Londynu. Spotkaliśmy się wiele razy, zaręczyłem się z nią, a wreszcie teraz ożeniłem się.
— Otrzymała, jak sądzę, znaczny posag?
— Nie najgorszy. Nie większy, niż zazwyczaj jest przyjęte w naszej rodzinie.
— Który przypadnie panu, gdy małżeństwo stanie się fait accompli?*
— Doprawdy nie interesowałem się tą sprawą.
— Ależ naturalnie. Czy widział pan pannę Doran w dniu poprzedzającym ślub?
— Tak.
— Czy była w dobrym nastroju?
— Jak nigdy. Bez przerwy mówiła o tym, jak powinno wyglądać nasze przyszłe życie.
— Doprawdy! To bardzo ciekawe. A rano w dniu ślubu?
— Była w najwyższym stopniu ożywiona — przynajmniej przed ceremonią zaślubin.
— Czy zauważył pan wtedy jakąś zmianę w jej nastroju?
* fait accompli (franc.) — fakt dokonany.
— No cóż, prawdę mówiąc, zauważyłem nic po raz pierwszy oznaki pewnej gwałtowności jej usposobienia. Wydarzenie jednakże było zbyt błahe, by warto o nim mówić, i nie może mieć żadnego związku ze sprawą.
— Proszę nam je mimo to opowiedzieć.
— Ach, to dziecinada. Upuściła swój bukiet, gdy zbliżaliśmy się do zakrystii. Przechodziła wówczas obok ławki i jej bukiet potoczył się pod ławę. Nastąpiła chwilowa zwłoka, lecz stojący tam gentleman podał go jej i zdawało się, że nic ważnego nie zaszło. Dopiero gdy zagadnąłem ją na ten temat, odpowiedziała mi szorstko, a w powozie w drodze do domu wydawała się niedorzecznie wstrząśnięta tą drobnostką.
— Rzeczywiście? Powiedział pan, że obok ławy stał mężczyzna. Była zatem również publiczność?
— O tak. Nie można było jej usunąć, gdyż kościół był otwarty.
— Czy ten gentleman był jednym z przyjaciół pana żony?
— Nie, nie. Określiłem go jako gentlemana raczej przez uprzejmość, lecz był raczej człowiekiem o pospolitej powierzchowności. Zaledwie go zauważyłem. Wydaje mi się jednak, że oddalamy się od tematu.
— Pani Saint Simon zatem wróciła ze ślubu w mniej pogodnym nastroju, niż udawała się do kościoła. Co zrobiła po powrocie do domu swego ojca?
— Jak zauważyłem, rozmawiała z pokojówką.
— A kim jest jej pokojówka?
— Ma na imię Alice. Jest Amerykanką, a przyjechała wraz z panią z Kalifornii.
— Zaufana służąca?
— Nawet za bardzo. Wydaje mi się, że pani pozwala jej na zbyt wiele. Jakkolwiek w Ameryce, rzecz jasna, mają inny pogląd na te sprawy.
— Jak długo rozmawiała z ową Alice?
— Och, kilka minut. Miałem inne sprawy do przemyślenia.
— Nie słyszał pan przypadkiem, o czym rozmawiały?
— Pani Saint Simon mówiła o kimś, kto „wskoczył na działkę”. Była przyzwyczajona do posługiwania się tego rodzaju slangiem. Nie mam pojęcia, o czym myślała.
— Amerykański slang czasem bywa bardzo obrazowy. A co robiła pana żona po rozmowie z pokojówką?
— Przeszła do jadalni.
— Wsparta na pana ramieniu?
— Nie, sama. Jest bardzo niezależna w takich drobnych sprawach. Usiadła, a po około dziesięciu minutach wstała pośpiesznie, mamrocząc słowa przeprosin, i opuściła pokój. Nigdy już nie wróciła.
— Lecz pokojówka, jak zrozumiałem, zeznała, że jej pani poszła do swego pokoju, narzuciła długi płaszcz na ślubną suknię, włożyła czepek i wyszła.
— Dokładnie tak. A później widziano ją w Hyde Parku w towarzystwie Flory Millar, kobiety, która znajduje się obecnie w areszcie i która wywołała zamieszanie w domu pana Dorana tego ranka.
— Ach tak. Prosiłbym o kilka szczegółów na temat tej pani, a także pana z nią związku.
Lord Saint Simon wzruszył ramionami i uniósł brwi.
— Utrzymywaliśmy przyjazne stosunki od kilku lat — mogę powiedzieć, że bardzo przyjazne. Pracowała w „Allegro”. Nie byłem sknerą i nie miała doprawdy powodów do uskarżania się na mnie, ale wie pan, jakie są kobiety, mr Holmes. Flora była słodkim maleństwem, ale bardzo zapalczywym i była bezgranicznie do mnie przywiązana. Pisywała do mnie okropne listy, gdy dowiedziała się o moich planach matrymonialnych, i — jeśli mam być szczery — powodem cichego ślubu była moja obawa, by nie wywołała skandalu w kościele. Przybyła pod drzwi domu pana Dorana zaraz po naszym powrocie i zamierzała się do niego
wedrzeć, wykrzykując bardzo niewłaściwe słowa pod adresem mojej żony, a nawet grożąc jej, lecz przewidywałem taką możliwość i miałem dwu policjantów w cywilu, którzy szybko ją wypchnęli na zewnątrz. Uspokoiła się, gdy zrozumiała, że nic nie osiągnie wywołując awanturę.
— Czy pana żona wszystko to słyszała?
— Nie, chwała Bogu nie.
— I widziano ją spacerującą z tą właśnie kobietą?
— Tak. I pan Lestrade ze Scotland Yardu traktuje tę sprawę bardzo poważnie. Przypuszcza się, że Flora zwabiła moją żonę do jakiejś straszliwej pułapki.
— No cóż, to prawdopodobna hipoteza.
— Czy pan też tak uważa?
— Nie powiedziałem, że możliwa. Ale czy pan tak się na tę sprawę nie zapatruje?
— Nie sądzę, by Flora mogła skrzywdzić choćby muchę.
— A jednak zazdrość w dziwny sposób przeistacza charaktery. Proszę mi powiedzieć, jaka jest pańska teoria dotycząca tej sprawy?
— No cóż, doprawdy nie wiem, przyszedłem tu oczekując, że pan ma jakaś teorię, nie zaś po to, by zgłaszać własną. Przedstawiłem panu wszystkie fakty. Skoro pan jednak mnie pyta o zdanie, mogę powiedzieć, że podniecenie wywołane tą sprawą, świadomość, iż nabrała tak szerokiego rozgłosu, mogły — jak mi się zdaje — wywołać u mojej żony coś w rodzaju niewielkiego zaburzenia nerwowego.
— Krótko mówiąc, spowodować mogło obłęd?
— No cóż, istotnie, gdy zrozumiałem, że zrezygnowała… — nie chcę tu mówić o sobie, lecz o tym wszystkim, do czego tylu ludzi dążyło bez powodzenia — doprawdy trudno mi sobie to postępowanie wytłumaczyć w inny sposób.
— Cóż, to jest z całą pewnością także prawdopodobna hipoteza — odrzekł Holmes z uśmiechem. — Właściwie, wasza lordowska mość, jak sądzę, mam już niemal wszystkie potrzebne dane. Chciałbym jeszcze pana zapytać, czy ze swego miejsca przy stole mogli państwo w czasie śniadania widzieć, co się dzieje za oknem?
— Mogliśmy zobaczyć drugą stronę ulicy i Hyde Park.
— Ano właśnie! Zatem nie sądzę, bym musiał pana dłużej zatrzymywać. Porozumiem się z panem.
— Być może rzeczywiście uda się panu szczęśliwie rozwiązać ten problem — rzekł klient wstając.
— Ja go już rozwiązałem.
— Hę? Co pan powiedział?
— Powiedziałem, że go rozwiązałem.
— Gdzie zatem jest moja żona?
— To jest szczegół, który szybko uzupełnię.
Lord Saint Simon potrząsnął głową.
— Obawiam się, że trzeba tu mądrzejszych głów niż pana czy moja — zauważył i skłoniwszy się w staroświecki, pełen godności sposób, wyszedł.
— To bardzo ładnie ze strony lorda Saint Simon, że uhonorował moją głowę, stawiając ją na tym samym poziomie, co i swoją — rzekł Sherlock Holmes ze śmiechem. — Napiłbym się whisky z wodą sodową i zapaliłbym cygaro po tym ogniu krzyżowych pytań. Rozwikłałem tę sprawę, zanim nasz klient wszedł do pokoju.
— Ależ drogi Holmesie!
— Mam notatki na temat wielu podobnych spraw, chociaż żadna nie miała tak szybkiego przebiegu jak ta. Całe moje dochodzenie zmierzało tylko do tego, by przypuszczenia obrócić w pewność. Dowód pośredni bywa czasem bardzo przekonujący. Gdy np. znajdujemy pstrąga w mleku, by wspomnieć przypadek Thoreau.
— Ależ ja też słyszałem to wszystko, co i ty słyszałeś.
— Jednakże nie znając wszystkich poprzednich spraw, które tak mi pomogły. Był podobny wypadek w Aberdeen przed kilku laty, a także coś bardzo podobnego wydarzyło się w Monachium, w rok po wojnie francusko–pruskiej. To jedno ze zdarzeń tego rodzaju — ale hello, otóż i pan Lestrade! Witam pana! Zechce pan łaskawie sięgnąć po dodatkowy kubek do kredensu, a oto cygara w pudełku.
Urzędowy detektyw wystroił się w kurtkę i fular, które nadawały mu zdecydowanie marynarski wygląd, a w ręku trzymał czarny worek płócienny. Po krótkim powitaniu usiadł i zapalił zaofiarowane mu cygaro.
— O cóż chodzi zatem? — spytał go Holmes z błyskiem w oku. — Wygląda pan na niezadowolonego.
— Bo jestem niezadowolony. To przez tę piekielną sprawę małżeństwa Saint Simona. Nie mogę rozeznać się w tej sprawie.
— Doprawdy? Zaskakuje mnie pan!
— Kto słyszał o tak zagmatwanej sprawie! Każdy trop wydaje mi się wymykać z rąk. Pracowałem cały dzień.
— I jak się wydaje, porządnie przy tym pan zmókł — rzekł Holmes, kładąc dłoń na rękawie jego kurtki marynarskiej.
— Tak, przeszukiwałem dno Serpentine.
— Wielkie nieba! Po co?
— W poszukiwaniu ciała lady Saint Simon.
Sherlock Holmes przechylił głowę do tyłu i wybuchł serdecznym śmiechem.
— A czy przeszukał pan basen fontanny na Trafalgar Square? — zapytał.
— Dlaczego? Co pan ma na myśli?
— Ponieważ równie dobrze można by znaleźć tam ciało tej pani, jak i gdzie indziej.
Lestrade rzucił memu przyjacielowi gniewne spojrzenie.
— No cóż, przypuszczam, że pan wie już wszystko na ten temat — warknął.
— Co prawda zapoznałem się dopiero z faktami, lecz podjąłem już decyzję.
— Och, doprawdy? Sądzi pan zatem, że Serpentine nie odgrywa żadnej roli w tej sprawie?
— Uważam, że to zupełnie prawdopodobne.
— Wobec tego może zechce pan uprzejmie wyjaśnić, dlaczego znaleźliśmy w rzece to? — z tymi słowami otworzył swoją torbę i wyrzucił na podłogę przemoczoną suknię ślubną z jedwabiu, parę satynowych pantofelków i wianek panny młodej z welonem, wszystko to pozbawione koloru i ociekające wodą.
— Oto orzeszek do zgryzienia dla pana, mistrzu Holmes.
— Och, w rzeczy samej — rzekł mój przyjaciel, wypuszczając błękitne kółko dymu. — Wyłowił to pan w Serpentine?
— Nie, wyłowił je niedaleko brzegu stróż z Hyde Parku. Ustalono, że jest to jej odzież i wydaje mi się, że skoro było tam ubranie, to i ciało musi znajdować się w pobliżu.
— W myśl tego błyskotliwego rozumowania ciało każdego człowieka powinno być znalezione w sąsiedztwie jego szafy ubraniowej. Proszę mi łaskawie powiedzieć, co pan zamierza osiągnąć tym sposobem?
— Pewne dowody wskazują, że Flora Millar jest zamieszana w to zniknięcie.
— Obawiam się, że trudno będzie to udowodnić.
— Czy rzeczywiście tak pan sądzi? — zawołał Lestrade. — Obawiam się, panie Holmes, że pańskie dedukcje i wnioski nie bardzo sprawdzają się w praktyce. Popełnił pan dwa błędy w ciągu kilku minut. Ta suknia dowodzi, że panna Flora Millar jest zamieszana w tę sprawę.
— Ale w jaki sposób?
— W sukni jest kieszeń. W kieszeni znajduje się kartka w kopercie. A oto kartka — rzucił ją na biurko. — Proszę przeczytać notatkę na niej:
„Zobaczymy się, gdy wszystko będzie gotowe. Przyjdź natychmiast
F.H.M.”
Moja zaś teoria od początku była taka, że pani Saint Simon została zwabiona przez Florę Millar i że ta ostatnia wraz ze wspólnikami niewątpliwie ponosi odpowiedzialność za to zniknięcie. Oto notatka, podpisana jej inicjałami, która z pewnością została ukradkiem wsunięta do jej dłoni przy drzwiach i która spełniła rolę przynęty.
— Znakomicie, Lestrade — wykrzyknął Holmes ze śmiechem. — Jest pan doprawdy wspaniały. Proszę mi to pokazać. — Wziął kartkę obojętnie, lecz nagle jego uwaga została pobudzona i wydał okrzyk zadowolenia. — To rzeczywiście ważne.
— Ha! Tak pan sądzi?
— Zdecydowanie tak. Serdecznie panu gratuluję. Lestrade triumfował; pochylił się nad kartką.
— Ależ — wykrzyknął — pan patrzy na niewłaściwą stronę!
— Wprost przeciwnie, to jest właściwa strona.
— Właściwa strona? Pan oszalał! Notatka ołówkiem jest na tej stronie.
— A na drugiej stronie, jak się okazuje, jest kawałek rachunku hotelowego, który mnie bardzo interesuje.
— Tam nic nie ma. Obejrzałem to już wcześniej — rzekł Lestrade.
„4 paźdz., pokoje 8 szyi., śniadanie 2 szyi. 6 p., coctail 1 szyil, lunch 2 szyi., szklanka sherry 8 p.”
Nic w tym nie widzę ciekawego.
— Najprawdopodobniej nic. Dla mnie to jednak jest najważniejsze, mimo wszystko. Co do notatki, jest ona również ważna, a co najmniej ważne są inicjały, a więc gratuluję panu raz jeszcze.
— Dość czasu zmarnowałem — powiedział Lestrade wstając. — Wierzę w ciężką pracę, a nie w przesiadywanie przy kominku i snucie pięknych teorii. Do widzenia, mister Holmes, i zobaczymy, która metoda doprowadzi prędzej do celu.
Zebrał odzież, wcisnął ją do torby i odwrócił się ku drzwiom.
— I jeszcze jedna rada dla pana, Lestrade — wycedził Holmes, zanim jego rywal zniknął. — Chcę panu powiedzieć, jakie jest prawdziwe rozwiązanie sprawy. Lady Saint Simon to mit. Taka osoba nie istnieje i nigdy nie istniała.
Lestrade spojrzał ze smutkiem na mego towarzysza. Potem zwrócił się ku mnie, puknął się w czoło trzykrotnie, wzruszył ramionami i pośpiesznie wyszedł. Zaledwie zamknęły się za nim drzwi, Holmes wstał i włożył płaszcz.
— Jest coś w tym, co ten człowiek mówi o pracy na świeżym powietrzu — zauważył. — Sądzę więc, Watsonie, że muszę cię na chwilę zostawić z twoimi gazetami.
Gdy mnie Sherlock Holmes opuścił, było już po piątej, nie pozostałem jednak długo sam, gdyż mniej więcej po godzinie przyszedł posłaniec od cukiernika z olbrzymim kartonem. Zaczął go rozpakowywać przy pomocy chłopca, którego przyprowadził ze sobą, i ku memu ogromnemu zdumieniu na naszym skromnym stole jadalnym zostawił zimną kolację dla smakoszy. Było tam kilka par bekasów na zimno, bażant, pâte de foie gras* oraz kilka starych, omszałych butelek. Po rozstawieniu na stole tych wszystkich wspaniałości obie zjawy znikły jak dżiny z Księgi tysiąca i jednej nocy, bez słowa wyjaśnienia poza tym, że wszystkie te rzeczy zostały opłacone z dostarczeniem pod tym właśnie adresem.
* pâte de foie gras (franc.) — pasztet z gęsich wątróbek.
Tuż przed godziną dziewiątą Sherlock Holmes wszedł nagle do pokoju. Wyraz jego twarzy był bardzo skupiony, jednak błysk oczu pozwalał sądzić, że nie zawiódł się na swym wnioskowaniu.
— A zatem kolację dostarczono — rzekł zacierając dłonie.
— Wydaje mi się, że oczekujesz gości. Dostarczono ją około piątej.
— Tak, spodziewam się, że wpadnie do nas parę osób — powiedział. — Jestem zaskoczony, że lord Saint Simon jeszcze nie przybył. — Ha! Chyba słyszę jego kroki na schodach.
Był to rzeczywiście nasz gość z dzisiejszego popołudnia, który wszedł pośpiesznie, kręcąc jeszcze prędzej okularami na łańcuszku i z wyrazem silnego zaniepokojenia na arystokratycznej twarzy.
— A zatem otrzymał pan moje zawiadomienie? — zapytał Holmes.
— Tak, i wyznam, że jego treść niezmiernie mnie zaskoczyła. Czy uzyskał pan potwierdzenie swoich przypuszczeń?
— Najlepsze z możliwych.
Lord Saint Simon osunął się na krzesło i przesunął dłonią po czole.
— Co też powie książę — mruknął — gdy usłyszy, że jednego z członków rodziny spotkało takie upokorzenie?
— To najzwyklejszy przypadek. Nie widzę tu żadnego upokorzenia.
— Ach, pan patrzy na te sprawy z zupełnie innego stanowiska.
— Nie dostrzegam powodu do oskarżania kogokolwiek. Trudno mi wyobrazić sobie, jak inaczej mogła postąpić pani, aczkolwiek jej gwałtowną metodę działania niewątpliwie należy uznać za godną pożałowania.
— To był policzek, sir, wymierzony publicznie policzek — rzekł lord Saint Simon uderzając palcami w stół.
— Powinien pan uwzględnić okoliczność, że ta biedna dziewczyna znalazła się w tak nieoczekiwanej dla niej sytuacji.
— Niczego nie uwzględnię. Jestem doprawdy bardzo zagniewany, gdyż zostałem niegodziwie wykorzystany.
— Wydaje mi się, że słyszałem dzwonek — rzekł Holmes. — Tak, to kroki na podeście schodów. Skoro nie udało mi się pana skłonić do wyrozumiałości, lordzie Saint Simon, sprowadziłem adwokata, który być może będzie miał więcej szczęścia.
Otworzył drzwi i wprowadził do pokoju panią w towarzystwie gentlemana.
— Lordzie Saint Simon — rzekł — pozwoli pan, że mu przedstawię pana i panią Francis Hay Moulton. Panią, jak sądzę, już pan poznał.
Na widok przybyłych nasz klient zerwał się z krzesła i stanął wyprostowany, ze spuszczonym wzrokiem i rękami w kieszeniach surduta, w postawie urażonej godności. Pani szybko podeszła i wyciągnęła dłoń w jego kierunku, lecz on ciągle nie podnosił wzroku. Postanowił tak postąpić prawdopodobnie również dlatego, że błagalnemu wyrazowi jej twarzy trudno było się oprzeć.
— Gniewasz się, Robercie — powiedziała. — Cóż, chyba masz po temu wszelkie powody.
— Błagam, nie przepraszaj mnie — odrzekł lord Saint Simon cierpko.
— Och tak, wiem, że potraktowałam cię doprawdy źle i że powinnam była porozmawiać z tobą przed odejściem, lecz przeżyłam taki wstrząs i od czasu, gdy znowu ujrzałam Franka, i to tutaj, po prostu nie wiedziałam, co robię czy mówię. Starałam się tylko nie upaść i nie zemdleć tam, przed ołtarzem.
— Być może, pani Moulton, wolałaby pani, byśmy opuścili wraz z przyjacielem pokój na czas wyjaśnienia przez panią całej sprawy?
— Jeżeli wolno mi wyrazić swoje zdanie — zauważył obcy gentleman — było już aż nadto tajemnic. Ze swej strony chciałbym, by zarówno w Europie jak i w Ameryce wiedziano, jak się sprawa przedstawia.
Był to niski, żylasty, gładko ogolony mężczyzna, o ogorzałej, inteligentnej twarzy i żwawych ruchach.
— Opowiem zatem panom całą sprawę — rzekła pani. Frank i ja poznaliśmy się w obozowisku McQuire’a, w pobliżu Rockies, gdzie papa pracował na swojej działce. Frank i ja zaręczyliśmy się, lecz pewnego dnia ojciec natknął się na bogatą żyłę i nabił sobie kabzę, podczas gdy biedny Frank miał działkę, która nic nie przyniosła i do niczego nie doszedł. Ojciec był coraz bogatszy, a Frank coraz biedniejszy, aż w końcu ojciec nie chciał już nawet słyszeć o naszych zaręczynach i wysłał mnie do Frisco*. Frank ze swej strony nie chciał zrezygnować także, zatem pojechał za mną i spotkał się ze mną bez wiedzy papy. Gdyby się ojciec dowiedział, oszalałby ze złości, więc ustaliliśmy wszystko między sobą. Frank powiedział, że też chciałby się wzbogacić i że wróci poprosić o moją rękę, dopiero gdy będzie miał tyle pieniędzy, co papa. Obiecałam więc także, że będę czekała na niego aż do śmierci i poprzysięgłam nie wyjść za innego, póki Frank będzie żył. „Dlaczego nie mielibyśmy się pobrać od razu?” — powiedział wówczas. — „Byłbym pewien ciebie i nie domagałbym się swoich praw małżeńskich przed powrotem”. Tak więc umówiliśmy się, a on tak dobrze wszystko ułożył, że ksiądz na nas czekał i pobraliśmy się od razu. I gdy Frank odjechał, by zdobyć fortunę, ja wróciłam do papy.
Potem miałam wiadomości od Franka z Montany, a następnie prowadził poszukiwania w Arizonie, a potem przyszła wiadomość z Nowego Meksyku. Potem dotarł do mnie długi artykuł z gazety o tym, jak Apacze zaatakowali obóz poszukiwaczy złota, w którym wśród zabitych wymieniono nazwisko mojego Franka. Popadłam w głębokie omdlenie i przez wiele miesięcy byłam bardzo smutna. Papa widział, że tracę siły i zaprowadził mnie do wielu lekarzy we Frisco. Ponad rok nie nadchodziły żadne wieści; byłam pewna, że Frank nie żyje. Wtedy lord Saint Simon przybył do Frisco, a my przyjechaliśmy do Londynu i ułożone zostało nasze małżeństwo, i papa był bardzo zadowolony, ale ja czułam, że żaden mężczyzna na świecie nie zajmie miejsca Franka w moim sercu.
Mimo to, gdybym wyszła za lorda Saint Simon, oczywiście wypełniałabym wobec niego moje obowiązki. Nie możemy nakazać sobie miłości, możemy jednak kierować swoim postępowaniem. Idąc z nim do ołtarza zamierzałam być dla niego tak dobrą żoną, jak bym tylko potrafiła. Można sobie wyobrazić, co poczułam, gdy zbliżając się do stopni ołtarza spojrzałam za siebie i zobaczyłam Franka stojącego obok pierwszej ławy i patrzącego na mnie. Najpierw pomyślałam, że to jego duch, lecz gdy obejrzałam się jeszcze raz, stał tam ciągle jakby z pytaniem w oczach, jakby pytając mnie, czy jestem szczęśliwa czy zmartwiona jego widokiem. Starałam się nie upaść. Pamiętam, że wszystko wokół mnie zawirowało, a słowa księdza brzmiały jak brzęczenie pszczoły. Nie wiedziałam, co robić. Czy powinnam przerwać ceremonię i wywołać scenę w kościele? Spojrzałam na niego jeszcze raz i wydawało mi się, że wiem, o czym myśli, gdyż podniósł palec do warg, by nakazać mi milczenie. Potem zauważyłam, że coś pisze na kartce papieru i wiedziałam, że to liścik do mnie. Gdy mijałam jego ławkę w powrotnej drodze, upuściłam bukiet koło niego, a on wsunął kartkę do mej dłoni, gdy podawał mi kwiaty. Była to tylko jedna linijka, z prośbą, bym się z nim połączyła, gdy da mi znak. Oczywiście nie miałam ani przez chwilę wątpliwości co do tego, że powinnam przede wszystkim spełnić moje obowiązki wobec niego.
Po powrocie do domu opowiedziałam wszystko pokojówce, która poznała go w Kalifornii i zawsze była mu przychylna. Nakazałam, by nic nikomu nie mówiła, lecz by zapakowała parę rzeczy osobistych i przygotowała mój płaszcz. Wiedziałam, że powinnam porozmawiać z lordem Saint Simon, lecz było to strasznie trudne w obecności jego matki i tych wszystkich ważnych ludzi. Postanowiłam więc odejść, a potem wyjaśnić wszystko. Siedziałam przy stole niecałe dziesięć minut, gdy przez okno zobaczyłam Franka po drugiej stronie ulicy. Dał mi
* Frisco — San Francisco.
znak ręką i wszedł do Hyde Parku. Wymknęłam się, narzuciłam płaszcz i poszłam za nim. Jakaś kobieta podeszła, mówiąc do mnie coś o lordzie Saint Simon — niewiele zrozumiałam, lecz wydaje mi się, że ukrywał przede mną jakiś mały sekret z okresu przedmałżeńskiego — jednak udało mi się od niej uwolnić i wkrótce dogoniłam Franka. Wsiedliśmy razem do dorożki i pojechaliśmy do umeblowanego mieszkania, które on wynajął na Garden Square, i to było moje prawdziwe wesele po tych wszystkich latach oczekiwania. Frank był więźniem Apaczów, uciekł, przybył do Frisco, dowiedział się, że uznałam go za zmarłego i przyjechał do Anglii, odszukał mnie i przyszedł wreszcie w ten poranek mego drugiego ślubu.
— Zobaczyłem zawiadomienie w gazecie — wyjaśnił Amerykanin. — Była tam nazwa kościoła, ale nie wiedziałem, gdzie pani mieszka.
— Gdy rozmawialiśmy o tym, co powinniśmy zrobić, Frank był za otwartym postępowaniem, ja jednak czułam się tak zawstydzona tym wszystkim, że chciałam zniknąć na zawsze i nigdy nie oglądać więcej nikogo spośród nich — wysłałabym tylko być może kilka słów do papy, aby mu dać znak, że żyję. To było straszne dla mnie, myśl o tych wszystkich lordach i ladies siedzących dokoła stołu przy śniadaniu i czekających na mój powrót. Zatem Frank zabrał moją suknię ślubną i rzeczy, zrobił z nich tłumok i by zatrzeć ślady wyrzucił to wszystko gdzieś, gdzie nie można było tego znaleźć. Prawdopodobnie wyjechalibyśmy do Paryża, lecz ten gentleman, mister Holmes, przyszedł do nas dziś po południu — nie rozumiem zresztą, jak nas odnalazł — i wyjaśnił nam, że ja się myliłam, a rację miał Frank, i że źle postąpilibyśmy zachowując naszą tajemnicę. Potem zaproponował nam możliwość rozmowy z lordem Saint Simon na osobności, tak że przyszliśmy wprost tutaj, od razu do domu. Teraz, Robercie, wszystko słyszałeś i bardzo mi przykro, że sprawiłam ci ból, i mam nadzieję, że nie uważasz mnie za zupełnie nikczemną.
Lord Saint Simon wyraźnie złagodniał, ale słuchał ze zmarszczonymi brwiami i zaciśniętymi wargami tej długiej opowieści.
— Przepraszam — powiedział — lecz nie mam zwyczaju omawiać moich najintymniejszych spraw osobistych publicznie.
— Nie chcesz mi więc wybaczyć? Nie chcesz uścisnąć przed odejściem mojej ręki?
— Och, oczywiście, jeśli sprawi ci to przyjemność — wyciągnął z kieszeni rękę i chłodno ujął wyciągniętą ku niemu dłoń.
— Miałem nadzieję — zaproponował Holmes — że zechce pan wziąć udział w skromnej kolacji z przyjaciółmi.
— Wydaje mi się, że wymaga pan zbyt wiele — odpowiedział Jego Lordowska Mość. — Można było mnie zmusić do zaaprobowania ostatnich wydarzeń, lecz trudno byłoby wymagać, bym weselił się z tego powodu. Sądzę, że za zgodą państwa mogę życzyć wszystkim obecnym dobrej nocy.
Skłonił się nam zamaszyście i wyszedł z pokoju krokiem pełnym godności.
— Pozostaje mi zatem nadzieja, że przynajmniej państwo zaszczycą mnie swoim towarzystwem — rzekł Sherlock Holmes. Spotkanie z Amerykanami zawsze sprawia radość, zwłaszcza że wierzą oni, iż kaprys króla i gafa popełniona przez ministra przed laty nie zapobiegną temu, by nasze dzieci pewnego dnia stały się obywatelami kraju obejmującego cały świat, pod flagą, która mogłaby łączyć Union Jack z Gwiazdami i Pasami.
— Jest to bardzo interesujący wypadek — zauważył Holmes po wyjściu naszych gości — ponieważ bardzo wyraźnie dowodzi, jak proste może być rozwiązanie sprawy, która na pierwszy rzut oka wydaje się prawie nie do wyjaśnienia. Nic prostszego niż kolejność wydarzeń opowiedziana przez młodą lady i nic dziwniejszego niż wynik, do którego doszedł — jak widzieliśmy — pan Lestrade ze Scotland Yardu.
— Zatem ty sam nie popełniłeś w ogóle błędu?
— Przede wszystkim dwa fakty były dla mnie oczywiste; pierwszy — że panna zupełnie dobrowolnie poddała się ceremonii zaślubin, i drugi — że żałowała tego już w kilka minut po
powrocie do domu. Zatem było oczywiste, że tego poranka zaszło coś, co spowodowało zmianę jej poglądów. Cóż to mogło być? Nie mogła z nikim porozmawiać po wyjściu z kościoła, ponieważ przebywała cały czas w towarzystwie pana młodego. Czy zatem kogoś zobaczyła? Jeśli tak, musiał to być ktoś z Ameryki. W Anglii bowiem przebywała zbyt krótko, aby poznać kogoś, kto mógłby wywrzeć tak głęboki wpływ, by sam tylko widok tej osoby spowodował tak głęboką przemianę. Jak widzisz, dzięki procesowi eliminacji doszliśmy do wniosku, że mogła zobaczyć Amerykanina. Kim zatem mógł być ten Amerykanin i dlaczego miał taki wpływ na nią? Mógł być kochankiem, mógł też być mężem. Wczesną młodość spędziła, jak wiem, wśród brutalnych scen i w osobliwych warunkach. Doszedłem do tego, zanim usłyszałem opowiadanie lorda Saint Simona. Gdy nam powiedział o człowieku w ławie, o zmianie zachowania panny młodej, o tak grubymi nićmi szytym pomyśle odebrania kartki, jak upuszczenie bukietu, o tym, że zwróciła się do zaufanej pokojówki i o jej bardzo wymownej aluzji do „wskoczenia na działkę”, co w mowie poszukiwaczy złota oznacza zagarnięcie terenu, należącego do kogo innego — cała sytuacja stała się absolutnie jasna. Odeszła z mężczyzną, który był kochankiem lub jej pierwszym mężem. Wszystko przemawiało za tym ostatnim.
— Lecz jakże, na Boga, ich odnalazłeś?
— To mogło sprawić trudność, lecz nasz przyjaciel Lestrade miał w swych rękach wiadomość, z której znaczenia nie zdawał sobie sprawy. Inicjały miały oczywiście ogromne znaczenie, lecz jeszcze ważniejsza była informacja, że mężczyzna przed tygodniem zapłacił rachunek w jednym z najznakomitszych hoteli Londynu.
— Jak to wydedukowałeś?
— Dzięki wysokim cenom. Osiem szylingów za łóżko, osiem pensów za szklankę sherry wskazuje na jeden z najdroższych hoteli. Niewiele jest takich w Londynie. W drugim z kolei, do którego wszedłem na Northumberland Avenue, stwierdziłem przeglądając księgę gości, że Francis H. Moulton, amerykański gentleman, opuścił hotel poprzedniego dnia i przeglądając jego rachunki natrafiłem na te same pozycje, które widniały na kopii. Listy do niego były przekazywane na Gordon Square 226, zatem udałem się pod ten adres i szczęśliwie zastałem zakochaną parę w domu, odważyłem się więc na udzielenie im ojcowskiej rady i zwróciłem uwagę, że lepiej byłoby w jakiś sposób wyjaśnić nieco swoją sytuację zarówno opinii publicznej, jak zwłaszcza lordowi Saint Simon. Zaprosiłem ich tutaj na rozmowę z nim i, jak widzisz, prowadziłem go na spotkanie.
— Jednak z nie najlepszym wynikiem — zauważyłem. — Jego zachowanie na pewno nie było zbyt łaskawe.
— Ach, Watsonie — rzekł Holmes z uśmiechem — być może nie zachowałbyś się również zbyt łaskawie, gdybyś po tych wszystkich kłopotach z zalotami i ślubem został pozbawiony za jednym zamachem żony i fortuny. Uważam, że powinniśmy osadzać lorda Saint Simon bardzo łagodnie i podziękować naszemu losowi, że prawdopodobnie nigdy nie znajdziemy się w podobnej sytuacji. Przysuń swoje krzesło i podaj mi skrzypce, gdyż pozostał nam jedynie problem, jak skrócić to mroczne, jesienne popołudnie.
Przełożył Edward Rutkowski
KORONA Z BERYLÓW
Spójrz — powiedziałem pewnego dnia do Holmesa, stojąc w wykuszu okiennym i patrząc na ulicę — jakiś szaleniec tam biegnie. Że też rodzina puszcza go samego!
Mój przyjaciel ospale podniósł się z fotela i z rękami w kieszeniach szlafroka spojrzał przez moje ramię. Był pogodny, rześki, lutowy ranek. Śnieg, który spadł wczoraj, gęsto zaścielał ulicę skrząc się w promieniach zimowego słońca. Na środku jezdni śnieg, zorany kołami, zamienił się w sypki, ciemny miał, ale po bokach i z brzegów trotuaru, odgarnięty w kupy, pozostał dziewiczo czysty. Białawe chodniki, odmiecione i wyskrobane, były jednak niebezpiecznie śliskie, tak że przechodniów widziało się mniej niż zwykle. Od stacji metra, na przykład, nikt nie szedł prócz tego mężczyzny, na którego zwróciłem uwagę.
Był to człowiek koło pięćdziesiątki, wysoki, dorodny, o imponującej postawie i mięsistym, rzucającym się w oczy obliczu — budził respekt całym swym wyglądem. Ubrany był skromnie, ale wytwornie: w czarne palto, błyszczący cylinder, eleganckie, brązowe getry i doskonale skrojone szaroperłowe spodnie. Ale jego zachowanie rażąco kontrastowało z godnością wyglądu. Biegł co sił, od czasu do czasu podskakując, jak człowiek zmęczony, który nie przywykł liczyć na własne nogi. Biegnąc, gorączkowo gestykulował, kiwał głową i wykrzywiał twarz w najdziwaczniejszych grymasach.
— Co mu się mogło stać, u licha? — zapytałem. — Patrzy na numery domów.
— Zdaje się, że idzie do nas — powiedział Holmes zacierając ręce.
— Do nas?
— Tak. Pewnie przychodzi po zawodową poradę. Znam te objawy. Ha, czy nie mówiłem!
Tymczasem nieznajomy ciężko sapiąc dopadł naszych drzwi i począł szarpać za dzwonek, napełniając cały dom przeraźliwym hałasem. W parę chwil potem już był w pokoju, zdyszany, gestykulujący bez przerwy, z tak żałosnym wyrazem oczu, że przejęci współczuciem i lękiem od razu zapomnieliśmy o naszej wesołości. Przez kilka minut nie mógł wydobyć głosu i tylko zataczał się i targał za włosy, jak człowiek na granicy obłędu. Wreszcie począł bić głową o ścianę tak silnie, że obaj skoczyliśmy do niego i z trudem odciągnęliśmy go na środek pokoju. Sherlock Holmes posadził go w miękkim fotelu, siadł obok, dotknął jego ręki i zaczął mówić tym łagodnym, uspokajającym tonem, którym tak świetnie umiał się posługiwać:
— Chce mi pan powiedzieć, co pana gnębi, prawda? Zmęczył się pan biegnąc. Proszę odetchnąć, uspokoić się, a wtedy chętnie wysłucham, co pana tu sprowadza.
Nieznajomy z minutę siedział spokojnie, ciężko dysząc i walcząc ze wzruszeniem. Potem otarł chustką czoło, zacisnął usta i zwrócił się do nas.
— Pewnie uważacie mnie panowie za wariata? — zapytał.
— Widzę, że spotkało pana jakieś nieszczęście — odparł Holmes.
— Okropne nieszczęście!… Tak okropne i nagłe, że można oszaleć. Samą hańbę jeszcze bym zniósł, choć cieszę się nieskalaną opinią. Osobiste nieszczęście może spotkać każdego. Ale te dwa ciosy razem, i w tak strasznej postaci, wstrząsnęły mną do głębi. A poza tym nie chodzi tu tylko o mnie. Najwyższe sfery Anglii mogą ucierpieć, jeśli nie znajdzie się wyjścia z sytuacji.
— Spokojnie, drogi panie — rzekł Holmes. — Proszę, niech mi pan powie, kim pan jest i co się panu przydarzyło.
— Pewnie zna pan moje nazwisko — odparł gość. — Jestem Aleksander Holder z domu bankowego „Holder & Stevenson” z Threadneedle Street.
Znaliśmy dobrze to nazwisko. Był to szef drugiego z kolei największego prywatnego domu bankowego w londyńskim City. Cóż mogło doprowadzić do takiej rozpaczy i zdenerwowania jednego z najpoważniejszych obywateli Londynu?
Zamienieni w słuch, niecierpliwie czekaliśmy, aż Holder zbierze siły i zacznie opowiadać.
— Czuję, że czas nagli — odezwał się „wreszcie — i dlatego przybiegłem co tchu, gdy inspektor policji poradził mi zwrócić się do pana. Przyjechałem podziemną kolejką na Baker Street i piechotą pośpieszyłem tutaj, bo dorożki za wolno jadą po śniegu. Dlatego tak się zmęczyłem, bo w ogóle zażywam mało ruchu. Już trochę odpocząłem i zaraz krótko, jasno opowiem, co się stało.
Pewnie panowie wiecie, że rozwój interesów bankowych zależy od pomyślnej lokaty kapitału, rozszerzania stosunków i zdobywania nowych wkładów. Najintratniejszą dla nas operacją finansową są pożyczki zastawowe. W ciągu paru ostatnich lat znacznie rozszerzyliśmy te dział. Nasza klientela, której pożyczaliśmy duże kwoty pod zastaw obrazów, księgozbiorów i sreber, rekrutuje się z najwyższych sfer. Wczoraj rano, gdy siedziałem u siebie w gabinecie w banku, po dano mi wizytówkę. Wzdrygnąłem się przeczytawszy nazwisko, nie, nawet panu nie zdradzę, o kogo chodzi. Wspomnę tylko, że to nazwisko znane jest powszechnie na całym świecie i że należy dc pierwszych nazwisk Anglii. Czułem się niezwykle zaszczycony tą wizytą i chciałem temu dać wyraz przy powitaniu, ale mój gość od razi przystąpił do interesu, z miną człowieka, który jak najszybciej cha już mieć wszystko za sobą.
— Panie Holder — powiedział — mówiono mi, że pan pożycza pieniądze.
— Tak, udzielamy pożyczek pod dobre zastawy — odpowiedziałem.
— Potrzebuję natychmiast pięćdziesięciu tysięcy funtów. Oczywiście, mógłbym dziesięciokrotnie większą sumę niż ta bagatela pożyczyć od moich przyjaciół. Ale nie chcę nikomu nic zawdzięczać i wolę sam sobie jakoś poradzić. Mnie, jak pan rozumie, nie wypada zaciągać moralnych zobowiązań.
— Czy mogę zapytać, na jak długo potrzebuje pan tych pieniędzy?
— W najbliższy poniedziałek będę rozporządzał znaczną kwotą i wtedy wpłacę dług wraz z żądanymi przez pana odsetkami. Podkreślam jednak, że zależy mi na natychmiastowym otrzymaniu pieniędzy.
— Chętnie pożyczyłbym panu bez słowa tę kwotę z osobistych funduszów — powiedziałem — gdyby to nie przekraczało moich możliwości. Udzielając zaś pożyczki z ramienia banku, muszę — przez wzgląd na wspólnika — domagać się, nawet od pana, jakiegoś zabezpieczenia, tak jak tego wymagają interesy.
— Jestem na to przygotowany — odparł i podniósł kwadratowe puzdro z czarnej skóry, które siadając postawił przy sobie.
— Słyszał pan chyba o koronie z berylów?
— Jednym z najcenniejszych skarbów Anglii? — zapytałem.
— Tak. — Otworzył puzdro i wewnątrz ujrzałem wtulony w miękki, cielisty aksamit cudny klejnot. — Jest w niej trzydzieści dziewięć olbrzymich berylów — rzekł. — A złota oprawa jest wprost bezcenna. Nawet według najniższego szacunku wartość korony dwukrotnie przewyższa potrzebną mi kwotę. Ten klejnot gotów jestem dać panu w zastaw.
Ująłem w ręce cenne puzdro i zmieszany patrzyłem to na nie, to na mego znakomitego klienta.
— Wątpi pan w jej wartość? — zapytał.
— Nie. Wątpię tylko…
— Czy mam prawo ją zastawić. Może pan być spokojny. Nawet by mi to przez myśl nie przeszło, gdyby nie pewność, że ją odbiorę za cztery dni. To tylko formalność. Czy zastaw jest dostateczny?
— Aż nazbyt.
— Pan rozumie, panie Holder, że opierając się na pańskiej reputacji daję panu wielki dowód zautania. Liczę nie tylko na pańską dyskrecję — nie chciałbym plotek — ale przede wszystkim na to, że potrafi pan upilnować korony. Nie potrzebuję chyba mówić, jaki skandal wynikłby, gdyby się jej co stało. Najmniejsze uszkodzenie tego klejnotu oznaczałoby zupełną jego utratę,
bo na świecie nie znajdzie pan podobnych berylów. Ale ufam panu i zjawię się osobiście po odbiór korony w poniedziałek rano.
Widząc, że mój klient się spieszy, bez słowa zawołałem kasjera i kazałem wypłacić pięćdziesiąt tysięcy funtów. Ale gdy zostałem sam z bezcennym puzdrem przed sobą, nie mogłem myśleć spokojnie o ogromnej odpowiedzialności, jaka na mnie spadła. Tak czy owak, był to klejnot narodowy i gdyby mu się stało co złego, wynikłaby niesłychana awantura. Żałowałem nawet, że się zgodziłem go przyjąć. Ale już się stało, zamknąłem więc puzdro w mojej prywatnej kasie i wróciłem do pracy.
Wieczorem pomyślałem sobie, że byłoby nieostrożnie zostawić tak kosztowną rzecz w biurze. Rozpruwano już kasy bankowe, czemu więc i mojej nie mogłoby się to zdarzyć. A wówczas w jak tragicznym położeniu byłbym się znalazł! Postanowiłem więc, że przez te parę dni będę woził puzdro ze sobą, by je mieć stale na oku. Zawołałem dorożkę i pojechałem do Streatham, zabierając klejnot do domu. Odetchnąłem spokojnie dopiero, gdy wniosłem koronę na górę i zamknąłem ją w biurku w mej ubieralni.
A teraz kilka słów o moim domu, panie Holmes, gdyż chcę, by się pan dobrze zorientował w sytuacji. Mój stajenny i chłopiec do posług śpią poza domem i dlatego można ich nie brać pod uwagę. W domu mam trzy służące, w których uczciwość nie wątpię: są już u mnie od lat. Co do Lucy Parr, młodszej pokojówki, to ta jest u nas dopiero od kilku miesięcy. Miała jednak wyborne rekomendacje i od początku sprawuje się doskonale. Jest bardzo ładna, toteż wielu adoratorów włóczy się koło domu. Gdyby nie to, nie mielibyśmy jej nic do zarzucenia. Uważamy ją za dobrą dziewczynę pod każdym względem.
Tyle o służbie. Moja rodzina jest tak mała, że opiszę ją bardzo prędko. Jestem wdowcem i mam syna jedynaka. Sprawia mi on wielki kłopot, panie Holmes, ogromnie się na nim zawiodłem. Niewątpliwie sam sobie jestem winien. Ludzie mówią, że go zepsułem. Pewnie tak jest. Po śmierci mej ukochanej żony na niego przelałem całą miłość. Spełniałem wszystkie jego zachcianki. Musiałem zawsze widzieć uśmiech na jego twarzy. Lepiej byłoby dla nas obu, gdybym był surowszy, ale chciałem jak najlepiej.
Naturalnie życzyłem sobie, żeby objął po mnie interes. Ale on się do tego nie nadaje. Jest uparty, samowolny, kapryśny i prawdę mówiąc nie mógłbym mu powierzyć większej sumy pieniędzy. Już za młodu zapisał się do arystokratycznego klubu i dzięki swym czarującym manierom przystał do złotej młodzieży, żyjącej na wielką skalę. Hazarduje się przy zielonym stoliku, wyrzuca pieniądze na wyścigi i bezustannie molestuje mnie o nowe zaliczki na swoją miesięczną pensję, by pospłacać honorowe długi. Parokrotnie starał się zerwać ze swym niebezpiecznym towarzystwem, ale za każdym razem ulegał wpływowi swego przyjaciela sir George’a Burnwella, który potrafił go od tego odwieść.
Mówiąc szczerze, nie dziwię się, że taki człowiek jak George Burnwell ma wpływ na mego syna. Mój syn często zapraszał go do nas i nawet ja ledwie nie uległem jego czarowi. Starszy od Artura, światowiec w każdym calu, wszędzie był, wszystko widział. Jest wspaniałym rozmówcą i bardzo przystojnym mężczyzną. Ale na trzeźwo, z dala od jego uroku, sądząc z cynicznych wypowiedzi i niedobrych błysków jego oczu, wiem, że trzeba się go strzec. Tak myślę nie tylko ja, ale i moja mała Mary, która w tych sprawach ma prawdziwie kobiecy, nieomylny instynkt.
Teraz już tylko o niej pozostało parę słów do powiedzenia. Mary to moja bratanica. Gdy pięć lat temu mój brat umarł i osierocił ją całkowicie, adoptowałem ją i od początku traktuję jak córkę. To prawdziwe słoneczko w moim domu… słodka, kochająca, ładna, doskonała gospodyni, a zarazem kobieco łagodna, spokojna i czarująca. Jest moją prawą ręką. Nie wiem, co bym bez niej począł. W jednym tylko zawsze mi się sprzeciwiała. Dwa razy mój syn oświadczał się jej, bo kocha ją bardzo, i za każdym razem mu odmówiła. Myślę, że tylko ona mogłaby sprowadzić go ze złej drogi i że to małżeństwo by go ocaliło. Ale, niestety, już jest za
późno… już za późno! Teraz, panie Holmes, gdy poznał pan moich domowników, wrócę do tej nieszczęsnej historii.
Po obiedzie, przy wieczornej kawie, opowiedziałem Arturowi i Mary o dziwnej wizycie i cennym klejnocie, który znajduje się pod naszym dachem. Zataiłem tylko nazwisko mego klienta. Jestem pewien, że Lucy Parr, która podawała nam kawę, już wyszła z pokoju, ale nie mogę ręczyć, czy drzwi nie były otwarte. Mary i Artur bardzo się zainteresowali całą historią i prosili, żeby im pokazać koronę, ale wolałem jej nie ruszać.
— Gdzieś ją schował? — zapytał Artur.
— W biurku.
— Miejmy nadzieję, że dziś w nocy nie obrabują domu — powiedział.
— Zamknąłem ją.
— To biurko można otworzyć każdym kluczem. Kiedy byłem mały, otwierałem je kluczem od kredensu.
Zawsze coś gadał, byle gadać, nie przywiązywałem więc wagi do jego słów. Tego wieczoru odprowadził mnie do pokoju z bardzo poważną miną.
— Słuchaj, tatusiu — powiedział patrząc w podłogę — czy mógłbyś mi dać dwieście funtów?
— Nie — uciąłem ostro. — Dałem ci już za dużo.
— Byłeś bardzo uprzejmy — odparł — ale muszę mieć pieniądze, bo inaczej nie będę się mógł pokazać w klubie.
— To ci tylko wyjdzie na dobre! — zawołałem.
— Tak. Ale pewnie nie chciałbyś, by się to stało kosztem mego honoru. Nie mógłbym tego znieść. Muszę jakoś zdobyć te pieniądze. Jeśli mi ich nie dasz, chwycę się jakichś innych środków.
Rozgniewałem się, bo była to już trzecia taka prośba w tym miesiącu.
— Ode mnie nie dostaniesz ani grosza — zawołałem, a on skinął głową i wyszedł bez słowa.
Po jego wyjściu otworzyłem biurko, przekonałem się, że korony nikt nie ruszył, i znów je zamknąłem. Potem obszedłem dom, by sprawdzić, czy pozamykano drzwi i okna. Zawsze robiła to Mary, ale tym razem wolałem przekonać się sam. Kiedy schodziłem po schodach, zobaczyłem Mary przy bocznym oknie w hallu. Właśnie je zamykała.
— Tatusiu — powiedziała z lekka zmieszana — czyś zwolnił Lucy na dzisiejszy wieczór?
— Co znowu!
— Właśnie wróciła kuchennymi drzwiami. Musiała się z kimś widzieć przy furtce. Trzeba z tym skończyć, bo to niebezpieczne.
— Pomów z nią jutro albo jeżeli wolisz, ja z nią pomówię. Czy wszystko pozamykane?
— Tak, tatusiu.
— No to dobranoc. — Pocałowałem ją, poszedłem do sypialni i niebawem usnąłem.
Staram się opowiadać jak najdokładniej, panie Holmes. Jeśli coś jest niejasne, proszę niech mnie pan zapyta.
— Wszystko jest zupełnie jasne.
— Teraz przechodzę do wypadków, które wymagają ścisłości i dokładności w każdym szczególe.
Sypiam lekko, ale tej nocy, pod wpływem niepokoju o koronę, spałem jeszcze lżej. Koło drugiej obudził mnie jakiś szmer. Ucichł, zanim się zupełnie ocknąłem, ale wydało mi się, że gdzieś ktoś ostrożnie zamykał okno. Nadstawiłem uszu. Nagle, ku memu przerażeniu wyraźnie usłyszałem ciche stąpanie w ubieralni. Drżąc z przerażenia wyskoczyłem z łóżka i wyjrzałem zza drzwi.
— Artur! — krzyknąłem przeraźliwie. — Nicponiu! Złodzieju! Jak śmiesz ruszać koronę?!
. Gazowa lampa paliła się skręcona do połowy, tak jak ją zostawiłem. Mój nieszczęsny chłopiec w spodniach i koszuli stał przy niej i coś majstrował koło korony: wykręcał ją czy
zginał z całej siły. Usłyszawszy mnie upuścił ją i odwrócił się śmiertelnie blady. Porwałem koronę i przyjrzałem się jej: brakowało jednego złotego rogu z trzema berylami.
— Łotrze! — krzyknąłem nieprzytomny z wściekłości. — Zniszczyłeś ją! Zhańbiłeś mnie na zawsze! Gdzieś podział skradzione klejnoty?
— Skradzione?! — wykrzyknął.
— Tak, skradzione, złodzieju! — ryczałem trzęsąc nim.
— Nic nie brakuje, nic nie może brakować — powiedział.
— Brakuje trzech kamieni. I ty wiesz, gdzie są. Nie tylko kradniesz, ale i kłamiesz? Może nie widziałem, jak chciałeś jeszcze coś ułamać!
— Dość tych obelg — powiedział. — Dłużej tego nie zniosę. Skoro wolisz mi wymyślać, nie powiem ani słowa. Rano wyniosę się z domu i sam sobie dam radę.
— Wyniesiesz się, ale w kajdankach! — krzyczałem obłąkany z wściekłości i bólu. — Dowiem się, muszę dojść prawdy!
— Ode mnie nie dowiesz się niczego — powiedział z tak zawziętym uporem, jakiego się po nim nie spodziewałem. — Jeżeli wolisz wezwać policję, niech pokaże, co umie.
Tymczasem cały dom był już na nogach, obudzony moim nieprzytomnym krzykiem. Mary pierwsza wpadła do pokoju. Ujrzawszy twarz Artura i koronę domyśliła się wszystkiego. Krzyknęła i upadła zemdlona. Posłałem po policję i bez namysłu powierzyłem jej całą sprawę. Kiedy inspektor i konstable wchodzili do domu, Artur z ponurą miną i skrzyżowanymi na piersi rękoma zapytał mnie, czy naprawdę oskarżam go o kradzież. Powiedziałem mu, że sprawa nabrała publicznego charakteru, gdyż korona jest majątkiem narodowym. Zdecydowałem, że tu musi wkroczyć prawo.
— Przynajmniej nie pozwól aresztować mnie od razu. Dla nas obu będzie lepiej, jeśli na pięć minut wyjdę z domu.
— Żeby uciec albo ukryć zrabowane klejnoty? — powiedziałem i widząc całą grozę sytuacji, błagałem go, by pamiętał nie tylko o moim honorze, ale i honorze osoby znacznie wyżej postawionej. Mówiłem, że swoim uporem spowoduje skandal, który wywoła ogólne oburzenie i wstrząśnie opinią publiczną. Można tego będzie uniknąć, jeśli się przyzna, gdzie podział brakujące kamienie.
— Chyba zdajesz sobie sprawę — ciągnąłem — że przyłapano cię na gorącym uczynku i przyznanie do winy już ci nie zaszkodzi. Jeżeli postarasz się naprawić swój czyn i powiesz, gdzie są kamienie, przebaczę ci i zapomnę o wszystkim.
— Przebacz tym, którzy tego potrzebują — powiedział i odwrócił się ode mnie z ironicznym uśmiechem.
Zdałem sobie sprawę, że się zaciął i że nie przełamię jego uporu. Nie było innej rady: wezwałem inspektora i kazałem aresztować Artura. Zaraz go zrewidowano, przeszukano jego pokój i cały dom, wszystkie miejsca, gdzie mógł ukryć klejnoty. Nic jednak nie znaleziono, a nieszczęsny chłopiec, mimo perswazji i gróźb, milczał jak zaklęty. Rano zabrano go do więzienia, a ja, załatwiwszy formalności policyjne, co tchu przybiegłem tutaj i błagam, żeby pan zrobił, co pan może, by odnaleźć kosztowności. Policja otwarcie mówi, że jest bezsilna. Ja pokryję wszystkie koszty. Już wyznaczyłem nagrodę tysiąca funtów. Boże, Boże, co robić! Jednej nocy straciłem honor, bezcenny klejnot i syna. Och, co robić!
Obiema rękami schwycił się za głowę i począł się chwiać całym ciałem w lewo i w prawo, jak dziecko w nieutulonym bólu.
Sherłock Holmes rozmyślał parę minut ze zmarszczonym czołem i wzrokiem utkwionym w ogniu.
— Czy dużo osób przyjmuje pan w domu? — zapytał.
— Nikogo, prócz mego wspólnika z rodziną i czasem przyjaciół Artura. Ostatnio często odwiedzał nas sir George Burnwell. I nikt poza tym.
— A państwo dużo bywacie?
— Artur tak. Mary i ja siadujemy w domu. Nie jesteśmy towarzyscy.
— To niezwykłe u młodej dziewczyny.
— Ma spokojne usposobienie. I nie jest już taka młoda. Skończyła dwadzieścia cztery lata.
— Ta afera, jak pan mówił, bardzo nią wstrząsnęła.
— Okropnie. Więcej nawet niż mną.
— Oboje wierzycie w winę Artura?
— Jakże możemy nie wierzyć, kiedy na własne oczy widziałem go z koroną w ręku.
— Nie uważam tego za dowód. A czy reszta korony jest uszkodzona?
— Tak. Powyginana.
— Czy nie sądzi pan, że syn próbował ją wyprostować?
— Niech Bóg panu nagrodzi pańskie dobre serce! Chce pan jak najlepiej dla mnie i dla syna. Ale szkoda trudu. Po co w ogóle wchodził do pokoju? A jeżeli nie zrobił nic złego, czemu milczy?
— No tak. Lecz jeżeli jest winien, czemu nie wymyślił jakiegoś usprawiedliwienia? To milczenie można sobie dwojako tłumaczyć. Dużo w tym jest niejasności. Cóż policja mówi o tym szmerze, który pana zbudził?
— Przypuszcza, że to Artur zamknął drzwi swej sypialni.
— Zadziwiające! Przestępca, który tak trzaska drzwiami, że budzi śpiących! No, a co mówią o zniknięciu kosztowności?
— Ciągle opukują podłogę i przeszukują meble.
— Szukali też poza domem?
— Tak. Bardzo energicznie. Przetrząsnęli cały ogród.
— A więc, drogi panie — ciągnął Holmes — czy nie przyszło panu do głowy, że sprawa sięga znacznie głębiej, niż przypuszcza pan i policja? Pan uważa, że to wypadek prosty, ale dla mnie to rzecz niezwykle zawiła. Rozważmy pańską hipotezę. Sądzi pan, że syn wstał z łóżka i narażając się na wielkie ryzyko wszedł do pańskiego pokoju, otworzył biurko, wyjął koronę, gołymi rękami wyłamał mały kawałek, udał się dokądś, gdzie ukrył trzy kamienie tak przezornie, że nikt ich nie może znaleźć, i mimo niebezpieczeństwa wrócił do pańskiego pokoju, aby znów majstrować przy koronie. Pytam pana, gdzie tu sens?
— Więc jak to sobie wytłumaczyć?! — krzyknął bankier machnąwszy ręką z rozpaczą. — Jeśli nic złego nie zrobił, to czemu się nie wytłumaczył?
— Naszym zadaniem będzie to wykryć — odparł Holmes. — Jeśli pan pozwoli, panie Holder, pojedziemy teraz razem do Streatham i poświęcimy godzinkę na dokładniejsze zbadanie szczegółów.
Holmes nalegał, bym się udał z nimi, co zresztą chętnie zrobiłem, bo zaciekawiła mnie i głęboko poruszyła ta dziwna historia. Przyznaję, że wina młodego Holdera wydawała mi się tak oczywista, jak jego biednemu ojcu. Ale jednocześnie, przy moim bezgranicznym zaufaniu do zdrowego rozsądku Holmesa, nie uważałem sprawy za straconą, dopóki on sam nie wierzył w winę Artura. Holmes milczał prawie całą drogę. Siedział z głową opuszczoną na piersi, z kapeluszem nasuniętym na oczy, zatopiony w myślach. Nasz klient dojrzawszy promyk nadziei nabrał jakoś ducha i nawet rozgadał się ze mną o swoich interesach. Krótka podróż koleją i jeszcze krótszy spacer przywiodły nas do Fairbank, skromnej rezydencji znanego bankiera.
Był to duży, kwadratowy dom z białego kamienia, nieco odsunięty od drogi. Wejście do niego zamykały dwie żelazne bramy, do których wiodły dwie kręte aleje; pomiędzy nimi rozciągał się pokryty śniegiem trawnik. Po prawej stronie widać było małą, drewnianą furtkę, a za nią wąską ścieżkę między dwoma równymi rzędami żywopłotu, prowadzącą od drogi do kuchennych drzwi. Było to wejście dla dostawców. Po lewej stronie, już za posiadłością, biegła droga do stajni. Było to przejście publiczne, mało jednak uczęszczane. Holmes zostawił nas przed drzwiami domu, a sam wolno go obszedł, przespacerował się wzdłuż fasady, przeszedł ścieżką dla dostawców i przez ogród za domem wyszedł na drogę ku stajniom. Nie było go tak
długo, że weszliśmy z Holderem do jadalni i przy kominku czekaliśmy na jego powrót. Siedzieliśmy w milczeniu, gdy nagle drzwi się otworzyły i weszła młoda kobieta. Była wzrostu nieco powyżej średniego, szczupła, miała ciemne oczy i włosy, które przy niezwykłej bladości jej twarzy, wydawały się prawie czarne. Chyba nigdy jeszcze nie widziałem kobiety aż tak śmiertelnie bladej. Nawet usta miała blade. A oczy — zaczerwienione od łez.
Gdy bezszelestnie wsunęła się do pokoju, uderzył mnie wyraz ogromnego smutku na jej twarzy i pomyślałem, że jest bardziej zmartwiona i przejęta, niż bankier był rano. Zdziwiło mnie to, bo sprawiała wrażenie kobiety o silnym charakterze, która umie panować nad sobą. Nie zwracając na mnie uwagi podeszła do stryja i łagodnym, kobiecym ruchem pogładziła go po głowie.
— Kazałeś zwolnić Artura, tatusiu? — zapytała.
— Nie, córeczko. Musimy doprowadzić sprawę do końca.
— Ale ja wiem, że on jest niewinny. Zaufaj kobiecemu instynktowi. Nie zrobił nic złego. Ja wiem. Będziesz żałował swej surowości.
— Jeśli jest niewinny, to czemu milczy?
— Czy ja wiem? Może dotknęło go twoje podejrzenie.
— Czy mogę go nie podejrzewać? Widziałem go z koroną w ręku.
— Och, oglądał ją tylko. Po to ją wziął. Daję ci słowo, że jest niewinny. Zatuszuj całą sprawę i już. Strach pomyśleć, że nasz drogi Artur siedzi w więzieniu.
— Dopóki kamienie się nie znajdą, nie zaniecham jej… za nic na świecie! Z przywiązania do Artura zapominasz, czym mnie to wszystko grozi. Nie tylko nie myślę o umorzeniu sprawy, ale nawet przywiozłem jednego pana z Londynu, by się nią zajął jak najgoręcej.
— Czy tego pana? — zapytała spoglądając na mnie.
— Nie. Jego przyjaciela. Chciał zostać sam. Jest teraz na drodze koło stajni.
— Koło stajni? — uniosła czarne brwi. — Czegóż tam szuka? A, oto chyba i on. Mam nadzieję — zwróciła się do Holmesa — że uda się panu dowieść tego, czego sama jestem pewna: niewinności kuzyna Artura.
— Podzielam pani zdanie i również wierzę, że tego dowiedziemy — odparł Holmes wracając do wycieraczki, by otrząsnąć śnieg z butów. — Zdaje się, że mam zaszczyt mówić z panną Mary Holder. Czy wolno mi pani zadać kilka pytań?
— Proszę, jeśli to może się przyczynić do wyjaśnienia tej okropnej zagadki.
— Nic pani nie słyszała ubiegłej nocy?
— Nic. Dopiero podniesiony głos mego stryja. I wtedy przybiegłam.
— Pani zamykała wieczorem drzwi i okna. Czy zamknęła pani wszystkie okna?
— Tak.
— I czy rano wszystkie były zamknięte?
— Tak.
— Jedna ze służących ma jakiegoś ukochanego. Zdaje się, że pani powiedziała wczoraj wieczorem stryjowi, iż wyszła na schadzkę z nim.
— Tak. To była ta sama służąca, która podawała do stołu i która mogła słyszeć, co stryj mówił o koronie.
— Rozumiem. Pani przypuszcza, że wyszła, by się podzielić usłyszaną wiadomością z ukochanym, i że oboje mogli uplanować rabunek.
— Na co te wszystkie domysły, kiedy panu mówiłem, że widziałem Artura z koroną w ręku! — wykrzyknął zniecierpliwiony bankier.
— Chwileczkę, panie Holder. Powrócimy do tego. Więc co do służącej: zdaje się, że pani widziała ją wracającą kuchennymi drzwiami?
— Tak. Kiedy sprawdzałam, czy drzwi są zaryglowane na noc, widziałam, jak się wśliznęła. Widziałam też jej ukochanego w mroku.
— Pani go zna?
— O, tak. To nasz dostawca jarzyn. Nazywa się Francis Prosper.
— Stał na lewo od drzwi — rzekł Holmes. — W górze ścieżki, z dala od wejścia.
— Tak.
— Ma szczudło zamiast nogi.
W czarnych oczach dziewczyny zamigotała iskierka strachu.
— Pan jest chyba jasnowidzem — powiedziała. — Skąd pan to wie?
Uśmiechnęła się, ale uśmiech ten nie znalazł oddźwięku na rasowej, poważnej twarzy Holmesa.
— Chętnie poszedłbym teraz na górę — powiedział. — Pewnie jeszcze raz będę musiał obejść dom. Ale może najprzód obejrzę sobie okna na parterze.
Szybko przechodził od jednego okna do drugiego, a zatrzymał się tylko przy dużym, wychodzącym na drogę do stajni. Otworzył je nawet i uważnie przez silnie powiększające szkło zbadał parapet.
— Teraz możemy już pójść na górę — powiedział w końcu. Ubieralnia bankiera była mała i skromnie umeblowana. Stało w niej wielkie biurko, na ścianie wisiało duże lustro, a podłogę przykrywał szary dywan. Holmes przede wszystkim podszedł do biurka i bacznie przyjrzał się zamkowi.
— Jakim kluczem go otworzono? — zapytał.
— Tym, o którym wspomniał mój syn… kluczem od kredensu z graciarni.
— Gdzie on jest?
— Leży na toaletce.
Sherlock Holmes wziął klucz i otworzył biurko.
— Zamek otwiera się bez szmeru — powiedział. — Nic dziwnego, że się pan nie zbudził. Korona leży w tym puzdrze, prawda? Trzeba ją zobaczyć.
Otworzył puzdro, wyjął koronę i położył ją na stole. Było to wspaniałe dzieło jubilerskiej sztuki i nigdy w życiu nie widziałem piękniejszych kamieni. Po jednej stronie korony widać było szczerbaty brzeg. Tu wyłamano trzy cenne beryle.
— Panie Holder — powiedział Holmes — mamy tu taki sam róg jak ten, który zginął. Może by pan spróbował go ułamać?
Bankier cofnął się przerażony.
— Ani mi się śni — powiedział.
— No, to ja spróbuję.
Holmes wytężył siły, ale nie udało mu się odłamać rogu.
— Trochę się poddaje — powiedział. — Ale choć jestem wyjątkowo silny w palcach, musiałbym się bardzo nad nim namordować. Człowiek przeciętnie silny — nie podoła. Jak pan myśli, co by się stało, gdybym ułamał róg? Trzasnęłoby jak wystrzał z pistoletu. Czy powie pan, że mogłoby się to wydarzyć niedaleko pańskiego łóżka i pan by tego nie usłyszał?
— Nie wiem, co o tym myśleć. To jakaś zagadka.
— Może z czasem rzucimy na nią trochę światła. A co pani myśli? — zwrócił się do panny Holder.
— Przyznaję, że tak samo nic nie rozumiem.
— Pański syn był boso, gdy go pan zobaczył?
— Był tylko w spodniach i koszuli.
— Dziękuję. Szczęście nam dopisało w tych badaniach i mocno byśmy zgrzeszyli, gdybyśmy nie rozwiązali tej zagadki. Jeśli pan pozwoli, będę dalej szukał poza domem.
Wyszedł sam, gdyż twierdził, że nasze ślady pomieszają się z innymi i utrudnią mu zadanie. Nie było go przeszło godzinę. Gdy wrócił, buty miał zaśnieżone, a twarz jak zawsze nieprzeniknioną.
— Zdaje się, że widziałem tu wszystko, co było godne widzenia — powiedział — i najlepiej zrobię wracając do siebie.
— Ale klejnoty, panie Holmes, co się z nimi stało?
— Tego nie wiem.
Bankier załamał ręce.
— Przepadły! — krzyknął. — A mój syn… czy pan robi jakieś nadzieje?
— Nie zmieniłem zdania.
— Więc, na miłość boską, co za dramat rozegrał się tu ubiegłej nocy?
— Niech pan wpadnie do mnie na Baker Street jutro między dziewiątą i dziesiątą rano, a postaram się to panu wyjaśnić. Czy pozwala mi pan działać według mego uznania i czy daje mi pan wolną rękę w wydatkach dla odzyskania kamieni?
— Poświęcę na to całą fortunę.
— Doskonale. Tymczasem będę dalej pracował. Do widzenia. Być może zjawię się tu jeszcze przed wieczorem.
Zrozumiałem, że mój przyjaciel już sobie wyrobił własne zdanie, choć nie miałem najmniejszego pojęcia, do jakich wniosków doszedł. W powrotnej drodze próbowałem go wybadać, ale zawsze tak umiejętnie zmieniał temat, że wreszcie dałem spokój. W domu byliśmy przed trzecią. Holmes pośpieszył do siebie i w parę minut zszedł na dół w przebraniu obdartusa. W wyświeconym, wytartym płaszczu z podniesionym kołnierzem, w czerwonym krawacie i przydeptanych butach był typowym okazem ludzi tego pokroju.
— Chyba ujdzie — powiedział przeglądając się w lustrze nad kominkiem. — Chciałbym, abyś poszedł ze mną, ale to nie będzie dobrze. Może wpadłem na trop, a może gonię za błędnym ognikiem. To się szybko wyjaśni. Wrócę za parę godzin.
Odkrajał płatek wołowiny ze stojącego na kredensie półmiska, włożył między dwa kawałki chleba i wsunąwszy ten prosty posiłek do kieszeni wyruszył na swą wyprawę.
Właśnie kończyłem pić herbatę, gdy wrócił. Wszedł w doskonałym humorze, wymachując starym sztybletem*. Cisnął go w kąt i nalał sobie herbaty.
— Wpadłem tylko po drodze i zaraz idę — powiedział.
— Dokąd znowu?
— Na drugi koniec West Endu. Mogę wrócić późno. Nie czekaj na mnie.
— Jak ci idzie?
— Nieźle. Nie mogę narzekać. Od naszego rozstania byłem już w Streatham, ale nie wchodziłem do domu. Fascynująca sprawa i za nic w świecie nie chciałbym popełnić błędu. Ale siedzę tu i gadam, gdy powinienem zrzucić te kompromitujące łachy i wrócić do własnej, szanownej skóry.
Z jego zachowania wywnioskowałem, że ma większe powody do zadowolenia, niż to okazuje. Oczy mu błyszczały, a na policzkach miał nawet jakby rumieńce. Pobiegł na górę, a w parę minut potem usłyszałem, jak zatrzasnął drzwi wejściowe. Zrozumiałem, że znów jest na swym ukochanym tropie.
Czekałem na Holmesa aż do północy, ale że przepadł jak kamień w wodę, poszedłem do siebie. Zdarzało się, że gdy go zajęła jakaś ciekawa sprawa, nie pokazywał się w domu całymi dniami i nocami. Nie lękałem się więc o niego. Nie wiem, o której wrócił, ale gdy rano zszedłem na śniadanie, zastałem go jak gdyby nigdy nic, świeżego i wypoczętego, z filiżanką kawy w jednej ręce i gazetą w drugiej.
— Przepraszam cię, że nie czekałem ze śniadaniem — powiedział — ale jak sobie przypominasz, mój klient ma przyjść dość wcześnie.
— Już po dziewiątej — odparłem — i wcale się nie zdziwię, jeżeli to on idzie, bo słyszę dzwonek.
Istotnie, był to nasz znajomy bankier. Zaskoczyła mnie zmiana w jego wyglądzie. Mięsiste z natury policzki zapadły w głąb, włosy jakby nieco zbielały. Wszedł zmęczony i apatyczny, co
* Sztyblety — kamasze męskie z nie rozciętymi cholewkami i wszytymi po bokach kawałkami elastycznej gumy.
sprawiało jeszcze większe wrażenie niż wczorajsza nerwowość, i opadł na fotel, który mu podsunąłem.
Nie wiem, czym sobie zasłużyłem na taką ciężką karę — powiedział. — Jeszcze dwa dni temu byłem człowiekiem szczęśliwym, u szczytu powodzenia, nie znającym trosk. Teraz czeka mnie samotna, niesławna starość. Jedno nieszczęście spada po drugim. Moja bratanica uciekła.
— Uciekła?
— Tak. Łóżko jej było nie ruszone, pokój pusty, a w hallu na stole leżała kartka. Wczoraj wieczorem powiedziałem jej — nie ze złością, lecz z żalem — że gdyby wyszła za Artura, nigdy by się to nie było stało. Pewnie zrobiłem głupstwo. Do tej uwagi nawiązuje ona w swym liście: „Najdroższy stryjku, zdaję sobie sprawę, że to ja ściągnęłam na ciebie to straszne nieszczęście i że gdybym postąpiła inaczej, nigdy by cię ono nie spotkało. Z tą świadomością nie mogę żyć pod twoim dachem i dlatego muszę odjechać na zawsze. Nie trap się o mnie, bo mój los jest zabezpieczony. A przede wszystkim nie szukaj mnie, bo to się na nic nie przyda, a mnie tylko wyrządzi krzywdę. Zawsze jednako cię kochająca Mary”. Co chciała przez to powiedzieć, panie Holmes? Czy pan przypuszcza, że popełniła samobójstwo?
— Nie, nie przypuszczam. Ale to chyba najlepsze, co pana mogło spotkać, panie Holder, i myślę, że pańskie kłopoty już się kończą.
— Ha? Tak pan myśli? Pan coś słyszał? Może się pan już czegoś dowiedział? Gdzie są klejnoty?
— Czy uważa pan, że tysiąc funtów za każdy to cena zbyt wygórowana?
— Zapłaciłbym po dziesięć tysięcy.
— To niepotrzebne. Trzy tysiące wystarczy. No i jeszcze małe wynagrodzenie. Ma pan książeczkę czekową przy sobie? Proszę pióro. Niech pan wypisze czek od razu na cztery tysiące.
Oszołomiony bankier wypisał żądany czek. Holmes podszedł do biurka, wyjął mały, złoty trójkąt z trzema berylami i rzucił go na stół.
Bankier pochwycił klejnoty z radosnym okrzykiem.
— Odnalazł je pan! — dyszał ciężko. — Jestem uratowany! Uratowany! — Przyciskając odzyskane kamienie do piersi cieszył się równie obłędnie, jak przedtem martwił.
— Ma pan jeszcze jeden dług do uiszczenia — zauważył Holmes surowo.
— Dług? — bankier chwycił za pióro. — Niech pan wymieni sumę, zapłacę każdą.
— Nie chodzi o mnie. Winien pan w pokorze przeprosić szlachetnego młodzieńca, pańskiego syna. W tej sprawie zachował się on tak, jakbym sobie życzył, by się mój syn zachował, gdybym go miał.
— A więc to nie Artur ukradł klejnoty?
— Powiedziałem panu wczoraj i dziś powtarzam, że nie.
— Jest pan tego pewien? Jedźmy więc do niego, by mu powiedzieć, że prawda wyszła na jaw.
— Już wie. Po wyjaśnieniu tajemnicy poszedłem do niego i wiedząc, że sam nic nie zdradzi, pierwszy opowiedziałem mu wszystko, jak było. On mi to tylko potwierdził. Wyświetlił też parę szczegółów, które nie były dla mnie dość jasne. Ale ta pańska wiadomość z dzisiejszego ranka może mu rozwiązać język.
— Na Boga, niechże mi pan wyjaśni tę niezwykłą tajemnicę!
— Chętnie. I nawet wyjaśnię panu, jak stopniowo dochodziłem prawdy. Tylko najpierw muszę panu coś oznajmić. Mnie przykro będzie o tym mówić, a panu — słuchać: sir Burnwell i pańska bratanica porozumieli się potajemnie i razem uciekli.
— Moja Mary! Niemożliwie!
— Niestety, zupełnie możliwe, a nawet pewne. Ani pan, ani pański syn nie wiedzieliście, kogo przyjmujecie pod swym dachem. To jeden z najniebezpieczniejszych ludzi w Anglii. Zbankrutowany szuler, nicpoń, zdolny do wszystkiego. Człowiek bez serca i sumienia. Pańska
bratanica nie zna ludzi tego typu. Kiedy jej szeptał przysięgi do ucha, jak przedtem wielu innym kobietom, pochlebiała sobie, że wzbudziła w nim prawdziwą miłość. Ale łajdak dobrze wiedział, co robi, i wreszcie stała się jego narzędziem. Widywali się co wieczora.
— Nie uwierzę, nie mogę uwierzyć! — krzyknął śmiertelnie blady bankier.
— A więc powiem panu, co zaszło w pańskim domu owej nocy. Gdy pańska bratanica przekonała się, że pan poszedł do siebie, cicho prześliznęła się na dół i rozmawiała ze swym ukochanym przez okno wychodzące na stajnie. Burnwell musiał stać tam bardzo długo, bo ślady jego nóg głęboko odcisnęły się w śniegu. Pańska bratanica powiedziała mu o koronie. Żądza złota podsycona tą wiadomością wzięła górę nad resztkami sumienia i nikczemnik zdołał namówić Mary do kradzieży. Nie wątpię, że bratanica kocha pana, ale pewnie należy do tych kobiet, u których miłość do wybranego mężczyzny gasi wszelkie inne uczucia. Ledwie zdążyła wysłuchać jego instrukcji, zobaczyła pana schodzącego na dół. Zatrzasnęła więc okno i powiedziała o schadzce służącej z jej amantem kuternogą, co zresztą było prawdą.
Pański syn, Artur, po rozmowie z panem poszedł do łóżka. Spał źle, gnębiły go długi klubowe. W środku nocy usłyszał, że ktoś cicho przesunął się koło jego drzwi. Wstał, wyjrzał i zdziwił się, widząc kuzynkę przemykającą się korytarzem i znikającą w pańskiej ubieralni. Zaintrygowany wciągnął na siebie spodnie i koszulę i czekał po ciemku, co wyniknie z tej dziwnej historii. Niebawem Mary wymknęła się z pokoju i wtedy, w świetle korytarzowej lampy, ujrzał, że niesie bezcenną koronę. Mary zeszła ze schodów, a on, drżąc z przerażenia, ukrył się za kotarą przy pańskich drzwiach, skąd widział, co się dzieje na dole, w hallu. Zobaczył, jak Mary cichaczem uchyliła okno, podała koronę komuś stojącemu w mroku, zamknęła je i pośpieszyła do swego pokoju, minąwszy Artura ukrytego za kotarą.
Aż dotąd nie mógł nic zrobić nie narażając ukochanej kobiety. Ale gdy znikła u siebie, uprzytomnił sobie, że okropne nieszczęście gotowe spaść na pana i że trzeba temu zapobiec. Tak jak stał, boso zbiegł na dół, otworzył okno, wyskoczył na śnieg i pobiegł drogą za jakimś cieniem widocznym w świetle księżyca. Sir George Burnwell próbował uciec, lecz Artur go dogonił i wywiązała się bójka. Każdy ciągnął koronę do siebie, Artur uderzył wreszcie Burnwella i przeciął mu brew. W zamieszaniu coś nagle chrupnęło, a pański syn — widząc, iż trzyma koronę w ręku, pobiegł do domu, zamknął za sobą okno, wszedł do pańskiego pokoju i dopiero wtedy zobaczył, że podczas walki korona się zgięła. Próbował ją wyprostować, gdy pan się zjawił.
— Czy to możliwe? — zachłystując się ze zdziwienia pytał bankier.
— Swymi obelgami rozgniewał go pan. Wiedział bowiem, że zasłużył sobie na jak największą wdzięczność. Nie mógł wyjawić panu prawdy nie narażając tej, która, szczerze mówiąc, nie zasługiwała na jego względy. Postąpił jednak po rycersku i nie zdradził jej tajemnicy.
— Ach, to dlatego Mary krzyknęła i zemdlała, gdy ujrzała koronę! — zawołał Holder. — Och, mój Boże, jakże byłem ślepy! A prosił, żebym mu na pięć minut pozwolił wyjść! Biedny chłopiec, na miejscu bitki chciał poszukać brakujących kamieni. Jakże okrutnie go skrzywdziłem!
— Po przybyciu do pańskiej rezydencji — ciągnął Holmes — natychmiast bardzo uważnie obszedłem dom szukając śladów, które by mi coś powiedziały. Od ubiegłej nocy śnieg nie padał, a silny mróz zakonserwował ślady. Przeszedłem kuchenną ścieżką, ale tam wszystko było już zadeptane i zatarte. Tuż za ścieżką, z dala od wejścia do kuchni, zobaczyłem ślady kobiety i mężczyzny. Małe, okrągłe wgłębienie po jednej stronie wskazywało, że ów mężczyzna miał szczudło zamiast nogi. Mogę nawet powiedzieć, że ktoś ich spłoszył, bo kobieta szybko uciekła do kuchni, co widać po silnym wgłębieniu palców i słabym odcisku pięty. Kuternoga natomiast czekał jeszcze chwilę i dopiero potem odszedł. Pomyślałem sobie, że to mogła być ta służąca, o której pan mi mówił, i jej ukochany. Dalsze badania to potwierdziły. Przeszedłem ogród wkoło, ale znalazłem tylko przygodne ślady, które
przypisałem policji. Lecz na drodze przed stajniami zobaczyłem wypisaną na śniegu bardzo długą i zawiłą historię.
Były tam dwie linie śladów mężczyzny obutego i również dwie linie śladów — ku mej radości — bosego. Z tego, co pan mówił, od razu wiedziałem, że należą do pańskiego syna. Mężczyzna obuty szedł spokojnie w obie strony, gdy bosy biegł szybko. A że jego ślady niemal szły po śladach butów, najwidoczniej gonił pierwszego. Poszedłem tymi śladami i przekonałem się, że — wiodą pod okno w hallu, gdzie „buty” zdeptały śnieg czekając na coś. Wtedy wróciłem na drugi koniec śladów, oddalony o jakieś sto jardów. Zobaczyłem miejsce, gdzie człowiek obuty przystanął i obrócił się, gdzie śnieg był zdeptany i gdzie wreszcie spadło parę kropli krwi, co przekonało mnie, że mam rację w mych podejrzeniach. „Obuty” pobiegł w dół drogi, a małe pasemko krwi wskazywało, że to on ucierpiał. Dalej przy szosie ślady urywały się, bo tam śnieg już był odmieciony i nie było czego szukać.
W domu, jak pan zapewne pamięta, zbadałem przez powiększające szkło parapet i ramę okienną w hallu. Od razu spostrzegłem, że ktoś tamtędy się wydostał. Dojrzałem też zarys wilgotnej stopy odciśniętej przy wchodzeniu. Wtedy już mogłem odtworzyć sobie przebieg tego, co zaszło. Ktoś czekał na dworze, ktoś inny podał mu klejnot. Pański syn podpatrzył złodzieja, rzucił się w pogoń, walczył z nim. Jeden chciał wyrwać koronę drugiemu i tak mocując się, połączonymi siłami odłamali róg, czemu żaden w pojedynkę nie dałby rady. Syn pański wrócił ze zdobyczą, ale jej cząstka została w rękach złoczyńcy. To już wiedziałem. Lecz pozostawała jeszcze kwestia, kto jest tym złoczyńcą i kto mu podał koronę.
Zawsze trzymam się mojej starej maksymy: wyłączyć wszystko niemożliwe, a to, co zostanie, choćby nawet nieprawdopodobne, musi być prawdziwe. Wiedziałem, że to nie pan wyniósł koronę, a więc pozostawały służące i pańska bratanica. Jeśli to jednak były służące, to czemu pański syn wziął winę na siebie? Nie miał do tego żadnego powodu. Kochał jednak swoją kuzynkę i to doskonale tłumaczyło jego milczenie. Nie chciał zdradzić jej tajemnicy, tym bardziej tak kompromitującej. A kiedy przypomniałem sobie, że widział pan bratanicę przy tym oknie i że zemdlała na widok korony, moje przypuszczenie zamieniło się w pewność.
Lecz któż był jej wspólnikiem? Oczywiście — kochanek. Bo kogóż mogła kochać więcej od pana i dla kogo mogłaby zapomnieć o powinnej panu wdzięczności? Państwo prawie nigdzie nie bywacie, a grono waszych przyjaciół jest małe. Jednakże między nimi jest sir George Burnwell. Słyszałem już, że jest on bawidamkiem i lowelasem. A więc to on musiał być tym obutym mężczyzną, który posiada brakujące kamienie. I choć wiedział, że Artur zna jego tajemnicę, mógł się czuć bezpieczny. Chłopiec musiał trzymać język za zębami, by nie kompromitować rodziny.
Zdrowy rozum powie panu, co potem przedsięwziąłem. W ubraniu włóczęgi — obdartusa wszedłem do domu Burnwella, zawarłem znajomość ze służącym i dowiedziałem się, że jego pan skaleczył się w głowę ubiegłej nocy. Za sześć szylingów zdobyłem ostateczny dowód kupując parę jego zniszczonych trzewików. Z nimi pojechałem do Streatham i przekonałem się, że doskonale pasują do śladów.
— Widziałem wczoraj jakiegoś obdartusa przed stajnią — powiedział Holder.
— Właśnie. To byłem ja. Widząc, że mam już przestępcę w ręku, wróciłem do domu i przebrałem się. Czekało mnie delikatne zadanie. Chcąc uniknąć skandalu, musiałem zrezygnować z pomocy prawa. Chytry szubrawiec wiedział, że mamy związane ręce. Byłem u niego. Początkowo oczywiście zaparł się w żywe oczy. Ale gdy mu wszystko dokładnie wyłożyłem, spróbował pogróżek i sięgnął po laskę z ołowianą gałką. Wiedziałem jednak, z kim mam do czynienia, i uprzedziłem go przykładając mu pistolet do głowy. Wtedy nabrał rozumu. Powiedziałem, że zapłacimy mu za kamienie po tysiąc funtów za każdy. To dopiero wywołało w nim pierwszy odruch żalu: „O, do licha — jęknął — a ja je spuściłem ryczałtem za sześćset funtów!” Wydostałem w końcu od niego adres nabywcy, obiecując, że nie rozpoczniemy śledztwa. Udałem się do pasera i po długich targach odkupiłem beryle po tysiąc funtów za
sztukę. Potem wpadłem do pańskiego syna, powiedziałem mu, że sprawa się wyjaśniła, i koło drugiej w nocy byłem już w łóżku, przyzna pan — po naprawdę pracowitym dniu.
— Dniu, który uchronił Anglię od głośnego skandalu — powiedział bankier wstając. — Trudno mi znaleźć słowa podzięki, ale przekona się pan, że potrafię być wdzięczny. Przewyższył pan wszystko, co o panu mówią. Teraz pobiegnę do mego kochanego syna i przeproszę go za wyrządzoną mu krzywdę. Szczerze martwię się tym, co mi pan powiedział o mej biednej Mary. Czy pan wie, gdzie ona się teraz znajduje?
— Można chyba śmiało powiedzieć, że tam gdzie i sir George Burnwell — odparł Holmes. — I pewne też jest, że niebawem spotka ją kara o wiele cięższa, niż zasłużyła.
Przełożył Tadeusz Evert
PRZYGODA W COPPER BEECHES
— Człowiek, który kocha sztukę dla sztuki — zauważył Sherlock Holmes, odkładając na bok stronę z ogłoszeniami w „Daily Telegraph” — przeważnie najwięcej radości czerpie z najmniej znaczących i najskromniejszych jej przejawów. Z przyjemnością obserwuję, Watsonie, że i ty uznałeś to za słuszne i w krótkich opisach naszych przygód, które byłeś łaskaw odtworzyć i — czuję się w obowiązku dodać — nieco upiększyć, uwydatniłeś nie te liczne causes celebres ani sensacyjne procesy sądowe, w jakich występowałem, lecz raczej przypadki nie posiadające same w sobie wielkiego znaczenia, ale dające pole do wykazania umiejętności dedukcji i logicznej syntezy, którą to dziedzinę uczyniłem swoją specjalnością.
— A mimo to — odrzekłem uśmiechając się — nie uważam, aby moje zapiski były wolne od ładunku sensacji, która przeważyła wbrew mej woli.
— Być może, popełniłeś błąd — zauważył, chwytając szczypcami płonący żużel i odpalając od niego długą fajkę z wiśniowego drzewa, która zazwyczaj zastępowała mu glinianą gdy bywał bardziej skłonny do dysputy niż do medytacji. — Być może, popełniłeś błąd, usiłując każdemu swemu sprawozdaniu dodać barw i życia, zamiast poprzestać na zaprotokołowaniu ścisłego dedukowania ze skutków o przyczynach,
.które jest doprawdy jedynym godnym uwagi momentem w tej sprawie.
— Wydaje mi się, że pod tym względem oddałem ci całkowicie sprawiedliwość — zauważyłem dość chłodno, gdyż mierził mnie ten egzotyzm, będący, jak niejednokrotnie zaobserwowałem, poważnym czynnikiem w osobliwym charakterze mego przyjaciela.
— Nie, to nie jest samolubstwo ani zarozumiałość — rzekł Holmes, odpowiadając swoim zwyczajem raczej na moje myśli niż na słowa. — Jeżeli żądam, aby całkowicie doceniano moją sztukę, to dlatego, że jest ona rzeczą bezosobową, czymś, co działa poza mną. Zbrodnia jest pospolita. Logika jest rzadka. Dlatego też powinieneś kłaść nacisk raczej, na przejawy logiki niż na samą zbrodnię. A ty zdegradowałeś temat, z którego mógł powstać cykl wykładów, do serii opowiastek.
Był chłodny poranek wczesnej wiosny, więc po śniadaniu usiedliśmy z obu stron wesołego ognia w naszym starym pokoju przy Baker Street. Gęsta mgła kłębiła się nisko pomiędzy rzędami ciemnobrunatnych domów, a znajdujące się naprzeciwko okna wyglądały z daleka jak ciemne, bezkształtne plamy wynurzające się z ciężkich, żółtych zawojów. Zapalona lampa gazowa jaśniała nad białym obrusem, a jej migotliwe światło odbijało się w porcelanie i metalu sztućca, albowiem nakrycia nie były jeszcze sprzątnięte. Sherlock Holmes był przez całe rano milczący, pochłonięty kolumnami ogłoszeń różnych dzienników, aż w końcu zrezygnował z poszukiwań i ulegając niezbyt miłemu nastrojowi, zaczął mi robić wykład na temat moich literackich niepowodzeń.
— Poza tym — zauważył po małej przerwie, podczas której siedział pykając ze swojej długiej fajki i patrząc w ogień — nie wydaje mi się, aby cię można było oskarżać o sensację, ponieważ z tych przypadków, którymi byłeś łaskaw się zainteresować, .znaczna część nie traktowała o przestępstwie w znaczeniu prawnym. Owa błaha sprawa, w której starałem się pomóc królowi Bohemii, niezwykła przygoda panny Mary Sutherland, problem związany z człowiekiem o wykrzywionej wardze, przeżycie szlachetnie urodzonego oblubieńca, to wszystko były sprawy nie podlegające sądownictwu. Obawiam się jednak, że gdybyś się zupełnie wyzbył sensacji, znalazłbyś się na pograniczu trywialności.
— I tak by się w końcu stało — odpowiedziałem. — Ale metody, które opisuję, są nowe, nieznane i interesujące.
— Phi, mój drogi, co mogą obchodzić szerokie masy mało spostrzegawczej publiczności, która nie potrafi rozpoznać tkacza po zębie, a kompozytora po jego lewym kciuku, subtelne odcienie analizy i dedukcji? Ale istotnie, o ile nawet stałeś się trywialny, nie mogę mieć do
ciebie o to pretensji, gdyż dni wielkich wydarzeń przeminęły. Człowiek, a przynajmniej przestępca, stracił wszelką przedsiębiorczość
i oryginalność. Jeśli zaś chodzi o moją własną niewielką praktykę, wydaje , mi się, iż uległa zwyrodnieniu, stając się agencją do odnajdywania, zgubionych ołówków automatycznych i udzielania porad pensjonarkom.; Myślę, że doszedłem już do kresu mej kariery. Kartka, którą otrzymałem dziś rano, świadczy najlepiej o moim poniżeniu. Przeczytaj ją! — Rzucił mi zmięty list.
Był nadany z placu Montague ubiegłego wieczoru i zawierał, co następuje:
Szanowny panie!
Mam zamiar zwrócić się do pana po poradę, czy powinnam przyjąć zaoferowaną mi posadę guwernantki, czy też nie. O ile nie sprawi to panu kłopotu, pozwolę sobie wpaść jutro o godzinie 10.30.
Z poważaniem Violetta Hunter
Znasz tę młodą damę? spytałem.
— Ja? Nie.
W tej chwili jest akurat 10.30.
— Tak. I niewątpliwie to ona dzwoni.
— Może się zdarzyć, że sprawa ta okaże się ciekawsza, niż przypuszczasz. Pamiętasz historię błękitnego diamentu, która z początku wyglądała na rzecz błahą, a jednak później wywiązało się z tego poważne dochodzenie. W tym wypadku może być podobnie.
— Cóż, miejmy nadzieję. Wątpliwości nasze niebawem się rozproszą, bowiem, o ile się nie mylę, oto jest osoba, o którą chodzi.
Zaledwie wymówił te słowa, drzwi się otworzyły i do pokoju weszła młoda dama. Była skromnie, lecz schludnie ubrana, o żywej, ruchliwej twarzyczce, piegowatej jak indycze jajo, i energicznym sposobie bycia kobiety, która sama musi sobie torować drogę w życiu.
Proszę mi wybaczyć kłopot, jaki sprawiam — powiedziała, gdy mój towarzysz powstał, aby ją powitać — ale spotkało mnie bardzo dziwne wydarzenie, a ponieważ nie mam rodziny ani żadnych krewnych, których mogłabym prosić o radę, pomyślałam sobie, że może pan będzie uprzejmy poradzić mi, co mam robić.
— Proszę zająć miejsce, panno Hunter. Będę szczęśliwy, jeżeli okażę się pani w czymkolwiek pomocny.
Widziałem, że nowa klientka swoim zachowaniem i słowami wywarła dodatnie wrażenie na Holmesie. Przyjrzał się jej całej uważnie, na swój sposób, po czym spokojnie, z opuszczonymi powiekami i złączonymi czubkami palców przygotował się do wysłuchania jej opowieści.
— Byłam przez 5 lat guwernantką — rozpoczęła panna Hunter — w rodzinie pułkownika Spence Munro. Przed dwoma miesiącami pułkownik otrzymał nominację na stanowisko w Halifax, w Nowej Szkocji i zabrał swoje dzieci ze sobą do Ameryki, w związku z czym zostałam bez posady. Dawałam anonsy do gazet i sama odpowiadałam na ogłoszenia, ale bez powodzenia. W końcu zaoszczędzona przeze mnie suma pieniędzy zaczęła maleć i nie wiedziałam, co począć. W Westend znajduje się znane biuro pośrednictwa pracy dla guwernantek pod nazwą Westaway, tam tedy zgłaszałam się raz w tygodniu, żeby sprawdzić, czy się nie znajdzie coś odpowiedniego dla mnie. Westaway to nazwisko założyciela instytucji, ale w rzeczywistości kierowniczką jest panna Stoper. Kierowniczka urzęduje w osobnym, małym gabinecie; a panie szukające pracy siedzą w poczekalni, po czym wchodzą kolejno, a panna Stoper przegląda swój rejestr i wyszukuje dla nich odpowiednie zajęcie. Otóż gdy się tam zgłosiłam w ubiegłym tygodniu, wprowadzono mnie jak zwykle do tego gabinetu, ale okazało się, że panna Stoper nie jest sama. Nadzwyczaj tęgi mężczyzna o uśmiechniętej szeroko twarzy i wielkim, ciężkim podbródku, który kilkoma fałdami opadał mu aż na szyję,
siedział obok niej w okularach na nosie, przyglądając się z powagą wchodzącym paniom. Kiedy się ukazałam, aż podskoczył na krześle i zwrócił się z pośpiechem do panny Stoper.
— Ta pani mi odpowiada — powiedział. — Nie mógłbym mieć większych wymagań. Kapitalne! Kapitalne!
Wydawał się pełen entuzjazmu i zacierał ręce z największym ukontentowaniem. Wyglądał przy tym tak poczciwie, że patrzałam na niego z prawdziwą przyjemnością.
— Pani szuka posady? — zapytał.
— Tak, proszę pana.
— Guwernantki?
— Tak, proszę pana.
— A jakiego wynagrodzenia żąda pani?
— Na ostatniej posadzie u pułkownika Spence Munro otrzymywałam 4 funty miesięcznie.
— Rety! Rety! Co za wyzysk! Co za haniebny wyzysk! — zawołał, unosząc w górę swe tłuste ramiona jak człowiek nie posiadający się z oburzenia. — Jak można było zaofiarować tak nędzną sumę osobie o podobnych walorach i takim wykształceniu!
— Moje wykształcenie, proszę pana, być może, wcale nie jest takie, jak pan sobie wyobraża — powiedziałam. — Znam trochę francuski, trochę niemiecki, muzykę, rysunki…
— Cicho, sza! — zawołał. — To nie ma najmniejszego znaczenia. Chodzi o to, czy ma pani obejście i ułożenie prawdziwej damy, czy też nie? Jasne jak na dłoni! Jeżeli nie, to znaczy, że nie jest pani odpowiednią wychowawczynią dla dziecka, które być może pewnego dnia odegra poważną rolę w historii kraju. Ale jeśli jest pani damą, jak może Szanujący się człowiek wymagać, aby pani przyjęła cokolwiek poniżej setki. U mnie dostanie pani na początek 100 funtów rocznie.
Może pan sobie wyobrazić, panie Holmes, że mnie, pozbawionej wszelkich środków do życia, oferta ta wydała się zbyt piękna, aby mogła być prawdziwa. Jegomość ów jednak, widząc prawdopodobnie niedowierzanie na mojej twarzy, otworzył portfel i wyjął banknot.
— Zgodnie z moim zwyczajem — rzekł, uśmiechając się bardzo mile, podczas gdy oczy mu się zamieniły w dwie wąskie szpareczki, błyszczące wśród białych fałd twarzy — wypłacam młodym damom połowę uposażenia tytułem zaliczki, aby mogły pokryć wydatki związane z podróżą oraz garderobą.
Pomyślałam sobie, że nigdy jeszcze dotąd nie spotkałam tak czarującego i troskliwego mężczyzny. Byłam zadłużona u mego kupca, toteż taka zaliczka stanowiła dla mnie wielkie udogodnienie. Mimo to wyczuwałam jednakże coś nienaturalnego w tej całej transakcji i pragnęłam przed ostatecznym zaangażowaniem się otrzymać trochę informacji:
— Czy mogę wiedzieć, gdzie pan mieszka?
— W Hampshire. W uroczej wiejskiej posiadłości Copper Beeches, oddalonej o 5 mil od Winchester. To prześliczna okolica, miła panienko, i przemiły stary dwór.
— A moje obowiązki, proszę pana? Chciałabym wiedzieć, na czym będą polegały?
— Mam jedno dziecko, sześcioletniego łobuziaka. Ach, gdyby pani wiedziała, jak on zabija trzewikami karaluchy!. Bęc, bęc, bęc! I już trzy sztuki wykończone, zanim się zdąży mrugnąć okiem! — Odchylił się do tylu na krześle i znów się roześmiał, aż mu oczy zupełnie znikły z twarzy.
Byłam nieco zaskoczona sposobem zabawiania się tego dziecka, ale śmiech ojca wskazywał na to, że to mógł być żart.
— A więc do obowiązków moich — spytałam — należy opieka nad jednym dzieckiem?
— Nie, nie! Nie tylko, miła panieneczko! wykrzyknął. — Do pani obowiązków będzie również należało, a własny pani rozsądek z pewnością to uzna za słuszne, wykonywanie pewnych drobnych poleceń mojej żony, z tym zastrzeżeniem, że to będą polecenia jak najbardziej stosowne dla młodej damy. Nie przewiduje pani chyba żadnych trudności? Co?
— Będ£ uszczęśliwiona, mogąc być pożyteczna.
— Doskonale. A więc, na przykład, sprawa ubioru. Jesteśmy dziwakami, wie pani, dziwakami, ale poczciwymi dziwakami. Gdybyśmy poprosili panią, aby pani włożyła tę czy inną suknię przez nas samych dostarczoną, chyba to małe dziwactwo nie może wywołać obiekcji z pani strony? Co?
— Nie — powiedziałam zdumiona jego słowami.
— A jeśli się panią poprosi, aby pani usiadła tam czy gdzie indziej, prośba ta nie będzie pani ubliżała?
— O, nie!
— A gdyby pani obcięła sobie całkiem krótko włosy, zanim pani do nas przyjedzie?
Ledwie mogłam uwierzyć własnym uszom. Może pan zauważył, panie Holmes, że włosy mam dość bujne, o nader rzadko spotykanym kasztanowatym odcieniu. Fryzurę moją uważano za artystyczną. Ani mi się śniło poświęcać ją tak, od ręki.
— Obawiam się, że to niemożliwe — powiedziałam.
Przyglądał mi się bystro swymi małymi oczkami i spostrzegłam, że twarz mu spochmurniała, gdy się odezwałam.
— A ja się obawiam, że to bardzo istotna rzecz — powiedział. — Taki jest bowiem kaprys mojej żony, a kaprysy kobiece, wie pani sama, kaprysy kobiece muszą być brane pod uwagę. Więc nie zetnie pani sobie włosów?
— Nie, proszę pana, naprawdę nie mogę — odrzekłam stanowczo.
— Ach, no to trudno. Odmowa pani, oczywiście rozstrzyga kwestię. Szkoda. Albowiem pod każdym innym względem odpowiadałaby mi pani jak najbardziej. Wobec tego, panno Stoper, może bym obejrzał jeszcze kilka innych młodych dam.
Kierowniczka biura była przez cały czas zajęta swymi papierami i nie odzywała się do nas ani słowem. Teraz jednak spojrzała na mnie z takim wyrazem niechęci na twarzy, że mimo woli nasunęło mi się podejrzenie, iż na skutek mojej odmowy straciła ładną prowizję.
— Czy pani w dalszym ciągu pragnie figurować w naszym rejestrze? — zapytała.
— Bardzo o to proszę, panno Stoper.
— Nie wydaje mi się to, doprawdy, celowe, skoro pani w ten sposób odrzuca tak świetną ofertę — powiedziała ostro. — Proszę się po nas nie spodziewać szczególnych starań w szukaniu innej wolnej posady dla pani. Do widzenia, panno Hunter.
Zadzwoniła w stojący na stole dzwonek i zostałam wyprowadzonej przez gońca.
Otóż, panie Holmes, gdy wróciłam do swego mieszkania i nic prawie nie znalazłam w kredensie, a na stole dwa czy trzy rachunki, zaczęłam się zastanawiać, czy nie popełniłam wielkiego głupstwa. Ostatecznie, jeśli ci ludzie mają pewne dziwactwa i chcą, aby ulegano ich niezwykłym żądaniom, przynajmniej są gotowi dobrze zapłacić za swoje fanaberie. Niewiele guwernantek w Anglii otrzymuje 100 funtów rocznie wynagrodzenia. A zresztą, co mi po włosach? Jest dużo kobiet, które znacznie korzystniej wyglądają z krótkimi włosami. Może ja się również znajdę w ich liczbie? Nazajutrz byłam już skłonna wierzyć, że istotnie popełniłam błąd, a następnego dnia nabrałam przekonania, że tak było. Przezwyciężyłam nawet swoją dumę tak dalece, że chciałam znów udać do biura pośrednictwa pracy, aby zapytać, czy tamta posada jeszcze jest wolna, gdy otrzymałam list od tego jegomościa. Mam go tu przy sobie i przeczytam panu:
Copper Beeches koło Winchester
Szanowna Pani!
Panna Stoper była tak uprzejma, że dała mi pani adres, więc piszę, żeby się zapytać, czy nie rozpatrzyła pani ponownie swojej decyzji. Moja żona chciałaby bardzo, aby pani przyjechała, gdyż bardzo jej się podoba zrobiony przeze mnie opis pani osoby. Jesteśmy potowi płacić pani 30 funtów kwartalnie, czyli 120 funtów rocznie, aby wynagrodzić pani te drobne subiekcje, jakie nasze dziwactwa mogą spowodować. Nie będziemy zresztą zbyt wymagający. Moja żona
gustuje w pewnym szczególnym odcieniu jasnego błękitu i życzyłaby sobie, aby pani w domu przed południem nosiła taką suknię. Nie potrzebuje pani zresztą jej kupować i narażać się na wydatki, gdyż mamy tutaj suknię mojej drogiej córki Alicji (przebywającej obecnie w Filadelfii). Moim zdaniem, będzie ona na panią świetnie pasowała. Inne żądania, aby pani siadywała w tym czy innym miejscu i zajmowała się w określony sposób, nie sprawią pani najmniejszego kłopotu. Natomiast jeśli chodzi o włosy, szkoda ich niewątpliwie, tym bardziej, że nie mogłem nie zauważyć w czasie naszego krótkiego spotkania, jakie są piękne. Obawiam się jednakowoż, że na tym punkcie muszę okazać stanowczość, żywiąc jedynie nadzieję, że podwyższona pensja wynagrodzi pani tę stratę. Obowiązki związane z opieką nad dzieckiem będą bardzo lekkie. Proszę się postarać przyjechać, a ja spotkam panią dogcartem w Winchester. Niech pani mnie zawiadomi, jakim przyjedzie pociągiem.
Z poważaniem — Jephro Rucastle
— Taki oto list otrzymałam, panie Holmes, i zdecydowałam się na przyjęcie tej posady. Pomyślałam sobie jednak, że zanim uczynię ostateczny krok, najchętniej przedstawię panu tę całą sprawę do rozważenia.
— No cóż, panno Hunter, o ile pani się już zdecydowała, kwestia jest rozstrzygnięta — rzekł Holmes z uśmiechem.
— Więc pan nie uważa, że powinnam odmówić?
— Przyznam się, że nie chciałbym, aby moja siostra ubiegała się o tego rodzaju posadę.
— Co to wszystko może znaczyć, panie Holmes?
— Och, nie mam żadnych danych. Nic nie mogę powiedzieć. Może pani sama ma już wyrobione jakieś własne zdanie?
— Wydaje mi się, że jest tylko jedno możliwe wyjaśnienie. Pan Rucastle wygląda na bardzo grzecznego i poczciwego człowieka. Czyż nie jest prawdopodobne, że ma umysłowo chorą żonę, więc pragnąc ukryć ten fakt w obawie, aby jej nie zabrano do zakładu, spełnia jej każdą zachciankę, żeby nie dopuścić do ataku?
— To jest rozwiązanie możliwe, a faktycznie, tak jak sprawy stoją, jedynie prawdopodobne. W każdym bądź razie nie wydaje mi się, aby to mógł być przyjemny dom dla młodej damy.
— Ale pieniądze, panie Holmes, pieniądze?
— Tak, istotnie, wynagrodzenie jest dobre, zbyt dobre. To właśnie mnie niepokoi. Czemu oni dają pani 120 funtów rocznie, gdy mogą zrobić dobry wybór za 40 funtów. Na to muszą być poważne przyczyny.
— Sądziłam, że jeśli opowiem panu wszystkie okoliczności, będzie pan już zorientowany w tej sprawie, gdybym później potrzebowała pańskiej pomocy. Czułabym się znacznie pewniejsza, gdybym wiedziała, że mogę mieć w panu oparcie.
— Och, może pani jechać z tym przekonaniem. Zapewniam panią, że od kilku miesięcy nie miałem problemu, który by się zapowiadał równie interesująco. Niektóre momenty mają najwyraźniej cechy dotychczas nieznane. Gdyby pani miała jakieś wątpliwości albo znalazła się w niebezpieczeństwie…
— Niebezpieczeństwo? Jakie pan przewiduje niebezpieczeństwo?
Holmes z powagą potrząsnął głową.
— Niebezpieczeństwo przestałoby istnieć, gdyby je można było określić — powiedział. — Wysłany przez panią telegram sprowadzi mnie o każdej porze, w dzień lub w nocy, na ratunek.
— To mi wystarczy! — panna Hunter zerwała się z krzesła, a niepokój znikł całkowicie z jej twarzy. — Pojadę teraz do Hampshire zupełnie spokojna. Natychmiast odpiszę panu Rucastle, dziś jeszcze poświęcę moje biedne włosy, a jutro wyruszę do Winchester.
Podziękowała Holmesowi w kilku słowach i życząc nam dobrej nocy, wyszła spiesznie.
— Ta przynajmniej — powiedziałem, słysząc odgłos jej szybkich, stanowczych kroków na schodach — wygląda na młodą osobę, która potrafi świetnie się sama o siebie zatroszczyć.
— Będzie do tego zmuszona — rzekł Holmes poważnie. — I grubo bym się pomylił, gdybyśmy przed upływem kilkunastu dni nie otrzymali od niej wiadomości.
Niewiele czasu upłynęło, a sprawdziła się przepowiednia,. mego przyjaciela. Minęły dwa tygodnie, w którym to czasie moje myśli często zwracały się ku pannie Hunter i nieraz się zastanawiałem, na jakie manowce ludzkich przeżyć ta samotna kobieta zawędrowała. Niezwykle wysokie wynagrodzenie, dziwne warunki, łatwe obowiązki, wszystko to wskazywało na sytuację anormalną; ale określić, czy były to istotnie dziwactwa, czy jakieś knowania, czy ów człowiek był filantropem, czy łajdakiem — nie leżało w mojej mocy. Co zaś do Holmesa zauważyłem, iż często przesiadywał po pół godziny i dłużej ze ściągniętymi brwiami i nieobecnym wyrazem twarzy, ale każdą moją wzmiankę o tej sprawie likwidował machnięciem ręki. — „Dane, dane, dane! — wołał niecierpliwie. — Nie mogę lepić cegieł nie mając gliny!” Mimo to zawsze kończył rozmowę mrucząc, że żadna z jego sióstr nie przyjęłaby nigdy podobnej posady.
Telegram, który w końcu otrzymaliśmy, przyniesiono późno pewnego wieczoru, gdy zamierzałem już położyć się spać, a Holmes zabierał się właśnie do jednej ze swych całonocnych prac badawczych, którym się często oddawał. Pozostawiałem go wówczas wieczorem pochylonego nad retortą czy probówką, a gdy schodziłem rano na śniadanie, znajdowałem go wciąż w tej samej pozycji, Holmes otworzył żółtą kopertę i zerknąwszy na depeszę, rzucił mi ją.
— Sprawdź pociągi w rozkładzie jazdy — powiedział i wrócił do swych chemicznych badań.
Wezwanie było krótkie i naglące:
Proszę być w hotelu „Czarny Łabędź” w Winchester jutro w południe — brzmiał tekst. — Proszę przyjechać. Nie wiem, co począć. Hunter.
— Pojedziesz ze mną? — zapytał Holmes podnosząc wzrok.
— Bardzo chętnie.
— Więc sprawdź pociągi.
— Jest pociąg o 9.30 — powiedziałem, zaglądając do rozkładu jazdy. — Przychodzi do Winchester o 11.30.
— Ten nam akurat odpowiada. Wobec tego może lepiej odłożę moją analizę acetonową, ponieważ powinniśmy jutro być w jak najlepszej formie.
Następnego dnia około godz. 11 byliśmy już w drodze do dawnej stolicy Anglii. Holmes w czasie całej podróży był zagłębiony w porannych dziennikach, ale skorośmy minęli granicę Hampshire, odrzucił je i zaczął podziwiać krajobraz. Był wspaniały wiosenny dzień. Jasnobłękitne niebo usiane było plamkami małych, białych jak owcze runo chmurek, pędzących z wiatrem z zachodu na wschód. Słońce świeciło promiennie, a mimo to w powietrzu panował lekki chłód, wyzwalający całą energię w człowieku. W całej okolicy aż do falistych pagórków wokół Aldershot widniały małe, czerwone i szare dachy budynków gospodarskich, wyglądające spoza jasnej zieleni młodego listowia.
— Czyż nie są świeże i śliczne? — zawołałem z entuzjazmem człowieka, który dopiero co się wydostał z mgły nad Baker Street.
Ale Holmes z powagą potrząsnął głową.
— Czy ty wiesz, Watsonie — powiedział — że posiadanie takiego umysłu jak mój jest przekleństwem, ponieważ zmuszony jestem patrzeć na wszystko z punktu widzenia mojej specjalności. Ty się przyglądasz tym rozrzuconym domkom i odczuwasz ich piękno. A gdy ja patrzę na nie, jedyne uczucie, jakie mnie ogarnia, to wrażenie wywołane ich odosobnieniem i bezkarnością, z jaką tu może być dokonana zbrodnia.
— Wielkie niebal — zawołałem. — Jak można kojarzyć zbrodnię z tymi przemiłymi, starymi domkami?
— One mnie zawsze napełniają swego rodzaju przerażeniem. Mam pewność, Watsonie, opartą na doświadczeniu, że najgorsze i najpodlejsze zaułki londyńskie nie posiadają w rejestrze protokołów tak potwornych przestępstw jak ta promienna i piękna okolica wiejska.
— Przerażasz mnie.
— Przyczyna tego jest oczywista. W mieście presja opinii publicznej potrafi zdziałać to, czego nie może dokonać prawo. Nie ma tak upodlonej dzielnicy, w której krzyk torturowanego dziecka lub głuche odgłosy razów pijaka nie wywołałyby odruchu, współczucia lub oburzenia wśród sąsiadów. Poza tym cala machina sprawiedliwości znajduje się tak blisko, że jedno słowo skargi może ją uruchomić, a wówczas od zbrodni do ławy oskarżonych jest tylko jeden krok. Ale spójrz na te samotne domki, wznoszące się na prywatnych gruntach, zamieszkałe po większej części przez ludzi ubogich i niewykształconych, którzy o prawie wiedzą bardzo niewiele. Pomyśl o pełnych szatańskiego okrucieństwa czynach, o ukrytych niegodziwościach, popełnianych ustawicznie, przez lata całe, o których nikt nie wie. Gdyby owa pani zwracająca się do nas o pomoc miała zamieszkać w Winchester, nie lękałbym się o nią wcale. Ale ta pięciomilowa odległość od miasta stwarza niebezpieczeństwo. Choć widać, że jej osobiście nic nie grozi.
— Nie. Jeżeli może przyjechać, aby się z nami spotkać, to znaczy, że jej wolno wychodzić.
— Właśnie. Ma swobodę działania.
— O cóż w takim razie może chodzić? Czy nie nasuwa ci się jakieś wyjaśnienie?
— Wymyśliłem siedem różnych wyjaśnień, a każde pokrywa się z faktami o tyle, o ile są nam znane. Ale które z nich jest właściwe, można będzie stwierdzić dopiero po otrzymaniu świeżych informacji, jakie niewątpliwie na nas czekają. Widać już wieżę katedry, więc niebawem dowiemy się wszystkiego, co panna Hunter ma nam do zakomunikowania.
„Czarny Łabędź”, powszechnie znany hotel, znajduje się przy High Street, niedaleko od stacji i tam zastaliśmy ową młodą damę, która czekała na nas. Zarezerwowała osobny pokój i na stole oczekiwało nas śniadanie.
— Ogromnie się cieszę, żeście przyjechali — powiedziała poważnie. — Bardzo to ładnie z waszej strony, bo też naprawdę nie wiem, co począć. Wasza rada będzie dla mnie wprost bezcenna.
— Proszę nam opowiedzieć, co się pani przydarzyło.
— Zaraz to zrobię i muszę się pośpieszyć, ponieważ obiecałam panu Rucastle, że wrócę przed godziną trzecią. Pozwolił mi wyjść rano do miasta, ale nie wiedział, w jakim celu.
— Więc proszę opowiadać wszystko po kolei.
Holmes wyciągnął swoje długie, cienkie nogi w stronę ognia i przygotował się do słuchania.
— Przede wszystkim powinnam zaznaczyć, że w ogólności nie byłam źle traktowana przez pana i panią Rucastle. Uczciwość wymaga, abym to powiedziała. Nie mogę ich jednak zrozumieć i dlatego jestem niespokojna.
— Czego pani nie może zrozumieć?
— Motywów ich zachowania. Ale opowiem dokładnie, co się tam działo. Kiedy przyjechałam, pan Rucastle spotkał mnie na stacji i przywiózł swym dogcartem do Copper Beeches. Dwór jest, tak jak mówił, pięknie położony, ale dom nieładny. Jest to wielki, czworokątny masyw, biało otynkowany, ale brudny, zabłocony i cały w plamach od wilgoci. Otaczające go grunta są z trzech stron zalesione, a z czwartej ciągnie się pole opadające pochyłością w dół ku głównemu traktowi, wiodącemu do Southampton. Droga ta wije się w odległości stu jardów od frontowej bramy. Kawał pola przed domem należy do dworu, ale lasy wokoło są częścią rezerwatu lorda Southertona. Kępie czerwonych buków, znajdujących się na wprost wejścia do hallu, dwór zawdzięcza swą nazwę.
Mój pracodawca, który mnie przywiózł, był, równie uprzejmy jak poprzednio, a wieczorem tego samego dnia zostałam przedstawiona jego żonie i dziecku. Otóż nic się nie potwierdziło, panie Holmes, z przypuszczenia, które nam się wydawało prawdopodobne w pańskim mieszkaniu przy Baker Street. Pani Rucastle nie jest wariatką. To milcząca kobieta o bladej twarzy, znacznie młodsza od męża, mająca według mnie niewiele ponad trzydziestkę, podczas gdy on niewątpliwie ma około 45 lat. Z ich rozmów zmiarkowałam, że są po ślubie od lat siedmiu, on natomiast był wdowcem, a jego jedynym dzieckiem z pierwszego małżeństwa jest córka, która wyjechała do Filadelfii. Pan Rucastle powiedział mi w zaufaniu, że przyczyną wyjazdu córki była nieuzasadniona niechęć do macochy. Ponieważ córka nie mogła mieć mniej niż dwadzieścia lat, łatwo mi było sobie wyobrazić, że jej położenie przy boku młodej żony ojca nie było miłe.
Pani Rucastle wydała mi się równie bezbarwna umysłowo, co fizycznie. Nie wywarła na mnie ani dodatniego, ani ujemnego wrażenia. Była osobą zupełnie bez znaczenia. Widać było natomiast wyraźnie, że jest gorąco przywiązana do swego męża i małego, syna. Jej jasnoszare oczy ustawicznie błądziły od jednego do drugiego, usiłując odgadnąć ich najmniejsze życzenie i uprzedzić, jeśli to możliwe. Pan Rucastle również był dla niej dobry na swój rubaszny, hałaśliwy sposób i ogólnie biorąc, stanowili szczęśliwe stadło małżeńskie. A jednak ta kobieta miała jakieś ukryte zmartwienie. Nieraz bywała głęboko pogrążona w myślach, a na twarzy miała wyraz smutku. Niejednokrotnie zastawałam ją we łzach. Nieraz myślałam, że to skłonności jej dziecka tak ją przygnębiały, albowiem nie widziałam nigdy stworzenia tak rozpuszczonego i o równie złośliwym usposobieniu. Jest niski na swój wiek, o nieproporcjonalnie wielkiej głowie. Całe jego życie upływa, jak mi się wydaje, na dzikich wybuchach złości na przemian z ponurymi okresami dąsów. Jedyną jego rozrywką jest dręczenie wszystkich stworzeń słabszych od niego. Wykazuje nieprzeciętne zdolności i pomysłowość przy chwytaniu myszy, małych ptaszków i owadów. Wolę już więcej nie mówić o tej kreaturze, panie Holmes, tym bardziej że niewiele ma wspólnego z moją opowieścią.
— Rad jestem wszelkim szczegółom — zauważył mój przyjaciel — niezależnie od tego, czy według pani mają znaczenie, czy też nie.
— Postaram się nie opuścić niczego ważnego. Bardzo nieprzyjemnym zjawiskiem w tym domu, które od razu zwróciło moją uwagę, były wygląd i zachowanie się służby. Jest ich tam tylko dwoje, służący i jego żona. Toller, gdyż tak się nazywa, jest nieokrzesanym prostakiem, o siwiejących włosach, i bokobrodach, stale cuchnący wódką. W czasie mego pobytu był dwukrotnie całkiem pijany, ale pan Rucastle zdawał się tego nie zauważać. Żona Tollera jest wysoką i silną kobietą o skwaszonej twarzy i nie milcząca, jak pani Rucastle, ale znacznie mniej uprzejma. Małżeństwo to jest bardzo nieprzyjemne, ale na szczęście spędzam cały niemal czas w pokoju dziecinnym lub swoim własnym, które znajdują się obok siebie w jednym z narożników domu.
W ciągu dwóch dni po przyjeździe do Copper Beeches wiodłam bardzo spokojny żywot, ale trzeciego dnia, zaraz po śniadaniu, pani Rucastle zeszła na dół i szepnęła coś do swego męża.
— Ach, tak — powiedział pan Rucastle, — zwracając się do mnie — jesteśmy pani bardzo zobowiązani, panno Hunter, że zadośćuczyniła; pani tak dalece naszym wymaganiom, obcinając sobie włosy. Zapewniam panią, że to w najmniejszym stopniu nie wpłynęło ujemnie na pani wygląd Teraz zobaczymy, czy będzie na panią pasowała ta niebieska suknia — Znajdzie ją pani na łóżku w swoim pokoju. O ile zechce ją pani włożyć, będziemy oboje bardzo wdzięczni.
Suknia, która czekała na mnie, miała szczególny odcień błękitu. Była uszyta z bardzo dobrego wełnianego materiału, ale niewątpliwie była już używana. Leżała na mnie jak ulał, jak gdyby była robiona na miarę. Państwo Rucastle na mój widok okazali zachwyt, w którym sporo było przesady. Czekali na mnie w salonie, pokoju bardzo obszernym, ciągnącym się wzdłuż całego frontu domu, o trzech olbrzymich oknach do ziemi. Przy środkowym oknie stało krzesło
odwrócone tyłem do okna. Poproszono mnie, abym na nim usiadła, a pan Rucastle, przechadzając się po pokoju, tam i z powrotem, zaczął mi opowiadać najzabawniejsze historyjki, jakie kiedykolwiek słyszałam. Nie może pan sobie wyobrazi, jaki on był komiczny, a ja się tak śmiałam, że byłam cała obolała. Natomiast pani Rucastle, która jak widać, nie miała poczucia humoru, nie tylko się ani razu nie uśmiechnęła, ale siedziała ze złożonymi rękoma i smutnym a niespokojnym wyrazem twarzy. Po upływie mniej więcej godziny pan Rucastle zauważył nagle, że już czas zacząć normalne zajęcia i że mogę zdjąć suknię i udać się do małego Edwarda do dziecinnego pokoju.
Dwa dni później rozegrała się ta sama scena w zupełnie podobnych okolicznościach. Znowu zmieniłam suknię, znów siedziałam przy oknie i znowu się serdecznie zaśmiewałam z dykteryjek, których mój pracodawca miał pokaźny repertuar, a które opowiadał w sposób niezrównany. Następnie podał mi jakąś powieść w żółtej okładce i po odsunięciu krzesła nieco w bok, aby mój cień nie padł na strony książki, poprosił mnie o głośne czytanie. Czytałam około dziesięciu minut tekst wyjęty wprost ze środka rozdziału, a potem nagle w połowie zdania pan Rucastle kazał mi przerwać i pójść się przebrać.
Może pan sobie wyobrazić, panie Holmes, jak bardzo byłam zaintrygowana tym, jaka mogła być przyczyna tego niezwykłego przedstawienia. Zauważyłam, że państwo Rucastle dokładali wszelkich starań, abym miała twarz stale odwróconą od okna, toteż ogarnęło mnie przemożne pragnienie zobaczenia, co się dzieje za moimi plecami. Z początku sądziłam, że to jest niemożliwe, ale niebawem znalazłam sposób. Stłukło mi się właśnie kieszonkowe lusterko, więc wpadłam na szczęśliwy pomysł i ukryłam kawałek lustra w mojej chustce do nosa. Przy następnej okazji, akurat w chwili gdy się zaśmiewałam, przyłożyłam chustkę do oczu i manipulując ostrożnie, zdołałam zobaczyć całą przestrzeń za moimi plecami. Przyznam się, że się rozczarowałam. Tam nie było nic. A przynajmniej takie odniosłam pierwsze wrażenie. Przy następnym jednak wejrzeniu zobaczyłam, że na drodze do Southampton stał jakiś człowiek, niski, brodaty mężczyzna w szarym ubraniu, który jak mi się wydało, spoglądał w moim kierunku. Droga ta jest ważną trasą i zazwyczaj kręci się tam sporo ludzi. Ten człowiek jednakże opierał się o ogrodzenie otaczające nasze pole i patrzył uważnie na dom. Opuściłam chustkę i spojrzałam na panią Rucastle, której badawcze oczy były skierowane na mnie. Nic nie powiedziała, ale byłam przekonana, że się domyśliła, iż miałam w ręku lusterko i widziałam, co się za mną dziali. Wstała natychmiast.
— Jephro — powiedziała — tam jakiś impertynent stoi na drodze i przygląda się pannie Hunter.
— To nie pani znajomy, panno Hunter? — spytał pan Rucastle.
— Nie. Ja nie znam nikogo w tych stronach.
— Mój Boże! Co za bezczelność! Niech pani się odwróci z łaski swojej i skinie mu ręką, aby sobie poszedł.
— Z pewnością lepiej nie zwracać nań uwagi.
— Nie, nie, bo stale będzie się tu włóczył. Proszę się łaskawie odwrócić i machnąć ręką, żeby sobie poszedł.
Zrobiłam, jak mi kazano, a pani Rucastle w tej samej chwili opuściła zasłonę. Stało się to przed tygodniem, a od tego czasu ani razu nie siedziałam przy oknie, nie wkładałam błękitnej sukni i nie widziałam owego mężczyzny na drodze.
— Proszę, niech pani mówi dalej — powiedział Holmes — pani opowieść zapowiada się bardzo interesująco.
— Obawiam się, aby się panu nie wydała nieco pozbawiona związku, i faktycznie owe drobne zdarzenia, o których będę mówiła, mogą nie mieć ze sobą nic wspólnego. Zaraz pierwszego dnia mego pobytu w Copper Beeches pan Rucastle zabrał mnie do małej przybudówki znajdującej się w pobliżu kuchennych drzwi. Kiedy zbliżaliśmy się do niej usłyszałam brzęk łańcucha i szmer wskazujący na to, że się tam porusza jakieś wielkie zwierzę.
— Proszę popatrzeć! — powiedział pan Rucastle, pokazując mi szparę pomiędzy dwiema deskami. — Czyż nie jest piękny?
Zajrzałam tam i zobaczyłam dwoje płonących oczu i niewyraźny kształt, skulony w ciemności.
— Niech się pani nie obawia — powiedział mój pracodawca ze śmiechem widząc, że się wzdrygnęłam. — To tylko Carlo, mój brytan. Uważam go za swoją własność, ale właściwie jedyną osobą, która może sobie z nim poradzić, jest mój stary służący Toller. Zwierzę jest karmione tylko raz dziennie, a i to dość skąpo, toteż jest zawsze ostre jak brzytwa. A Toller go spuszcza na noc i Boże zmiłuj się nad tym rzezimieszkiem, w którym zatopi swe kły. Na litość Boską, proszę nigdy, pod żadnym pozorem nie wychodzić w nocy poza próg domu, bo to może kosztować życie.
Owa przestroga nie była gołosłowna. Tak się bowiem złożyło, że dwa dni później, około godziny 2 nad ranem, wyjrzałam przez okno mojej sypialni. Była piękna, księżycowa noc, murawa gazonu przed domem lśniła srebrzyście, a jasno było jak w dzień. Stałam upojona spokojnym pięknem krajobrazu, gdy nagle zauważyłam, że coś się porusza w cieniu czerwonych buków. Kiedy to coś wyszło na światło księżycowe, zobaczyłam, że był to olbrzymi pies, wielki jak cielak, ciemnej maści, o czarnym pysku z obwisłymi żuchwami i potężnych, wyraźnie zarysowanych kościach. Pies przeszedł powoli przez gazon i znikł w cieniu po jego drugiej stronie. Ten straszny, milczący strażnik zmroził mi serce, które nie zlękłoby się, jak sądzę, żadnego włamywacza.
A teraz opowiem panu bardzo dziwne zdarzenie. Wie pan o tym, że . obcięłam sobie włosy w Londynie, a ścięte sploty włożyłam na dno mego kufra. Pewnego wieczoru, gdy dziecko już było w łóżku, zajęłam się dla rozrywki urządzaniem swego pokoju i porządkowaniem moich osobistych drobiazgów. W pokoju znajdowała się stara komoda; dwie jej górne szuflady były otwarte i puste, dolna zaś zamknięta. Do górnych szuflad włożyłam bieliznę, a ponieważ miałam jeszcze sporo rzeczy do wypakowania, byłam oczywiście niezadowolona, że nie mogę zrobić użytku z tej trzeciej szuflady. Przyszło mi na myśl, że być może, została zamknięta przez przeoczenie, wobec czego wyjęłam z wiązki moich własnych kluczy jeden i spróbowałam tę szufladę otworzyć. Pierwszy lepszy klucz pasował doskonale, więc ją otworzyłam. Znajdował się tam tylko jeden przedmiot, ale jestem przekonana, że pan nigdy nie zgadnie jaki. To były moje włosy.
Wzięłam je do ręki i obejrzałam. Miały ten sam rzadko spotykany odcień i były równie gęste. Jednakże w tej samej chwili zdałam sobie, sprawę z niemożliwości tego faktu. W jaki sposób mogły moje włosy znajdować się w tej zamkniętej szufladzie? Drżącymi rękoma otworzyłam swój kufer, przewróciłam całą jego zawartość i wyciągnęłam z dna moje włosy. Położyłam oba warkocze obok siebie i zapewniam pana, że były identyczne. Czyż to nie nadzwyczajne? Znalazłam się wobec jakiejś tajemnicy, nie mając najmniejszego pojęcia, co to wszystko znaczy. Włożyłam cudze włosy z powrotem do szuflady i nic o tym nie powiedziałam państwu Rucastle, gdyż miałam wrażenie, że źle postąpiłam otwierając zamkniętą przez nich szufladę.
Jestem spostrzegawcza z natury, co pan miał możność zauważyć, panie Holmes, toteż wkrótce miałam już w głowie plan całego domu. Otóż znajdowało się tam jedno boczne skrzydło, które sprawiało wrażenie niezamieszkałego. Drzwi znajdujące się naprzeciwko wejścia do mieszkania Tollerów i prowadzące do kilku pokojów, mieszczących się w tym skrzydle, były stale zamknięte. Jednakże pewnego dnia, gdy szłam po schodach, spotkałam pana Rucastle wychodzącego tymi drzwiami z kluczem w ręku. Twarz miał zmienioną i niepodobny był zupełnie do okrągłego, jowialnego człowieka, którego znałam. Jego policzki były mocno zaczerwienione, brwi ściągnięte gniewnie, a żyły na skroniach nabrzmiały z irytacji. Zamknął drzwi i przeszedł obok mnie bez jednego słowa czy spojrzenia.
To podnieciło moją ciekawość, udając się tedy na spacer z moim pupilem, przechadzałam się wokół domu z tej strony, skąd mogłam] widzieć okna znajdujące się w owym skrzydle. Okien było cztery, w jednym rzędzie, trzy po prostu brudne, czwarte natomiast miało zamknięte okiennice. Najwidoczniej były puste i opuszczone. W tym czasie, gdy spacerowałam tam i z powrotem, spoglądając na nie raz po raz, zbliżył się do mnie pan Rucastle, wesoły i jowialny jak zawsze.
— Ach, proszę nie myśleć — powiedział — że chciałem być niegrzecznym, przechodząc obok pani bez słowa, moja miła panienko. Byłem zaabsorbowany interesami.
Zapewniłam go, że się nie czuję obrażona.
— Ale, ale — powiedziałam — widzę, że pan ma tam szereg pustych pokoi, a okno jednego z nich jest zamknięte okiennicami.
Był zdziwiony i jak mi się wydało, nieco zaskoczony moją uwagą.
— Jestem zamiłowanym fotografem — powiedział. — Zrobiłem sobie ciemnię z tego pokoju. Ale, mój Boże, z jakże bardzo spostrzegawczą młodą osóbką mamy do czynienia. Nie do wiary! Wprost nie do wiary! — Mówił tonem żartobliwym, lecz w jego oczach, patrzących na mnie, nie było rozbawienia. Widziałam w nich podejrzliwość i niechęć, ale nie rozbawienie.
— Tak, panie Holmes, od chwili kiedy zrozumiałam, że ukrywano przede mną coś, co miało związek z tymi pokojami, paliłam się wprost, aby się dostać na tamtą stronę. Nie była to zwykła ciekawość, choć i tego mi nie brakło. Raczej jednak poczucie obowiązku, przekonanie, że coś dobrego wyniknie z mego wtargnięcia w to miejsce. Wiele się mówi o instynkcie kobiecym; być może, to instynkt wyrobił we mnie to przekonanie. W każdym bądź razie tak właśnie rzecz się miała i z niecierpliwością wypatrywałam sposobności, aby się przedostać przez zakazane drzwi.
Dopiero wczoraj nawinęła się okazja. Powinnam jeszcze zaznaczyć, że poza panem Rucastle, Toller i jego żona mają również coś do roboty w tych pustych pokojach, a pewnego razu widziałam, jak Toller, wchodząc przez te drzwi, niósł wielki, czarny, płócienny wór. Ostatnio Toller dużo pił, a wczoraj wieczorem był zupełnie pijany. Idąc na górę po schodach zauważyłam, że w owych drzwiach tkwił klucz. Nie miałam najmniejszej wątpliwości, że to on go zostawił. Państwo Rucastle byli na dole, a dziecko z nimi, toteż nadarzała mi się świetna okazja. Obróciłam ostrożnie klucz w zamku, otworzyłam drzwi i wsunęłam się do środka.
Przede mną ukazał się mały korytarzyk bez tapet i chodnika, który na końcu zakręcał w prawą stronę. Za zakrętem znajdowało się w jednym rzędzie, obok siebie troje drzwi: Pierwsze i trzecie były otwarte i powadziły do pustych pokoi, zakurzonych i smutnych. W jednym były dwa okna, w drugim jedno, o szybach tak brudnych i pokrytych kurzem, że światło wieczorne przeświecało przez nie mgliście. Środkowe drzwi były zamknięte, a z zewnętrznej strony znajdowała się na nich poprzeczna gruba sztaba z jakiegoś żelaznego łóżka. Na jednym końcu sztaby na żelaznym kółku wbitym w ścianę wisiała kłódka; drugi zaś koniec był przewiązany mocnym sznurem. Same drzwi były poza tym również zamknięte, a klucza w zamku nie było. Te zabarykadowane drzwi odpowiadały w zupełności oknu o zamkniętych okiennicach, a mimo to widziałam, że spod drzwi sączyło się światło, a pokój nie był zaciemniony. Widocznie w suficie był otwór wpuszczający światło górą. Gdy tak stałam w korytarzu, przyglądając się tym złowieszczym drzwiom i zastanawiając się, jaka się za nimi kryje tajemnica, usłyszałam nagle odgłos kroków w tym pokoju i zobaczyłam jakiś cień, przesuwający się tam i z powrotem na tle oświetlonej niewyraźnym światłem szpary pod drzwiami. Na ten widok ogarnął mnie szalony, nieuzasadniony strach, panie Holmes! Moje napięte nerwy nie wytrzymały, odwróciłam się nagle i rzuciłam się do ucieczki, a uciekałam tak, jak gdyby jakaś widmowa dłoń usiłowała mnie złapać i wpadłam prosto w ramiona pana Rucastle, który czekał na zewnątrz.
— Ach, tak — powiedział z uśmiechem — więc to pani była. Tak też sobie pomyślałem, gdy zobaczyłem otwarte drzwi.
— Och, jak ja się boję! — wymamrotałam, dysząc ciężko.
— Moja miła panienko! Kochana, miła panieneczko!
Nie ma pan pojęcia, jak pieszczotliwe i łagodne było jego obejście.
— .Cóż panią tak przeraziło, miła panieneczko!?
Jego głos był nieco zbyt przymilny. Przebrał miarę. Toteż miałam się na baczności.
— Byłam taka niemądra, że poszłam sama do pustego skrzydła — odrzekłam. — Ale tam było tak pusto i samotnie w tym półmroku, że ogarnął mnie strach i wybiegłam stamtąd. Och, cóż za potworna cisza tam panowała!
— Czy tylko to? — rzekł, przyglądając mi się bacznie.
— Tak. A co pan ma na myśli? — spytałam.
— Jak pani sądzi, czemu ja zamykam te drzwi?
— Nie mam pojęcia.
— Po to, aby tam nie wchodzili ludzie niepowołani. Rozumie pani? — Jeszcze się wciąż uśmiechał w bardzo uprzejmy sposób.
— Gdybym wiedziała…
— No to teraz pani wie! A jeżeli pani jeszcze kiedykolwiek przekroczy ten próg — jego uśmiech stwardniał raptownie i zamienił się w grymas wściekłości. Wlepił we mnie ostry wzrok, a jego twarz przybrała szatański wyraz — rzucę panią na pożarcie brytanowi!
Byłam tak przerażona, że nie wiedziałam sama, co robię. Prawdopodobnie wyminęłam go i wbiegłam do swego pokoju. Nic więcej nie pamiętam. Oprzytomniałam, leżąc cała drżąca na łóżku. Wówczas pomyślałam o panu, panie Holmes. Nie mogłam tam dłużej mieszkać, nie zasięgnąwszy przedtem czyjejś rady. Bałam się tego domu, tego człowieka, jego żony, służby, nawet dziecka. Wszyscy mi się wydawali przerażający. Gdyby mi się udało pana tu sprowadzić, wszystko byłoby dobrze. Mogłam, rzecz jasna, uciec z tego domu, ale ciekawość moja była nieomal równie silna co przerażenie. Wkrótce powzięłam decyzję. Wyślę telegram do pana. Włożyłam płaszcz i kapelusz i poszłam do urzędu pocztowego, oddalonego o pół mili od dworu, a gdy wracałam, byłam już znacznie spokojniejsza. Gdy zbliżałam się do bramy, ogarnął mnie lęk i niepewność, czy pies nie został spuszczony, ale przypomniałam sobie, że Toller tego wieczoru był pijany do nieprzytomności, a wiedziałam przecież, że tylko on jeden z całego domu umiał sobie poradzić z tą dziką bestią, poza nim zaś nikt inny nie mógł go wypuścić. Dostałam się bezpiecznie do domu i pół nocy nie spałam, ciesząc się na myśl, że pana zobaczę. Bez trudu uzyskałam dziś rano zezwolenie na wyjście do Winchester, ale muszę wrócić przed trzecią, ponieważ państwo Rucastle wyjeżdżają z wizytą i będą nieobecni przez cały wieczór, wobec czego powinnam zająć się dzieckiem. Opowiedziałam panu wszystkie moje przygody, panie Holmes, i bardzo się będę cieszyła, jeżeli pan mi powie, co to wszystko znaczy, a przede wszystkim, co mam teraz począć.
Holmes i ja słuchaliśmy jak zaczarowani tej niezwykłej historii. Mój przyjaciel wstał i zaczął chodzić tam i z powrotem po pokoju, z rękoma w kieszeniach i wyrazem głębokiej powagi na twarzy. — Czy Toller jest wciąż jeszcze pijany? — zapytał.
— Tak. Słyszałam, jak jego żona mówiła do pana Rucastle, że nic nie może na to poradzić.
— To dobrze, Czy państwo Rucastle wyjeżdżają dziś wieczorem?
— Tak.
— Czy jest tam jakaś piwnica z dobrym, mocnym zamkiem?
— Tak. Piwnica na wino.
— Uważam, że postępowała pani przez cały ten czas jak dzielna i rozsądna dziewczyna, panno Hunter. Czy mogłaby pani dokonać jeszcze jednego wyczynu? Nie prosiłbym o to, gdybym nie uważał pani za zupełnie wyjątkową kobietę.
— Spróbuję, O co chodzi?
— Mój przyjaciel i ja zjawimy się w Copper Beeches o 7 godzinie.
Państwa Rucastle w tym czasie już nie będzie, a Toller, miejmy nadzieję, będzie nieprzytomny. Pozostanie więc tylko pani Toller, która może wszcząć alarm. Gdyby ją pani mogła wysłać z jakimś poleceniem do piwnicy, a następnie zamknąć na klucz, ułatwiłaby nam pani ogromnie całe zadanie.
— Zrobię to.
— Doskonale. Wobec tego rozpatrzmy dokładnie tę sprawę. Oczywiście, jest tylko jedno możliwe wyjaśnienie. Została tu pani sprowadzona po to, aby uosabiać kogo innego, podczas gdy właściwą osobę uwięziono w tamtym pokoju. To jest oczywiste. Co do osoby uwięzionej nie mam wątpliwości, że to jest córka, panna Alicja Rucastle, o ile pamiętam, która —rzekomo wyjechała do Ameryki. Wybrano panią niewątpliwie ze względu na podobieństwo wzrostu, figury i koloru włosów. Prawdopodobnie w czasie jakiejś choroby, którą tamta osoba przechodziła, obcięto jej włosy, wobec tego i pani, rzecz jasna, musiała poświęcić swoje. Dziwnym trafem pani znalazła te jej warkocze. Mężczyzna wypatrujący na drodze, jest niewątpliwie jej przyjacielem, być może narzeczonym. Ponieważ pani w sukni tamtej dziewczyny była bardzo do niej podobna, chodziło im o to, aby widząc panią za każdym razem roześmianą, a tym bardziej gdy pani skinęła ręką, przekonał się naocznie, że panna Rucastle jest w świetnym humorze i nie życzy sobie bynajmniej jego względów. Psa spuszcza się na noc, aby zapobiec jego usiłowaniom skontaktowania się z nią. To wszystko jest jasne. Najpoważniejszym momentem w tej całej sprawie są skłonności dziecka.
— Co to może mieć wspólnego, do licha?— wykrzyknąłem.
— Mój drogi Watsonie, ty jako lekarz ustawicznie zaznajamiasz się ze skłonnościami dziecka na podstawie obserwacji rodziców. Czyż nie rozumiesz, że odgrywa to równie doniosłą rolę w przypadkach odwrotnych? Często mi się zdarzało, że obserwując dzieci, wyrabiałem sobie właściwe pojęcie o charakterze ich rodziców. To dziecko jest skłonne do nienormalnego okrucieństwa dla samej przyjemności, a czy skłonność tę odziedziczyło po swym jowialnym ojcu, co podejrzewam, czy po matce, nie wróży to nic dobrego tej biednej dziewczynie, która jest w ich mocy.
— Pan z całą pewnością ma rację, panie Holmes — zawołała nasza klientka. — Przypomina mi się teraz tysiąc rzeczy, które utwierdzają mnie w przekonaniu, te pan trafił w sedno. Och, nie zwlekajmy ani chwili z pomocą temu biednemu stworzeniu!
— Musimy być oględni, gdyż mamy do czynienia z bardzo podstępnym jegomościem. Do godziny 7 nic nie możemy zrobić. Ale o 7 będziemy już przy pani i długo nie potrwa, a rozwiążemy tę tajemnicę.
Byliśmy bardzo słowni, gdyż o 7 przybyliśmy do Copper Beeches, zostawiając nasze bagaże w przydrożnej gospodzie. Kępa drzew o liściach ciemnych i lśniących jak polerowany metal w blasku zachodzącego słońca wskazałaby nam drogę do dworu, nawet gdyby nie było uśmiechniętej panny Hunter, która stała na progu domu.
— Czy pani uporała się ze wszystkim? — zapytał Holmes. Z tyłu, pod schodami, rozlegało się głuche, lecz donośne dudnienie.
— To pani Toller w piwnicy — powiedziała panna Hunter. — Jej mąż leży w kuchni na kocu i chrapie. Oto jego klucze, które są odpowiednikami kluczy pana Rucastle.
— Dobrze się pani spisała!—zawołał Holmes z entuzjazmem. — Teraz proszę nam wskazać drogę, a niebawem położymy kres tym wszystkim ciemnym sprawkom.
Weszliśmy na schody, otworzyliśmy drzwi, minęliśmy korytarz i znaleźliśmy się tuż przed zabarykadowanymi drzwiami, które nam panna Hunter opisywała. Holmes przeciął sznur i odsunął poprzeczną sztabę. Następnie próbował dopasować różne klucze do zamku, ale bez powodzenia. Żaden dźwięk nie wydobywał się z wewnątrz i wobec tej ciszy twarz Holmesa spochmurniała.
— Mam nadzieję, że nie przybyliśmy za późno — powiedział. — Wydaje mi się, panno Hunter, że lepiej, abyśmy tam weszli bez pani. Watsonie, pomóż nam swoim ramieniem, a zobaczymy, czy można się tędy przedostać do pokoju.
Drzwi były stare, słabe w zawiasach i ustąpiły od razu pod naciskiem naszych złączonych sił. Wpadliśmy obaj do pokoju. Był pusty. Mebli nie było tam żadnych poza małym łóżkiem, małym stolikiem i koszem z bielizną. Dziura w suficie stała otworem, a więzień zniknął.
— Tu popełniono jakieś łajdactwo — powiedział Holmes — ten gagatek domyślił się zamiarów panny Hunter i uprowadził swą ofiarę.
— Ale w jaki sposób?
— Przez otwór w suficie. Zaraz zobaczymy, jak on to zrobił.
Holmes wciągnął się na dach.
— Ach, tak — zawołał — tu jest koniec długiej, lekkiej drabiny, opartej o okap. Więc on to tak zrobił.
— Ależ to jest niemożliwe — powiedziała panna Hunter — drabiny tam nie było, gdy państwo Rucastle wyjeżdżali.
— Wobec tego on wrócił i wtedy to zrobił. Mówię pani, że to sprytny i niebezpieczny człowiek. Nie byłbym zbytnio zdziwiony, gdyby się okazało, że to jego kroki słyszę właśnie na schodach. Według mnie, Watsonie, lepiej abyś miał pistolet w pogotowiu.
Zaledwie wymówił te słowa, gdy w drzwiach ukazał się tęgi, krzepki mężczyzna z ciężką laską w ręku. Panna Hunter krzyknęła na jego widok i przycisnęła się do ściany, ale Sherlock Holmes skoczył mu naprzeciw.
— Ty łajdaku — zawołał — gdzie twoja córka?
Grubas potoczył wokoło oczyma i podniósł je ku otwartej dziurze w dachu.
— To ja powinienem o to zapytać — wrzasnął. — Złodzieje! Szpicle i złodzieje! Złapałem was, co? Mam was w swoim ręku! Ja się wam przysłużę!
Odwrócił się i zagrzmocił z całych sił po schodach na dół.
— On poszedł po psa! — krzyknęła panna Hunter.
— Mam rewolwer — powiedziałem.
— Zamknijmy lepiej wejściowe drzwi — zawołał Holmes i zbiegliśmy wszyscy razem w dół po schodach. Ale zaledwie dotarliśmy do hallu, usłyszeliśmy ujadanie psa, a następnie okropny krzyk bólu i straszliwy, żałosny jęk, którego nie można było słuchać bez przerażenia. Stary człowiek o czerwonej twarzy i drżących kończynach wyszedł chwiejnie z bocznych drzwi.
— Mój Boże! — wołał. — Ktoś wypuścił psa! A on nie był karmiony przez dwa dni. Szybko, szybko, bo będzie za późno!
Holmes i ja wybiegliśmy, skręcając za róg domu, a Toller śpieszył za nami. Ujrzeliśmy olbrzymią, zgłodniałą bestię o czarnym pysku wczepionym w krtań Rucastle’a, który krzyczał i wił się na ziemi. Strzeliłem biegnąc i roztrzaskałem psu łeb, aż upadł, ale jego ostre, białe zęby wciąż jeszcze były zwarte na pofałdowanej szyi Rucastle’a. Rozdzieliliśmy ich z wielkim trudem, po czym zanieśliśmy go jeszcze żywego, ale straszliwie okaleczonego, do domu. Położyliśmy Rucastle’a w salonie na sofie i po odesłaniu trzeźwego już Tollera, aby zawiadomił swoją żonę, czyniłem wszystko, co mogłem, żeby mu ulżyć w bólu. Staliśmy wszyscy wokół niego, gdy drzwi się otworzyły i do pokoju weszła wysoka, chuda kobieta.
— Pani Toller! — zawołała panna Hunter.
— Tak, panienko. Pan Rucastle mnie uwolnił po swym powrocie, zanim poszedł do was na górę. Ach, panienko, szkoda, że mnie panienka nie zawiadomiła o swoich zamiarach, bo byłabym powiedziała, że wasze wysiłki były niepotrzebne.
— Ha! — powiedział Holmes, patrząc na nią przenikliwie. — Widać, że pani Toller więcej wie o tej sprawie niż ktokolwiek inny.
— Istotnie, proszę pana, i jestem gotowa opowiedzieć to, co wiem.
— Wobec tego proszę usiąść i opowiadać, albowiem jest tu kilka momentów, które muszę przyznać, są wciąż dla mnie niejasne.
— Ja je panu zaraz wyjaśnię — rzekła pani Toller — i zrobiłabym to już wcześniej, gdybym się mogła wydostać z piwnicy. O ile wyniknie z tego sprawa sądowa, proszę pamiętać, że byłam jedyną osobą, która trzymała stronę pańskiej znajomej, a byłam również przyjaciółką panny Alicji. Panna Alicja nie była szczęśliwa w tym domu, odkąd się jej ojciec powtórnie ożenił. Była zawsze taka mała, cicha i nie miała tu nigdy nic do powiedzenia. Ale dopiero wówczas zaczęło się jej źle powodzić, gdy w znajomym domu poznała pana Fowlera. O ile wiem, panna Alicja miała własny majątek, zapisany jej w testamencie, ale była zawsze spokojna i cierpliwa, w te sprawy się nie wtrącała i wszystko zostawiała w rękach pana Rucastle. On wiedział, że mu z jej strony nic nie groziło, ale gdy się nawinęła okazja do zamążpójścia, a mąż zażądałby z całą pewnością wszystkiego, co by mu się prawnie należało, ojciec postanowił — położyć temu kres. Zażądał od córki, żeby podpisała papier, upoważniający go do dysponowania jej pieniędzmi niezależnie od zamążpójścia. Gdy ona na to nie przystała, tak ją męczył, aż dostała zapalenia mózgu i przez sześć tygodni walczyła ze śmiercią. Wreszcie wyzdrowiała, ale wychudła jak cień, a jej piękne włosy zostały obcięte. Nie zmieniło to jednak uczuć jej kawalera i trwał przy niej wiernie, jak to czasem mężczyzna potrafi.
— Ach — powiedział Holmes. — To, co pani nam była dobra opowiedzieć, zupełnie sprawę wyjaśnia, a resztę potrafię już uzupełnić sam. Pan Rucastle wówczas prawdopodobnie wziął się na sposób i zastosował rodzaj aresztu?
Tak, proszę pana.
— A pannę Hunter sprowadził z Londynu w tym celu, aby się pozbyć przykrej natarczywości pana Fowlera?
— Tak było, proszę pana.
— Ale pan Fowler, jako dobry marynarz, był człowiekiem wytrwałym, obstawił dom i spotkawszy się z panią, przekonał ją za pomocą pewnych argumentów, metalowych czy innych, że w pani interesie leży współdziałanie z nim.
— Pan Fowler to bardzo grzecznymi hojny pan — powiedziała pani Toller pogodnie.
— No i w ten sposób, dzięki jego staraniom, pani małżonek mógł pić, ile chciał, a drabina została przystawiona akurat w tej samej chwili, gdy pan wasz odjechał?
— Ma pan rację, proszę pana, tak się to stało.
— Moim zdaniem, powinniśmy panią przeprosić, pani Toller — powiedział Holmes — bowiem pani nam wyjaśniła to, co było dla nas zagadką. Ale oto zbliżają się miejscowy chirurg i pani Rucastle, toteż uważam, Watsonie, że powinniśmy towarzyszyć pannie Hunter w powrotnej drodze do Winchester, wydaje mi się bowiem, że nasze locus standi jest obecnie raczej wątpliwe.
W ten oto sposób została rozwiązana tajemnica ponurego domostwa z kępą czerwonych buków przed frontowym wejściem. Pan Rucastle wyzdrowiał, ale odtąd był już zawsze człowiekiem załamanym, żyjącym jedynie dzięki troskliwej opiece oddanej mu żony. Mieszkają stale w swym dworze wraz z dawną służbą, która prawdopodobnie sporo wie o przeszłości pana Rucastle, w związku z czym trudno mu się z nią rozstać. Pan Fowler i panna Rucastle, po uzyskaniu specjalnego zezwolenia, pobrali się w Southmapton nazajutrz po dokonaniu ucieczki. Pan Fowler jest obecnie urzędnikiem państwowym, piastującym urząd na Wyspie Mauritiusa. Co do panny Violetty Hunter, jak tylko przestała być ośrodkiem jednego z problemów, mój przyjaciel Holmes, ku mojemu rozczarowaniu, stracił wszelkie zainteresowanie dla jej osoby. Obecnie jest kierowniczką prywatnej szkoły w Walsall i podobno osiągnęła w pracy duże powodzenie.
Przetłumaczyła Irena Szeligowa
DODATEK
CONAN DOYLE O SWOIM BOHATERZE (ZE WSPOMNIEŃ I PRZYGÓD)
Od roku 1884 pracowałem od czasu do czasu nad dłuższą historią, pełną sensacyjnych przygód, pt. Firma Girdlestone, która była moją pierwszą próbą dłuższej opowieści. Pomijając kilka krótkich ustępów, jest to rzecz bez wartości i jak każda pierwsza książka — wyjąwszy utwory wielkich i oryginalnych geniuszów — jest zbyt oczywistym naśladownictwem innych. Miałem już wtedy świadomość tego, ta samowiedza zaś rosła z postępem czasu. Kiedy wydawcy odrzucili ją, pogodziłem się z ich wyrokiem i schowałem dość pomięty rękopis do niższej szuflady.
Równocześnie czułem, że stać mnie na pracę bardziej świeżą, mocniejszą i artystycznie lepszą. Pociągał mnie wtedy Gaboriau przez swą umiejętność rozwiązywania intrygi, Dupin zaś, detektyw z powieści Poego, był moim umiłowanym bohaterem od wczesnej młodości. Czy zdołam jednak stworzyć w tej dziedzinie coś własnego? To pytanie nie dawało mi spokoju. Na myśl przychodziła mi postać mego starego profesora Joe Bella, z jego orlą twarzą, dziwacznymi nałogami, z jego bajecznym zmysłem wydobywania szczegółów. Gdyby on był detektywem, na pewno podniósłby z czasem ten wysoce zajmujący sposób do wyżyn ścisłego, prawie naukowego systemu. Trzeba spróbować, czy się nie uda osiągnąć tego wyniku. Jeśli była taka możliwość w życiu rzeczywistym, czemuż by nie można stworzyć jej wiarygodnego obrazu fikcyjnego? Nie dość jest powiedzieć, że ktoś jest zdolny; czytelnik żąda dowodów i przejawów tej zdolności, takich przejawów na przykład, jakie profesor Bell składał codziennie w sali wykładowej. Ta myśl mnie bawiła. Ale jak nazwać takiego jegomościa? Do dziś dnia zachowałem kartkę z notatnika, zapełnioną różnymi nazwiskami proponowanymi. Pospolita metoda, która nazwiskiem zaznacza charakter i daje w rezultacie różnych Bystroniów lub Szperalskich, nie pociągała mnie zupełnie. Początkowo chciałem go nazwać Sherringford Holmes, ostatecznie miał się nazywać Sherlock Holmes. Oczywiście nie może on opowiadać sam o swych przygodach; musi mieć towarzysza, człowieka wykształconego, który by mógł brać udział w przygodach i umiał je opowiedzieć. Zwykłe, pospolite nazwisko dla takiego zausznika; niech się nazywa Watson. Tak oto powstały moje figury książki, której dałem tytuł: Studium w szkarłacie.
Miałem wrażenie, że utwór jest napisany tak, iż nie pozostawia nic do życzenia, stąd przywiązywałem doń wielkie nadzieje. Kiedy rękopis Girdlestone wracał za każdym razem do punktu wyjścia, jak gołąb pocztowy, robiło mi się przykro, lecz nie byłem zdziwiony; kiedy jednak ta mała książeczka o Holmesie zaczęła podobnie krążyć między mną a wydawcami, czułem się skrzywdzony, gdyż wiedziałem, że rzecz zasługuje na coś więcej niż na odprawę. James Payn uznał jej zalety, lecz ze słusznością oświadczył, że jako nowela rzecz jest za długa, a jako powieść za krótka. Wydawca Arrowsmith, który otrzymał ją w maju roku 1886, odesłał ją nie czytając w lipcu. Podobnie postąpiło kilku innych. W końcu postanowiłem posłać do firmy „Ward, Lock and Co.”, wiedząc, że specjalnością jej jest tania i sensacyjna powieść. Istotnie dnia 30 października 1886 otrzymałem list treści następującej:
„Szanowny Panie!
Przeczytaliśmy utwór pański i przyjmujemy go z przyjemnością. Nie możemy jednak wydać go w tym roku z powodu nadmiaru materiału. Jeśli Pan się zgodzi na wstrzymanie wydania do następnego roku, jesteśmy gotowi nabyć prawa autorskie za sumę 25 funtów.
Z poważaniem
Ward, Lock and Co.”
Propozycja ta nie była zbyt kusząca, tak że nawet ja, nie opływający w dostatki, wahałem się z jej przyjęciem. Chodziło nie tylko o bardzo małą sumę, lecz także o zwłokę. Lecz ciągłe odmowy i zawody znudziły mnie. Sądziłem przy tym, że lepiej jest dać się poznać późno niż wcale. Dlatego się zgodziłem i książka ukazała się w roku 1887. Nie otrzymałem za nią nigdy ani grosza więcej.
*
Z wiosną (1891) ukończyłem moje studia wiedeńskie i przez Paryż wróciliśmy do Londynu. W Paryżu zatrzymaliśmy się kilka dni, gdyż chciałem się zaznajomić z Laudoltem, najsłynniejszym okulistą paryskim tego czasu. Znalazłszy się w Londynie, czuliśmy oboje z żoną, że nadeszła chwila stanowczej walki z losem, która miała zadecydować o całym naszym życiu. Patrząc wstecz na te chwile, zda się, że wynik nie ulegał wątpliwości, lecz wtedy nie miałem tej pewności, gdyż jakkolwiek reputacja moja wzrastała, zarobki były ciągle małe. Ufność moja polegała głównie na moim przekonaniu o trwałej wartości mej powieści Biała kompania, która się ukazywała wtedy regularnie w miesięczniku „Cornhill”. Osobiście też nie byłem zaniepokojony, przeżywszy przed ożenkiem znacznie cięższe czasy, lecz troska o żonę i dziecko zmieniały sytuację.
Zamieszkaliśmy przy Montagne Place, skąd było niedaleko do dzielnicy lekarzy specjalistów. Wiedząc, że wielu słynnych okulistów nie może podołać nawałowi pracy, postanowiłem na razie wynająć i urządzić dwa pokoje, gdzie bym przyjmował pacjentów przysyłanych przez innych okulistów. Odpowiedni lokal znalazłem tuż przy Harley Street za sto dwadzieścia funtów rocznie. Jeden pokój urządziłem jako pokój przyjęć, a drugi jako poczekalnię. Niestety wkrótce przekonałem się, że prawdziwą poczekalnią był mój pokój przyjęć. Lecz w rezultacie nie żałuję tego. Codziennie rano około dziesiątej maszerowałem do swojej siedziby zawodowej, gdzie czekałem cierpliwie na pacjentów do jakiejś trzeciej lub czwartej. Dzięki zupełnej ciszy, której nie przerwał ani razu dzwonek pacjenta, mogłem ten cały czas poświęcać mej pracy literackiej; toteż jedynym rezultatem, z jakim wracałem do domu, był plik zapisanych kartek. Istotnie trudno było o bardziej idealne warunki do pracy i tak długo, jak długo pacjenci się nie pokazywali, miałem sposobność wydoskonalenia mego stylu.
W tym czasie zaczynał wychodzić szereg miesięczników, między którymi na pierwszy plan wybijał się „The Strand”, redagowany bardzo zręcznie przez Greenhongha Smitha. Zastanawiając się nad zawartością tych czasopism, zwłaszcza nad ich długimi powieściami, ciągnącymi się czasem lata całe, doszedłem do przekonania, że umieszczanie cyklu krótkich opowiadań, stanowiących całość dla siebie, lecz połączonych postacią głównego bohatera, mogłoby danemu miesięcznikowi przysporzyć dużą liczbę stałych czytelników. Zdaje mi się, że ja pierwszy wpadłem na ten kompromis między powieścią i nowelą, a „The Strand Magazine” był pierwszym miesięcznikiem popularnym, który tę ideę wprowadził w życie.
Rozglądając się za taką „centralną” postacią czułem, że Sherlock Holmes, który był już bohaterem dwóch małych książek*, nadawał się doskonale do cyklu krótkich opowiadań. Ten cykl rozpocząłem pisać podczas długich godzin w mej poczekalni pod numerem 2 przy Devonshire Place. Greenhongh Smith zapalił się do mej idei od początku, opowiadania podobały mu się bardzo i zachęcał mnie do napisania ich jak najwięcej. Handlową stronę mej literackiej produkcji oddałem w ręce A. P. Watta, tego króla ajentów literackich, który nie tylko zwolnił mnie od wszystkich kłopotów z wydawcami i redaktorami, lecz pilnował mych spraw
* Studium w szkarłacie (1887) i Znak czterech (1890).
tak skutecznie, że wszelka troska o byt materialny wkrótce znikła, a fakt, że ani jeden pacjent nie przekroczył progu mej poczekalni, okazał się po prostu błogosławieństwem.
*
Trudność, a raczej kłopot z cyklem Holmesa polegał na tym, że każdy człon wymagał osobnej intrygi. Oczywiście nie można tych rzeczy robić jak na zamówienie, gdyż zamieniają — się one na sztuczne fabrykaty, nikłe i coraz mniej interesujące. Dlatego postanowiłem — zwolniony od trosk materialnych — nie pisać nic bezwartościowego; każda dalsza część cyklu Holmesa miała mieć zajmującą intrygę i zawierać jakiś problem, który by mnie samego interesował, to bowiem jest pierwszą rękojmią zainteresowania drugich. Mogę wyznać z czystym sumieniem, iż pozostałem wierny temu postanowieniu.
*
Publiczność ciągle domagała się dalszych przygód Sherlocka Holmesa, tak że musiałem ich od czasu do czasu dostarczać. W końcu, po napisaniu dwóch cyklów*, doszedłem do przekonania, że mi grozi niebezpieczeństwo nierozerwalnego związku z dziełem literackim, należącym do niższego gatunku. Dlatego postanowiłem uśmiercić mego bohatera. Przyszło mi to na myśl podczas wycieczki do Szwajcarii, kiedym wraz z żoną oglądał wodospady Reichenbach, budzące swym widokiem grozę; uznałem, że miejsce to jest godne grobowca Holmesa. Tam więc złożyłem jego szczątki, z mocnym postanowieniem, że tam muszą zostać; istotnie zostały tam szereg lat.
Postawa publiczności wprawiła mnie w zdumienie. Istnieje zdanie, że człowiek spotyka się z uznaniem dopiero po śmierci; ilość protestów, które mnie doszły przeciw mojej egzekucji Holmesa, dowiodła mi, ilu przyjaciół potrafił on sobie zjednać. „Ty bestio dzika…” — rozpoczynał się protest listowny jakiejś damy, przemawiającej niewątpliwie w imieniu wielu innych. Słyszałem, że byli ludzie, którzy płakali. Przyznaję, że mogłem zrobić wrażenie brutala, skoro zdobyłem się na tak okrutny czyn, lecz z drugiej strony byłem rad ze sposobności przeniesienia mej wyobraźni w inny świat, gdyż wysokie, kuszące ceny za dalsze epizody Holmesa, czyniły rozstanie się z nim sprawą coraz trudniejszą.
Że Sherlock Holmes był dla wielu ludzi postacią rzeczywistą, tego dowodem listy adresowane do niego, przysyłane na moje ręce z prośbą o doręczenie. Watson otrzymał również szereg listów, w których proszono go o adres i autograf Holmesa. Jakaś ajencja literacka zapytywała Watsona, czy Holmes nie chciałby korzystać z jej usług. Kiedy Holmes czasowo się wycofał ze służby, wiele pań ofiarowało mu się na gospodynie, a jedna wyznała mi, że się zna na hodowli pszczół i umie „oddzielić królową”. Miał też cały szereg propozycji co do rozwiązania pewnych tajemnic familijnych. Jedna z tych propozycji z Polski domagała się także mego przyjazdu, przyrzekając mi honorarium, jakiego bym sam zażądał. Oczywiście nie odpowiadałem na tego rodzaju propozycje.
Pytano mnie również często, czyja sam posiadam zdolności, które opisuję, lub czy też jestem po prostu Watsonem. Rzecz prosta, że zdaję sobie sprawę z różnicy między rozwiązaniem danego zagadnienia w praktyce a rozwiązaniem tegoż zagadnienia w teorii, to znaczy w warunkach przez siebie samego stworzonych. Co do tego nie mam żadnych złudzeń. Z drugiej strony jednak człowiek nie może nic wyssać z palca, nie może stworzyć żywej postaci, o ile nie posiada w sobie odnośnego materiału — twierdzenie niezbyt zaszczytne w ustach człowieka, który stworzył tylu zbrodniarzy. W każdej indywidualności jednak istnieje pewna złożoność, jak gdyby splot wielu osób. Wśród tych osób danej indywidualności może się znaleźć również
* Przygody Sherlocka Holmesa (1892) i Pamiętniki Sherlocka Holmesa (1894).
zdolny detektyw; lecz w życiu rzeczywistym musiałem zawsze postawić się w jego położeniu, gdy usiłowałem rozwiązać metodą Holmesa jakieś zagadnienie, przez władze policyjne zaniechane. Natomiast w życiu codziennym nie posiadam wcale szczególnego zmysłu obserwacyjnego, czyli że muszę się sztucznie wprawiać w odpowiedni stan umysłu dla rozwiązania dowodów i uprzedzenia kolejności wypadków.
POSŁOWIE
Miłośnicy literatury kryminalnej o Arthurze Conan Doyle’u wiedzą wszystko. I to, że urodził się w 1859 r. w Edynburgu w irlandzkiej rodzinie katolickiej, ubogiej choć legitymującej się starymi pergaminami szlacheckimi; że dziadek Michał Conan przekazał mu na chrzcie swoje nazwisko jako jego drugie imię, że Arthur przez wiele lat pobierał nauki u jezuitów — w szkole o bardzo surowej dyscyplinie, że dobierając lektury przekładał westerny Mayne Reida i powieści fantastyczne Verne’a nad obowiązującą go klasykę antyczną, że w latach 1876–1881 studiował medycynę w Edynburgu i uzyskał tam dyplom lekarza okulisty. Silny, zdrowy, zuchwały, rosły młodzieniec wziął udział — jak na prawdziwego Brytyjczyka przystało — w kilkumiesięcznej wyprawie arktycznej na wieloryby, przeżywając wiele przygód i doznając nadzwyczajnych wrażeń. Praktykę lekarską rozpoczął na statku handlowym „Mayumba”, którym opłynął całe wybrzeże zachodniej Afryki. W późniejszych latach na kontynent ten — należący w połowie do Wspólnoty Brytyjskiej — powracał parokrotnie: w 1896 r. jako lekarz w Egipcie, w 1898 jako korespondent wojenny podczas walk przeciw mahdystom — tym samym, którzy porwali Stasia i Nel. Gdy wybuchła w Afryce Południowej wojna z Burami, która swym okrucieństwem wzburzyła opinię całego świata, Doyle zaciągnął się do wojska jako lekarz — ochotnik i pilny obserwator wypadków. Po powrocie do kraju wystąpił, kierując się poczuciem obowiązku obywatelskiego, w obronie honoru Imperium: napisał liczącą ponad 500 stronic książkę Wielka wojna burska (1902), w której usiłował przeciwstawić „oszczerstwom” wrogów obiektywny obraz kampanii. Staraniem Ministerstwa Spraw Zagranicznych książkę wydano w nakładzie 300 tysięcy egzemplarzy oraz przełożono ją na kilka języków europejskich. Zachęcony powodzeniem stanął w szranki wyborcze do parlamentu, jednak „konserwatywni” anglikanie, nie doceniając jego patriotycznych pryncypiów, wytknęli mu jezuicką przeszłość i uniemożliwili zrobienie kariery politycznej.
Życie Conan Doyle’a obfitowało w wiele innych jeszcze niecodziennych zdarzeń, o których dowiedzieć się można z jego Wspomnień i przygód (1924). Przypomnieć tylko można dla porządku, że był żonaty, miał syna i córkę, prowadził nienaganny tryb życia; zmarł w 1930 r.
Zdolności pisarskie Doyle’a ujawniły się już w szkole. Rychło więc zaczął komponować krótkie powiastki „pełne przygód” i wysyłać je do różnych czasopism. W tamtej epoce beletrystyka była chlebem powszednim milionów czytelników. Ogromne zapotrzebowanie na „ciekawe” książki stworzyło armię literatek i literatów, którzy za niewielką opłatą płodzili setki utworów mniej lub bardziej udanych. Conan Doyle okazał się jednym z najbieglejszych w sztuce pisarskiej.
Największe ambicje wiązał z powieścią historyczną, która jego zdaniem łączy „wysoką godność literatury z duchem awanturniczych przygód”. Naśladował Waltera Scotta, a sądził, że go „poprawia” i „uzupełnia”. Nad poszczególnymi epokami prowadził powierzchowne, niestaranne studia, a wiedzę, nie przekraczającą ujęć podręcznikowych, ubarwiał atrakcyjnymi zdarzeniami fikcyjnymi. Odmalował w ten sposób średniowieczną epokę Edwarda III (Biała kompania, Sir Nigel), prześladowania purytanów po upadku rewolucji Cromwella (Micah Clarke), tragiczne losy hugonotów w czasach Ludwika XIV (Uciekinierzy). Najwięcej uwagi poświęcił epoce Napoleona Bonapartego, którą prezentują cztery utwory: Groźny cień, Przygody brygadiera Gerarda, Wuj Bernac i Rodney Stone. Sceny batalistyczne (m.in. bitwa pod Waterloo) przeplatają się z przygodami żołnierzy, zapasami atletów i boksem.
Pewne uznanie uzyskały powieści fantastyczno — naukowe Świat zaginiony i Trujące pasmo, a także parę innych książek przygodowych, tłumaczonych po części na język polski.
Warto jeszcze zauważyć, że Conan Doyle, skłonny zawsze do rozważań na tematy religijne, żywo zajmował się modną wtedy problematyką spirytystyczną, omawianą przez niego z całą powagą w kilku ambitnych pracach popularnonaukowych (m.in. Nowe objawienie).
Całe to pisarstwo nie wystarczyłoby jednak do zachowania w trwałej pamięci nazwiska Doyle’a, gdyby nie wpadł on na „genialny” pomysł stworzenia postaci Sherlocka Holmesa. Wprowadził go do dwóch niedużych powieści: Studium w szkarłacie (1887) i Znak czterech (1890). Później poświęcił mu cykl opowiadań, opublikowanych w dwóch zbiorkach: Przygody Sherlocka Holmesa (1892, 12 utworów; przekład tego zbioru drukowany jest w całości w niniejszym tomie) i Pamiętniki Sherlocka Holmesa (1894, 11 utworów).
Powodzenie „przygód” było oszałamiające. Przyćmiły wszystko, co Doyle napisał dotychczas. Smak sukcesu i duże zyski dawały satysfakcję, ale „ustawiczna pogoń za intrygą” zaczęła nużyć, a aspiracje literackie kierować w stronę innych gatunków i tematów. Postanowił więc Doyle „zabić” Holmesa w końcowym opowiadaniu Pamiętników (Ostatnia zagadka). Presja czytelników okazała się jednak silniejsza: autor musiał „wskrzesić” genialnego detektywa i ciągnąć dalej swój proceder. W rezultacie powstały dwie nowe powieści: Pies Baskerville’ów (1902) i Dolina trwogi (1915), oraz trzy zbiory opowiadań: Powrót Sherlocka Holmesa (1905, 13 utworów), Jego ostatnie pociągniecie smyczkiem (1917, 8 utworów), Biblioteczka Sherlocka Holmesa (1927, 12 utworów). Łącznie napisał o Holmesie 4 powieści i 56 opowiadań. Większość z tych utworów, z wyjątkiem 10 opowiadań, wydano po wojnie w Polsce.
W pierwszych latach XX w., a w Polsce w 1907 r., opowiadania Doyle’a zaczęły pojawiać się w postaci oddzielnie wydawanych zeszytów. Pomysł ten okazał się rewelacją wydawniczą. Obok serii o Holmesie drukowano zeszyty o innych „genialnych” detektywach (Nick Carter, Nat Pinkerton), a także o nieuchwytnych przestępcach (Lord Lister) i bohaterach Dzikiego Zachodu (Buffalo Bill, Jack Teksas). Była to nowa formuła powieści: każdy zeszyt stanowił zamkniętą całość, a kolejne numery serii połączone są osobą głównego bohatera; technika ta znana nam jest dobrze ze współczesnych seriali telewizyjnych. Okazało się przy tym, że w Polsce, podobnie jak gdzie indziej, o Sherlocku Holmesie opublikowano ponad sto opowiadań, zatem o wiele więcej, niż napisał Conan Doyle! Nienasycenie czytelników i „opieszałość” autora sprawiły, że zaczęli go wyręczać różni pismacy, robiący na sławnym detektywie dobre interesy.
Swoista wielkość tego twórcy literatury detektywistycznej polega jeszcze na wprowadzeniu całkowicie nowego i atrakcyjnego dla czytelnika tematu: zagadki i gry intelektualnej. Dotychczas w literaturze dominowały wielkie idee społeczne i moralne, dramaty ludzkie, głębokie uczucia i żywe namiętności, w piśmiennictwie zaś popularnym — przygody rycerzy i cowbojów, pojedynki, ucieczki, pościgi, cierpienia „niewinności uciśnionej”, dozgonna miłość, intrygi uwodzicieli i kobiet fatalnych, zjawianie się upiorów, wampirów, wilkołaków itd. Sherlock Holmes jest rycerzem epoki scjentyzmu i racjonalizmu; ze swoimi przeciwnikami prowadzi pojedynki intelektualne. Nie stosuje siły, jeśli nie musi, nie ucieka się do represji policyjnych. Podejmuje się spraw „oryginalnych” i ciekawych z punktu widzenia ich złożoności, dlatego często unika przestępstw pospolitych jako zbyt prostych i nieraz angażuje się w historie nie podlegające rygorom kodeksu karnego. Rozwiązywanie zagadek i wyjaśnianie tajemnic jest dla niego wartością samą w sobie.
W utworach Conan Doyle’a prowadzona jest ponadto subtelna gra, w której uczestniczą cztery osoby: autor, Watson — narrator, Holmes i czytelnik. Watsona nie można kojarzyć z autorem — jest niezbyt spostrzegawczy i inteligentny. Przypisywanie cech Holmesa autorowi również wywołuje opory: Watson często gorszy się megalomanią, zarozumialstwem i ekstrawagancją swojego idola. Autor nie wspiera więc swym autorytetem ani jednego, ani drugiego. Całkowicie ukrył się za światem przedstawionym, nadał mu pełną autonomię. Dlatego w oczach wielu współczesnych Holmes i Watson uchodzili za osoby rzeczywiste, otrzymywali od ludzi prywatnych i policji wiele listów i różnych propozycji.
W zaproponowanej przez Doyle’a grze literackiej czytelnik stoi na niewygodnej pozycji Watsona: wie i rozumie tyle, co on. Ale po otrzymaniu wstępnych wiadomości od klientów
Holmesa może przekroczyć próg inteligencji Watsona i formułować, „rywalizując” z detektywem własną propozycję rozwiązania. Jednak hipotezy Holmesa, tworzone metodą dedukcyjną, zachowane są przez niego w tajemnicy, tak jak większość informacji o dalszych czynnościach śledczych. Czytelnik, nawet najbystrzejszy, ma małe szansę na sprostanie mistrzowi; może tylko podziwiać jego „genialność” i niepospolity umysł. „Wyrównanie krzywd” w stosunku do czytelnika dokona się dopiero u spadkobierców Conan Doyle’a. A mimo to opowiadania o Holmesie — dzięki swej nieskazitelnej, ascetycznej konstrukcji — nigdy się nie zestarzeją i nigdy nie utracą swoich sympatyków.
Tadeusz Zabski